Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał

PobrzeżapobrzeżePobrzeża polskie to pas krajobrazowy, a także region fizycznogeograficzny, który położony jest wzdłuż polskiego wybrzeża Bałtyku oraz granicy z Rosją (Obwód Kaliningradzki). Rozciąga się od wyspy Wolin (okolice ujścia Świny) po Jezioro Oświn (w okolicach górnego odcinka nieukończonego Kanału Mazurskiego). Szerokość pasa jest zmienna. Waha się od kliku do kilkunastu kilometrów.

RfQkDjZKjaiuE
Pasy krajobrazowe w Polsce - pas pobrzeży
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja – CC BY-SA 3.0.

Pobrzeża polskie zostały ukształtowane głównie w wyniku trzech czynników rzeźbotwórczych, czyli lądolodu, morza i rzeki.

Charakteryzują się one dość dużym zróżnicowaniem rzeźby terenu, jednocześnie odzwierciedlając wpływ wyżej wspomnianych czynników.

Pod względem hipsometrycznym wysokość obszaru zwykle nie przekracza 100 m n.p.m. Jednakże występują wyniesienia i wzgórza morenowe wyższe niż 100 m n.p.m. Należy do nich choćby Wzniesienia Górowskie (216 m n.p.m.). Działalność lądolodu można dostrzec w miejscach, gdzie wysoczyzna morenowa sąsiaduje bezpośrednio z morzem. Czasami wysoczyzna i morze oddzielone są klifem i wąską platformą abrazyjną.

Najbardziej widoczną działalność lądolodu obserwuje się na terenach oddalonych od morza. W niektórych miejscach lądolód skandynawski pozostawił osady o miąższości 100 m. W części południowej pasa pobrzeża polskiego spotykane są wysokie wały moren czołowych fazy poznańskiej zlodowacenia Wisły.

Na ukształtowanie wybrzeża największy wpływ wywiera morze. W wyniku niszczącej działalności fal powstają klify. Ciekawe klify można spotkać na wyspie Wolin, w okolicy Ustronia Morskiego oraz w Gdyni. Fale morskie nie tylko oddziałują niszcząco, ale także budująco. Przykładem takiej działalności są:

mierzeje, które znajdują się we wschodniej części pobrzeży; powstają one na skutek transportowania piasku oraz gromadzenia go wzdłuż linii brzegowej przez przybrzeżne prądy morskie,

plaże rozciągające się wzdłuż całego polskiego wybrzeża; są dość szerokie (miejscami przekraczają 100 m); mogą one być zbudowane z drobnego piasku, kamieni, a czasami z błota,

wydmy powstają w wyniku transportowania suchego piasku przez wiatr; w momencie napotkania przeszkody, np. roślinności, tworzy się ta forma ukształtowania terenu; wiatr może nieustannie transportować piasek, czego skutkiem jest przesuwanie się wydm (mówi się wtedy o zjawisku „ruchomych wydm”).

Ciekawostka

W Polsce najwięcej wydm występuje w okolicach Łeby. Są to wydmy, które zaliczane są do najwyższych w Europie (niektóre przekraczają 50 m wysokości). Uznane zostały za „ruchome wydmy”, ponieważ piasek, z którego są zbudowane, ciągle jest transportowany przez wiatr. Szacuje się, że pojedyncza wydma może „przemieścić się” nawet o 20 m w ciągu kilku lat.

RSXRcWmnPRUoB
Wydmy w Słowińskim Parku Narodowym
Źródło: autor – Rlelusz at Polish Wikipedia - Transferred from pl.wikipedia to Commons by Pjahr using CommonsHelper, Public Domain, Link, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Słowiński_PN-wydmy.jpg.

Część krajobrazu pobrzeży polskich, która graniczy od północy bezpośrednio z morzem, tj. strefa wybrzeża o długości ok. 500 km, jest bardzo zróżnicowana. Składa się ze strefy zaplecza (teren/ląd) oraz przedpola (teren zanurzony pod wodą). Oddziałują na nią procesy morskie i lądowe. Postawienie granicy między częścią nadwodną i podwodną jest bardzo trudne, ponieważ linia brzegowa jest ciągle przeobrażana w wyniku wahań poziomu morza.

Na pas pobrzeży ciągle oddziałuje morze. Jego działalność na wybrzeże wpływa pozytywnie (budująco) lub negatywnie (niszcząco), przyczyniając się do powstania różnych form, m.in. mierzei czy jezior przybrzeżnych.

