Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Udostępnij materiał Zapisz jako PDF

Wprowadzenie. Tadeusz Kościuszkoj0000008VRB6v32_000tp001Tadeusz Kościuszko próbuje ratować kraj

A imię jego Polska

Pola wokół położonej niedaleko Krakowa małej miejscowości Racławice wypełniały gęsto rozstawione wojska. Naprzeciw siebie stała armia rosyjska i dowodzone przez Tadeusza Kościuszkę oddziały polskie. Kanonada armatnia niosła się po polach, kurz przejeżdżających oddziałów konnych mieszał się z dymem z wystrzałów z armat i muszkietów. Szczególnie duże straty wśród wojska polskiego powodowały salwy jednej bateriij0000008VRB6v32_000tp002baterii artylerii rosyjskiej.

– Trzeba zdobyć te działa! – krzyknął zaniepokojony Kościuszko do jednego z oficerów. – Przeprowadzić atak przy pomocy piechoty!

Za chwilę kolumna wojska złożona z kosynierów, jak nazywano oddziały chłopów uzbrojonych w kosy, zaczęła przemieszczać się pod osłoną długiego, wąskiego jaru. Dopiero gdy kosynierzy znaleźli się w pobliżu rosyjskiej baterii, wyskoczyli na równinę i rozpoczęli szaleńczy bieg w kierunku armat. Jednak Rosjanie szybko się zorientowali w zagrożeniu, kierując naładowane działa w stronę nadbiegającej piechoty. Jeszcze chwila, a oddadzą śmiertelną salwę, która przerwie polski atak. Niejednemu piechurowi zajrzała w oczy śmierć. Jednak artylerzyści nie zdążyli wystrzelić, kosynierzy byli szybsi. Jako pierwszy do najbliżej stojącej armaty doskoczył Wojciech Bartosz, zdecydowanym ruchem zdarł z głowy czapkę i zagasił nią palący się lontj0000008VRB6v32_000tp003lont armatni. W ten sposób uratował życie wielu swoim towarzyszom. Polacy błyskawicznie odwrócili zdobyte armaty i zaczęli ostrzeliwać z nich Rosjan. Wkrótce rozbity wróg rozpoczął odwrót. Bitwa była wygrana.
Po skończonej walce polski dowódca, Tadeusz Kościuszko, dowiedział się o bohaterskiej postawie Wojciecha Bartosza i kazał przyprowadzić do siebie kosyniera.

RqH8U7wbXdmpj1
Wojciech Bartosz Głowacki
Dariusz Biegacz, Wojciech Bartosz Głowacki, 2008, fotografia, licencja: CC BY-SA 4.0

– W podziękowaniu za twoją odwagę nadaję ci tytuł szlachecki. Odtąd będziesz nazywał się Wojciech Bartosz Głowackij0000008VRB6v32_000tp004Wojciech Bartosz Głowacki. Zostajesz również mianowany oficerem pułku grenadierówj0000008VRB6v32_000tp005grenadierów krakowskich – ogłosił uroczyście Kościuszko. Po policzku Wojciecha spłynęła łza wzruszenia. Ale nie tylko on był poruszony tą chwilą.

– Oby więcej tak dzielnych ludzi garnęło się do powstania – pomyślał Kościuszko. – Iluż bohaterów kryje się w chłopskich zagrodach w całym kraju... Tylko jak sprawić, aby chcieli walczyć za ojczyznę? Kościuszko zamyślił się głęboko. Chyba znał już odpowiedź na to pytanie.

