Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał

Romowie czy Cyganie?

RomaRomaRoma (w spolszczeniu – Romowie) to nazwa ludu, który tysiąc lat temu wyruszył z Indii przez Bliski Wschód do Europy. Określano ich Cyganami przez pomyłkę, kojarząc ze znaną w Bizancjum sektą wędrownych kuglarzy i wróżbitów. Od tego określenia powstały w różnych językach takie nazwy, jak Cikáni (czeski), Zigeuner (niemiecki). Większość z nich jest synonimem oszusta i złodzieja. Dlatego obecnie część Cyganów woli, by używać określenia „Romowie”, ponieważ pozbawione jest pejoratywnego nacechowania.

Romowie jako mniejszość etniczna w Polsce

Zgodnie z Ustawą z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, Romowie zostali uznani, obok Karaimów, Łemków i Tatarów, za jedną z mniejszości etnicznych zamieszkujących nasz kraj. Dzięki temu przysługują im następujące prawa:

  • przyznawane są dotacje na działalność romskich instytucji kulturalnych i oświatowych (art. 18);

  • zabrania się dyskryminacji wynikającej z faktu bycia Romem (art. 6);

  • mają prawo do pisowni swoich imion i nazwisk zgodnie z zasadami języka romskiego (art 7);

  • organy państwa stoją na straży pełnego włączenia Romów na równych prawach do życia ekonomicznego, społecznego, politycznego i kulturalnego w naszym kraju (art 6);

  • zabroniona jest przymusowa (wbrew woli) asymilacja (art. 5), działa Komisja Wspólna Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych jako organ opiniodawczo‑doradczy Prezesa Rady Ministrów, w której zasiada dwóch przedstawicieli mniejszości romskiej (art. 23 i 24).

Ponadto zgodnie z art. 35 ust. 1 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. Rzeczpospolita Polska zapewnia obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury.

Pochodzenie

Dopiero ok. 1780 r. uczeni zwrócili uwagę na to, że język romski jest ściśle związany z językami z północnych Indii, takimi jak pendżabski i hindi. Indyjskie pochodzenie Romów potwierdziły badania genetyczne prowadzone w ostatnich latach na romskich mężczyznach.

Eksterminacja Romów

R1WuUVxC4BcZg
Bełżec. Obóz dla Cyganów, 1939–1945. Jakie znasz inne niemieckie obozy koncentracyjne w Europie, w których dokonywano masowej eksterminacji?
Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.

Jednym z wciąż mało znanych i najbardziej tragicznych momentów romskiej historii jest okres II wojny światowej zwany PorajmosPorajmosPorajmos. Eksterminacja Romów miała podobnie masowy i bezwzględny charakter, jak Holocaust. Stosunek polityków III Rzeszy do Cyganów – w przeciwieństwie do postaw antysemickich – miał charakter niechęci społecznej, odrazy do kogoś znajdującego się na niższym poziomie w hierarchii społecznej. Większość polskich Romów została wymordowana nie w obozach, lecz w masowych egzekucjach. Szacuje się, że w czasie II wojny światowej zginęło ok. 500 tys. Romów. W 2011 r. Sejm RP uchwalił 2 sierpnia Dniem Pamięci o Zagładzie Romów i SintiSinti, SinteSinti, upamiętniając likwidację w 1944 r. w KL Auschwitz II‑Birkenau cygańskiego obozu rodzinnego. W ciągu jednej nocy zamordowano tam 2897 romskich dzieci, kobiet i mężczyzn.