Na polskim wybrzeżu Morza Bałtyckiego wyróżnia się dwa typy brzegów - abrazyjne oraz akumulacyjne. W wyniku niszczenia powstaje i rozwija się wybrzeże klifowe (wysokie). Spotykane jest w miejscach, gdzie wysoczyzna morenowa bezpośrednio dochodzi do linii brzegowej. Klif może bezpośrednio dochodzić do morza lub być od niego oddalony. Drugi przypadek wskazuje wtedy na bardzo zaawansowaną działalność fal morskich.

R6XgAt0brRGhh
Wybrzeże klifowe w okolicy Międzyzdrojów
Źródło: By Andrzej Otrębski - Own work, CC BY-SA 4.0, Link.

Dzięki działalności budującej powstają i rozwijają się wybrzeża wydmowe (niskie). Wśród tego typu wybrzeży wyróżnia się jeszcze trzy rodzaje - brzegi równin nadmorskich, brzegi mierzejowo‑wydmowe oraz brzegi wydmowe odcinków morenowych. Występują one w miejscach, gdzie morze graniczy bezpośrednio z obszarami niskimi i płaskimi. Dla tego typu form terenu charakterystyczne są szerokie plaże, które występują prawie na całej długości polskiego wybrzeża.

Rw16UvQsn8X8t
Wybrzeże wydmowe w okolicy Mrzeżyna
Źródło: By JDavid - Praca własna, CC BY-SA 3.0, Link.
Rh909lF6K9YGs1
Typy wybrzeży występujące w polskiej części wybrzeża Morza Bałtyckiego
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja – CC BY-SA 3.0.

Klimat pobrzeży jest w bardzo dużym stopniu kształtowany przez morze, chociaż ukształtowanie terenu również ma na niego wpływ. Oddziaływanie tych elementów przekłada się między innymi na:

– występowanie latem chłodniejszych dni na pobrzeżach niż w głębi lądu (nie uwzględniając pasa pojezierzy) oraz cieplejszych nocy,

– wstępowanie zimą cieplejszych dni na pobrzeżach, ponieważ ląd ogrzewany jest przez ciepło, które zostało zmagazynowane przez morze latem,

– większe opady w ciągu roku – jest to skutek dużej wilgotności powietrza,

– silne wiatry wiejące z obszarów nadmorskich, które pozbawione są przeszkód terenowych,

– obecność lokalnego wiatru, tak zwana bryza (dzienna i nocna), która powstaje w wyniku bliskiego sąsiedztwa danego terenu z dużym zbiornikiem wodnym.

Pas pobrzeży polskich to miejsce, w którym znajdują się ujścia rzek dwóch głównych rzek (Wisły i Odry) odprowadzających wody z terenu zwanego przymorzem. Obie największe rzeki w kraju utworzyły delty przy ujściach. W tej części główny nurt rzeki rozgałęzia się.

Delta Wisły posiada wiele licznych odnóg. Wcześniej delta ta wyglądała inaczej. Obecne Żuławy Wiślane były niegdyś zatoką oddzieloną od Bałtyku mierzeją. W wyniku transportowania do zatoki przez Wisłę osadów następował powolny proces jej zasypywania oraz rozgałęziania się rzeki na liczne odnogi. W 1895 roku przekopano starą mierzeję, żeby ułatwić odpływ wód wprost do Morza Bałtyckiego. Obecnie pozostałością po zatoce jest Jezioro Druzno, które leży w depresji.

Delta Odry charakteryzuje się długim lejem, który posiada dwa ramiona (Odra Zachodnia i Odra Wschodnia). Sięga on do płytkiego Zalewu Szczecińskiego. Wcześniej Odra uchodziła bezpośrednio do morza daleko na północy. Wtedy też Zalew Szczeciński i Zatoka Pomorska były lądem. Z czasem, kiedy poziom morza zaczął się podnosić, teren ten został zalany. Jedynie wyspy Wolin i Uznam pozostały ponad powierzchnią wody. Obecnie Zalew Szczeciński jest połączony z Bałtykiem poprzez Dziwnę i Świnę.

W pasie pobrzeży polskich, na obszarach deltowych występują głównie mady. Przy ujściu Odry spotykane są również czarne ziemie i gleby bagienne. Są one typowe dla zagłębień bezodpływowych oraz jezior przybrzeżnych. Na równinach morenowych w tym pasie dominują gleby bielicowe i płowe. W niektórych miejscach pojawiają się gleby brunatne.