RjX5w3Wf8kMBJ1
Przysięga Kościuszki na rynku krakowskim 24 marca 1794
Franciszek Smuglewicz, Przysięga Kościuszki na rynku krakowskim 24 marca 1794, domena publiczna
j0000008VRB6v32_000tp005
j0000008VRB6v32_000tp003
j0000008VRB6v32_000tp004
j0000008VRB6v32_000tp002

Zadanie na rozgrzewkę

Ćwiczenie 1
R7dfDOHU4un5D1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
j0000008VRB6v32_000tp001
j0000008VRB6v32_00000018

Rzeczpospolita na skraju

Po kapitulacji króla Stanisława Augusta wojna z Rosją była przegrana. Zdrajcy z konfederacji targowickiej, którzy poprosili Rosję o interwencję w Polsce, tryumfowali. Zniesiono wszystkie reformy Sejmu Wielkiego, także Konstytucję 3 maja. Targowiczanie sprawowali władzę w kraju wspierani przez wojska rosyjskie. Nie liczyli się zupełnie z królem. Stanisław August stracił wpływ na wydarzenia w państwie i autorytet u poddanych. Zwolennicy reform mieli mu za złe, że poddał się Rosjanom. Samotny i opuszczony przebywał w Warszawie. Tymczasem wśród społeczeństwa Rzeczypospolitej samowola targowiczan i Rosjan wywoływała rosnące oburzenie. W tajemnicy zaczęto przygotowywać powstanie.

R1e1g674gOlhu
Przystąpienie Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej
Stanisław August Poniatowski, 1792, domena publiczna
Ćwiczenie 2
RZiaiSTBN1kXY1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
j0000008VRB6v32_0000001L

Bohater Ameryki

W tym samym czasie, gdy w Warszawie król Stanisław August Poniatowski przygotowywał się do przeprowadzenia pierwszych reform, na ogromnych przestrzeniach Ameryki Północnej rozpoczynała się wojna. Tereny te były koloniąj0000008VRB6v32_000tp006kolonią angielską, zamieszkaną zarówno przez rdzennych mieszkańców Ameryki – Indian, jak i przez wielu przybyszów z Europy, zwanych kolonistami. Podlegali oni rządowi angielskiemu, który nakładał na nich coraz większe podatki. Doprowadziło to do wybuchu powstania białych mieszkańców Ameryki, skierowanego przeciw Anglii. W wojnie o niepodległość kolonii amerykańskich walczyło wielu ochotników z Europy. Jednym z nich był Tadeusz Kościuszko. Wojna zakończyła się zwycięstwem kolonistów, którzy ogłosili powstanie nowego państwa – Stanów Zjednoczonych Ameryki. Kościuszko został jednym z bohaterów powstania. Amerykanie proponowali mu, aby pozostał w ich kraju. Kościuszko jednak chciał wracać do Polski. Wiedział, że będzie potrzebny swojej ojczyźnie. Amerykanie nie zapomnieli zasług Tadeusza Kościuszki. Jego pamięć czczona jest dziś w wielu amerykańskich miastach.

R1Kn5LNywia2e
Pomnik generała Tadeusza Kościuszki
Szczebrzeszynski, Pomnik generała Tadeusza Kościuszki, 2010, fotografia, licencja: CC BY-SA 2.0
j0000008VRB6v32_000tp006
j0000008VRB6v32_0000001X

Ogólnonarodowy zryw

W czasie wojny z Rosją w armii polskiej służył Tadeusz Kościuszko. Po kapitulacji króla Stanisława Augusta zaangażował się w przygotowanie powstania przeciwko Rosjanom i współpracującym z nimi zdrajcom z konfederacji targowickiej. Ponieważ Rosjanie rozpoczęli przygotowania do likwidacji polskiej armii, trzeba było szybko działać. Powstańcy opanowali Kraków i zdecydowali, że całkowita władza w kraju zostanie powierzona Tadeuszowi Kościuszce, który został ogłoszony Naczelnikiem powstania. Oddanie tak dużej władzy w ręce jednego człowieka było w Polsce rzeczą nadzwyczajną. Szlachta Rzeczypospolitej przyzwyczajona była do demokracji i przez lata nie pozwalała na wzmocnienie władzy królewskiej, bojąc się o swoje przywileje. Tymczasem Tadeusz Kościuszko jako wódz powstania otrzymał ogromną władzę, jakiej nie miał żaden król elekcyjny. Aby uspokoić szlachtę i ją zapewnić, że nie będzie łamał prawa, Kościuszko złożył na Rynku w Krakowie przysięgę. Obiecywał, że swojej władzy będzie używał tylko dla dobra kraju.