Zatrzymane taborytabortabory

R19ufHPB816zO
Ilustracja interaktywna 1. Do 1948 r. państwo polskie nie miało sprecyzowanej wizji polityki wobec społeczności romskiej. Mimo prowadzonej w całym kraju na początku lat 50. powszechnej akcji alfabetyzacji, nie udało się nią objąć Romów., 2. Polska Rzeczpospolita Ludowa starała się wprowadzić przymusowe osiedlenia, przeprowadzić spis ludności cygańskiej i ułatwić Romom znalezienie pracy. Zasadniczym celem rządu polskiego w kwestii Romów było, jak to ujęto w zarządzeniu z 1951 r., „wciągnięcie ludności cygańskiej w orbitę życia politycznego, gospodarczego i społecznego”. Paszportyzacją określano przedsięwzięcie wydawania dokumentów tożsamości dla Romów w dniach 7-10 marca 1955 r. Rozpoczęto również akcję przekazywania Romom mieszkań i zatrudnienia., 3. W Polsce po 1964 r. wprowadzono zakaz podróżowania taborami. Liczba koczujących osób zmalała z 10 tys. w latach 50. do ok. 400 w latach 80.imCygański tabor, 1918–1939.
Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna., 4. Założenia polityki władz polskich zmierzające do integracji i asymilacji Romów, wskutek silnego przywiązania społeczności romskiej do swojej tradycji oraz zwyczajowej niechęci do przymusu administracyjnego, przyniosły pewne efekty dopiero pod koniec lat 70. XX w. Działania te zmieniły dotychczasowy tryb życia Romów, przyczyniły się do powstania instytucji ułatwiających im jednoczenie się i dochodzenie swoich praw.
Cygański tabor, 1918–1939. Czy znasz jakieś inne narody lub grupy etniczne, które prowadzą lub prowadziły nomadyczny tryb życia?
Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.

Ilu jest Romów w Polsce?

Romowie to mniejszość etniczna, do której przynależność podczas przeprowadzonego w 2011 r. Narodowego spisu powszechnego ludności i mieszkań zadeklarowało 16 725 obywateli polskich. Stanowi to wzrost o 4 tys. osób w stosunku do 2002 r. Są to jednak tylko dane szacunkowe z uwagi na tendencję tej mniejszości do migracji między Polską a innymi krajami Europy. W ostatnich latach miały miejsce duże migracje romskie z Polski i z powrotem. Do pierwszej doszło w latach 1983–1995. Objęła ok. 60% (30 tys.) spośród liczącej wówczas około 50 tys. społeczności romskiej, z czego większość wróciła po jakimś czasie do kraju. Głównym celem ich podróży była Europa Zachodnia i USA. Wtedy też nastąpiła fala imigracji Romów rumuńskich do polskich miast, m.in. do Wrocławia i Poznania. Do przyjazdu do Polski skłoniła ich bardzo trudna sytuacja ekonomiczna w Rumunii na początku lat 90. Ich migracja okazała się typowo ekonomiczna, zarobkowa i tymczasowa. Prawie wszyscy ówcześni przybysze bądź powrócili do swego kraju, bądź powędrowali do krajów Europy Zachodniej. Ostatnia romska migracja z Polski rozpoczęła się w 2000 r., a jej kulminacja nastąpiła po 1 maja 2004 r. i trwa do dziś. Objęła ponad połowę mieszkających wówczas w Polsce Romów.

Gdzie mieszkają Romowie?

Największy odsetek osób narodowości romskiej zamieszkuje gminę wiejską Bukowina Tatrzańska w powiecie tatrzańskim, gdzie 1,1% mieszkańców gminy zadeklarowało w trakcie spisu powszechnego w 2002 r. narodowość romską. Stosunkowo duże skupiska osób należących do grupy Bergitka RomaBergitka RomaBergitka Roma znajdują się także w miastach Górnego i Dolnego Śląska oraz w krakowskiej Nowej Hucie, gdzie w latach 50. XX w. zatrudniano Romów przy budowie zakładów i oferowano im mieszkania.

R1a35E3BGTv0H1
Grafika z podziałem grupami Cyganów w Polsce: Bergitka Roma – Górscy Cyganie (od „berga” – góra) Kełderasze, czyli Kotlarze (od rumuńskiego „căldare” – kocioł) Lowarzy przybyli z Węgier (od słowa „lów” – pieniądz) Polska Roma (Cyganie Nizinni) Sinti (grupa pokrewna Romom) Ruska Roma (niezbyt liczna)
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Wymienione grupy Romów znacznie się różnią zarówno pod względem obyczajów, języka, kultury, jak i statusu społeczno‑ekonomicznego. Przedstawiciele polskich grup romskich nie tylko nie czują łączącej ich więzi, ale często dystansują się od siebie.