Główną roślinnością naturalną w pasie pobrzeży są lasy sosnowe i mieszane. Największe ich kompleksy to Puszcza Goleniowska, Koszalińska i Słupska. Przykładem są bory bażynowe porastające wydmy oraz buczyny pomorskie, które występują na podłożu gliniastym. Spotykane są także łąki bagienne, wrzosowiska oraz torfowiska z roślinnością trawiastą i trzcinową. W strefie nadbrzeża (na plażach i wydmach) występuje bardzo dobrze znany gatunek chroniony - mikołajek nadmorski.

RCHtFrdFzAhIj
Mikołajek nadmorski
Źródło: autor – Piotr Widerski - Own work, CC BY-SA 3.0 pl, Link, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mikołajek_nadmorski_4.jpg.
Ciekawostka

Wzdłuż wybrzeży często można spotykać gęste zarośla. Nie bez przyczyny znajdują się akurat w tych miejscach. Ich główną funkcją jest umocnienie brzegu. Korzenie tych roślin powodują, że wiatr nie rozwiewa piasku.

Ciekawym przykładem zmian linii brzegowej są okolice miejscowości Trzęsacz. Kilka wieków temu został wybudowany kościół, który pierwotnie znajdował się z dala od brzegu. Jednakże w wyniku niszczącej działalności morza kościół zaczął niszczeć i zapadać się do morza. Współcześnie z kościoła pozostała tylko jedna ściana. Właśnie na takim przykładzie można zaobserwować, jak silnie morze kształtuje ląd.

R1ZswvWzYJufI
Linia brzegowa w Trzęsaczu
Źródło: autor – Stachufoto - Own work, CC BY-SA 4.0, Link, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Trzęsacz,_2009-08-08.jpg.

Uwzględniając elementy środowiska przyrodniczego w pasie polskich pobrzeży wyróżnić można: krajobrazy wydmowe, deltowe, jeziorno‑bagienne, wysoczyznowe, równin i wzgórz morenowych oraz pradolin.

Pas pobrzeży zajmuje ok. 22 tys. kmIndeks górny 2 obszaru Polski. Według regionalizacji fizycznogeograficznej J. Kondrackiego pas ten mieści się w podprowincji Pobrzeża Południowobałtyckiego oraz Pobrzeża Wschodniobałtyckiego.

W części Pobrzeża Południowobałtyckiego wyróżnia się trzy makroregionyregionalizacja fizycznogeograficznamakroregiony, a w granicy Pobrzeża Wschodniobałtyckiego jeden makroregion:

RwpwijGQVzkNt1
1. 1. Pobrzeże Szczecińskie Pobrzeże Szczecińskie znajduje się w zachodniej części pasa pobrzeży. Dokładnie swoim zasięgiem obejmuje tereny wokół ujścia Odry, Zalewu Szczecińskiego, Zatoki Pomorskiej aż do ujścia Parsęty w Kołobrzegu. Dodatkowo w skład tego pobrzeża wchodzi część wyspy Uznam i cała wyspa Wolin. Ten makroregion reprezentuje najszerszą część pasa Pobrzeża Południowobałtyckiego. Linia brzegowa tego obszaru jest bardzo urozmaicona. Na całym terenie głównie występują równiny morenowe płaskie, czasami faliste, natomiast większe wysokości można spotkać na wyspie Wolin (są to głównie klify). Na terenie Pobrzeża Szczecińskiego występuje dość dużo jezior o różnej genezie. Położone jest tu jezioro Miedwie, którego maksymalna głębokość wynosi 43,8 m. Jest to zarazem największe jezioro w Polsce pod względem kryptodepresji (29,8 m p.p.m.). Na terenie tego pobrzeża znajduje się także jezioro przybrzeżne Resko oddzielone od morza mierzeją. W tym rejonie występuje zjawisko tworzenia (akumulowania) delty wstecznej, która powoduje powiększanie wysp Uznam i Wolin. Jest to wynikiem oddziaływania silnych wiatrów z północy, które prowadzą do wpływu wód słonych do słodkowodnych. Na terenie wyspy Wolin został utworzony Woliński Park Narodowy. Obszar ten charakteryzuje się dużym zalesieniem (przeważają lasy iglaste i mieszane). Jednym z większych kompleksów leśnych jest Puszcza Goleniowska. W okolicy Pyrzyc występują urodzajne gleby (czarne ziemie), na których uprawiane są wymagające rośliny np. pszenica i buraki cukrowe., 2. 2. Pobrzeże Koszalińskie Pobrzeże Koszalińskie jest to część środkowa pasa Pobrzeży Południowobałtyckich. Granice tego regionu stanowi dolina dolnej Parsęty na zachodzie oraz przylądek Rozewie na wschodzie. Na tym pobrzeżu w przeciwieństwie do poprzedniego linia brzegowa jest słabo rozwinięta. W tej części Pobrzeża Południowobałtyckiego dominują brzegi wydmowe. Nielicznie występują odcinki z wybrzeżami klifowymi. Ten odcinek cechuje się piaszczystymi plażami, które zasila materiał pochodzący z niszczących klifów. Również występują mierzeje tworząc tym samym jeziora przybrzeżne np. Jamno, Bukowo, Gardno, Łebsko). Położone jest również tuJezioro Żarnowieckie, którego geneza związana jest z występowaniem lądolodu skandynawskiego. Na terenie tego pobrzeża występują największe ruchome wydmy, które znajdują się na terenie Słowińskiego Parku Narodowego. Wydmy osiągają wysokość prawie 50 m. Światowe organizacje międzynarodowe zaliczają je do największych wydm w Europie. Dodatkowo wydzielono w południowej części Pobrzeża Koszalińskiego faliste wysoczyzny morenowe, które porozcinane są dolinami rzecznymi., 3. 3. Pobrzeże Gdańskie Pobrzeże Gdańskie jest to najwęższy fragment pasa Pobrzeży Południowobałtyckich. Ciągnie się od Przylądka Rozewie przez Żuławy Wiślane po Mierzeję Wiślaną. Jest to najbardziej zróżnicowane pobrzeże ze względu na rzeźbę terenu. Występuje tu Pradolina Redy-Łeby, doliny rzek, mierzeje (Helska i Wiślana), kępy (wzniesienia) m.in. Swarzewska, Pucka, Oksywska, Redłowska i Elbląska. Kępy te bezpośrednio graniczą z morzem, jednocześnie stwarzając warunki dla rozwoju wybrzeża klifowego z typowymi wąskimi, kamienistymi plażami. Charakterystyczne Żuławy Wiślane powstałe w delcie Wisły cały czas kształtują się od momentu wycofywania zlodowacenia Wisły. Na ich terenie występują liczne depresje z czego najniższa znajduje się w Raczkach Elbląskich (-1,8 m p.p.m.). Granicę wschodnią Żuław stanowi falista wysoczyzna morenowa (Wyżyna Elbląska). We wschodniej części Pobrzeża Gdańskiego znajduje się jezioro deltowe - Druzno., 4. 4. Nizina Staropruska W granicy Pobrzeża Wschodniobałtyckiego wyróżnia się jeden makroregion tj. Nizina Staropruska. Pod względem morfologicznym rożni się bardzo od Pobrzeży Południowobałtyckich. Nie występują tu cechy charakterystyczne dla rzeźby polodowcowej, tzn. nie ma rynien polodowcowych, pradolin, czasami występują jeziora polodowcowe oraz wysoczyzny morenowe. Największe wzniesie (zarazem największe na pobrzeżach polskich) to Wzniesienia Górowskie (216 m n.p.m.). Nizina ta w przeciwieństwie do pozostałych nie graniczy bezpośrednio z morzem.
Podział fizycznogeograficzny pasa pobrzeży polskich - makroregiony
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja – CC BY-SA 3.0.

Słownik

makroregion
makroregion

jedna z jednostek podziału fizycznogeograficznego Polski; w jego granicach mieści się obszar o podobnych cechach środowiskowo‑krajobrazowych, który różni się od obszarów sąsiednich

pobrzeże
pobrzeże

jest to pas lądu, który graniczy z morzem; posiada charakterystyczne cechy środowiskowe i krajobrazowe; zazwyczaj stanowi krainę geograficzną

podprowincja
podprowincja

jednostka podziału fizycznogeograficznego Polski; w jej granicach mieści się obszar o podobnych cechach środowiskowo‑krajobrazowych, który różni się od obszarów sąsiednich; obejmuje obszar większy niż makroregion

regionalizacja fizycznogeograficzna
regionalizacja fizycznogeograficzna

to jeden z rodzajów regionalizacji, który polega na wydzieleniu na danej przestrzeni regionów fizycznogeograficznych, które są w pewnym stopniu ze sobą powiązane

wybrzeże
wybrzeże

jest to pas, który znajduje się na granicy lądu i morza; granicami obejmuje część nadwodną i podwodną