R1500WKTD2HkZ
Przysięga Kościuszki na Rynku w Krakowie
Franciszek Smuglewicz, Przysięga Kościuszki na Rynku w Krakowie, 1797, olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, domena publiczna
Ćwiczenie 3
R1GZ08IawZtBJ1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
j0000008VRB6v32_00000028

Bitwa pod Racławicami 4 kwietnia 1794 roku

4 kwietnia 1794 roku Tadeusz Kościuszko, wkrótce po złożeniu przysięgi, wyruszył z wojskiem w kierunku Warszawy. Ponieważ siłom powstańczym brakowało żołnierzy, Kościuszko podjął decyzję, aby do wojska powoływać również chłopów. Niestety, nie dla wszystkich starczało broni palnej, dlatego część oddziałów chłopskich uzbrojona była w kosy. Tak uzbrojoną chłopską piechotę nazywano kosynierami. Niedaleko Krakowa, pod Racławicami, Polacy natknęli się na wojska rosyjskie, które zostały tam pobite. Było to pierwsze zwycięstwo powstańców nad Rosjanami. Sukces był możliwy dzięki wyjątkowemu bohaterstwu kosynierów, którzy zdobyli rosyjskie armaty. Tadeusz Kościuszko docenił poświęcenie chłopów, a szczególnie jednego z nich – Wojciecha Bartosza. Przekonał się bowiem, że bez masowego udziału chłopów, powstanie nie ma szans na zwycięstwo. Aby poprawić ich sytuację i zachęcić do wstępowania do wojska, Kościuszko podpisał specjalny dokument – Uniwersał połaniecki.

RwvC6Os2J2c2o
Fragment Panoramy Racławickiej
Andrzej Otrębski, Fragment Panoramy Racławickiej, fotografia, licencja: CC BY-SA 3.0
Ćwiczenie 4
RCRj4JH52eWpt1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ciekawostka

Panorama racławicka to ogromny obraz o długości 114 i wysokości 15 metrów. Wystawiana jest w specjalnym okrągłym budynku we Wrocławiu.

RodpzBBt6Fzik
Rotunda Panoramy Racławickiej we Wrocławiu
Julo, Rotunda Panoramy Racławickiej we Wrocławiu, fotografia, domena publiczna
Dla zainteresowanych

Uniwersał połaniecki
Uniwersał połaniecki, to dokument wydany w 7 maja 1794, w którym Tadeusz Kościuszko obiecywał chłopom poprawę ich losu. Liczył, że dzięki temu wezmą masowy udział w powstaniu. Dla chłopskich oddziałów brakowało nie tylko broni, ale równie mundurów. Walczyli więc ubrani w zwykły chłopski strój – sukmanę, czyli długi płaszcz z grubego płótna. Kościuszko, który na co dzień nosił generalski mundur, doceniając bohaterstwo chłopów, również ubrał się w sukmanę. W tym stroju został sportretowany.

RA4QLcANoCFtH
Tadeusz Kościuszko
Tadeusz Kościuszko, 1915, Belarusian National History Museum, domena publiczna
Ćwiczenie 5
RDhetilNtFvDW1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 6
RLGdeVWVEi5rL1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
j0000008VRB6v32_00000038

Powstanie w Warszawie

Na wieść o zwycięstwie pod Racławicami w Warszawie wybuchło powstanie przeciw Rosjanom i rządzącym miastem zdrajcom z konfederacji targowickiej. Na czele powstania stanął szewc Jan Kilińskij0000008VRB6v32_000tp007Jan Kiliński. Wkrótce miasto było wolne. Za przykładem Warszawy poszedł cały kraj. Wszędzie rozpoczęły się sądy nad targowiczanami, a wielu z nich skazano na śmierć. Nie wszystkich zdrajców udało się powstańcom schwytać. Część z nich uciekła z Rosjanami.

R10EFG64X8Ctz
Wieszanie zdrajców in effigie (29 września 1794 w czasie Powstania kościuszkowskiego)
Jan Piotr Norblin, Wieszanie zdrajców in effigie (29 września 1794 w czasie Powstania kościuszkowskiego), 1794, olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna
Ćwiczenie 7
RWU5TWm7Ow8Ix1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
j0000008VRB6v32_000tp007
j0000008VRB6v32_0000003O

Upadek powstania

Sukcesy powstańców spowodowały, że do Polski wkrótce wkroczyły kolejne armie rosyjskie. Rosjanom w walkach z powstańcami pomagały również wojska pruskie. Kościuszko próbował przeciwdziałać wspólnej akcji Prus i Rosji, dlatego nakazał oddziałom Jana Henryka Dąbrowskiegoj0000008VRB6v32_000tp008Jana Henryka Dąbrowskiego najechać na ziemie pruskie. Sam postanowił zaatakować armię rosyjską wkraczającą do Polski i uderzył na dwa razy większe siły Rosjan. Niestety, w bitwie pod Maciejowicami poniósł klęskę i dostał się do niewoli. Wojska rosyjskie podeszły pod Warszawę. Podczas zajmowania Pragi – dzielnicy Warszawy na prawym brzegu Wisły – dokonały masowych mordów na jej mieszkańcach. Wówczas obrońcy Warszawy, nie widząc sensu dalszej walki, postanowili się poddać. Powstanie upadło. Mimo to pamięć o Kościuszce i jego bohaterskim zrywie przetrwała.

RGcwccsrmNT4K11
Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 8
R1ErGIZWoAbRD1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Dla zainteresowanych

Pamięć o Kościuszce
Rodacy pamiętali o czynach Kościuszki. Trzydzieści lat po powstaniu mieszkańcy Krakowa postanowili uczcić wielkiego bohatera. Przez trzy lata budowali ku jego czci kopiec, który stoi w Krakowie do dzisiaj. Również w innych polskich miastach na cześć Naczelnika powstania wznoszono specjalne kopce. Pamięć o wielkim polskim bohaterze przetrwała również poza granicami kraju. Polski podróżnik Paweł Strzelecki, przemierzający w XIX wieku dzikie wówczas tereny Australii, najwyższy szczyt tego kontynentu nazwał Górą Kościuszki.
Nazwa ta przetrwała do dziś.

j0000008VRB6v32_000tp008
j0000008VRB6v32_0000004F

Podsumowanie

Co wiem?

W 1794 roku wybuchło w Polsce powstanie pod wodzą Tadeusza Kościuszki. Powstańcy chcieli ratować kraj przed Rosjanami i zdrajcami z konfederacji targowickiej. W powstaniu wzięła udział szlachta, mieszczanie, a także chłopi zwani kosynierami. Aby zachęcić chłopów do masowego udziału w powstaniu, Kościuszko wydał Uniwersał połaniecki, w którym zmniejszał obowiązki chłopskie. Rosjanie do walki z powstańcami zaangażowali wielkie siły, na pomoc przyszły im również wojska pruskie. Ostatecznie powstanie upadło, ale pamięć o jego bohaterach przetrwała.

Co potrafię?

Wskazać na mapie miejsca działań powstańczych. Uzasadnić konieczność zaangażowania w wojnę nie tylko szlachty, ale również mieszczan i chłopów. Analizować treść tekstów źródłowych. Systematyzować pojedyncze wydarzenia w logiczną całość.

R13EHxKyTsDr91
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Zapamiętaj!

Czy powstanie miało szansę na sukces? Czy powstańcy nie powinni szukać pomocy za granicą?