Instytucje i romskie inicjatywy kulturalne w Polsce

Rg79k22pexjzn
Największe imprezy kulturalne Romów Międzynarodowy Tabor Pamięci Romów, Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich Romane Dyvesa w Gorzowie Wielkopolskim, Międzynarodowy Festiwal Piosenki i Kultury Romów w Ciechocinku, Międzynarodowy Tabor Pamięci Romów Tarnów – Szczurowa, obchody Międzynarodowego Dnia Romów, obchody rocznicy likwidacji tzw. Zigeunerlager na terenie b. KL Auschwitz-Birkenau, otwarcie i zamknięcie Sezonu Cygańskiego w Muzeum Okręgowym w Tarnowie., Stowarzyszenia romskie Stowarzyszenie Kulturalno-Społeczne Romów w Tarnowie – najstarsze stowarzyszenie romskie w Polsce, nieprzerwanie działające od 1963 r. Przy stowarzyszeniu powołano Centrum Kultury Romów.
Stowarzyszenie Romów w Polsce zarejestrowane 23 grudnia 1991 r. w Oświęcimiu – organizacja podjęła próbę integracji całej społeczności romskiej i pełnienia funkcji jej ogólnopolskiego przedstawiciela.

Najważniejszym tytułem prasowym Romów jest „Romano Atmo” – dwumiesięcznik wydawany przez Związek Romów w Polsce, adresowany do romskiego i polskiego czytelnika. Misją pisma jest kultywowanie tradycji romskiej, popularyzowanie języka romani, a także integracja romsko‑polska oraz walka ze stereotypami i nietolerancją. Innymi są „Dialog‑Pheniben” i „Kwartalnik Romski”.

Problemy społeczności romskiej w Polsce

R1axPIoNJi3Gc
Edukacja Wykształcenie wyższe mają zaledwie 272 osoby (2%), a wykształcenie średnie 934 osoby (7%)., Mieszkalnictwo Obok zamożnych Romów są też całe społeczności żyjące w nędzy i mieszkające w tymczasowych barakach. Problem ten szczególnie dotyczy Romów Karpackich., Opieka zdrowotna W społeczności romskiej średnia długość życia jest dużo niższa niż dla ogółu populacji., Praca Wskaźnik aktywności zawodowej to 22%. Dla ogółu ludności współczynnik ten wynosił 55,5%. Liczba Romów aktywnych zawodowo (pracujący i zarejestrowani jako bezrobotni) – 3685, biernych zawodowo – 8029.
Źródło: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011.

Symbole narodowe

RTpq3G9DIyjXP
Ilustracja interaktywna 1. O przyjęciu symboli narodowych zadecydowano na I Światowym Kongresie Romów, zorganizowanym 8 kwietnia 1971 r. w Orpington koło Londynu., 2. Hymn Gelem, Gelem Hymn romski nie odnosi się do terytorium, które byłoby romskim państwem (dlatego nie pojawia się np. na igrzyskach olimpijskich), stanowi symbol mitologizujący wyobrażone miejsce, namiastkę własnej przestrzeni, element projektowanej tradycji. Pieśń jest oparta na tradycyjnej romskiej melodii. Tekst utworu napisał muzyk Žarko Jovanović., 3. Flaga Głównym motywem flagi jest czerwone koło symbolizujące indyjską czakrę o 16 promieniach, które nawiązuje do indyjskiego pochodzenia Romów. Obraz daje wrażenie ruchu i przywodzi na myśl koła wozów, w których podróżowali i mieszkali prowadzący koczowniczy tryb życia Romowie. Zieleń symbolizuje ziemię, po której wędrowali, a także związek Romów z naturą. Kolor niebieski to odniesienie do duchowości, nieba oraz wolności.
Flaga Romów.
Źródło: domena publiczna.

Dziedzictwo kulturowe Romów

Rts2yRXBNlLNt1
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

Roma
Roma

w Europie Środkowo‑Wschodniej (i w Polsce), gdzie mieszka większość europejskich Cyganów, w dialektach języka romani oznacza po prostu „człowiek” lub „mężczyzna”

Sinti, Sinte
Sinti, Sinte

grupa etniczna pochodząca z Półwyspu Indyjskiego, pokrewna Romom i wraz z nimi określana jako Cyganie

gadzio
gadzio

nie‑Cygan, według Romów człowiek obcy, związany ze swoją ziemią, domostwem, dobrami, co zaprzecza cnotom i wartościom wyznawanym przez Romów

Porajmos
Porajmos

(z rom. – pochłonięcie); eksterminacja Romów i Sinti przez III Rzeszę

Bergitka Roma
Bergitka Roma

(z rom. górscy Romowie); polscy Cyganie wyżynni, karpaccy; są potomkami Romów, którzy od początku XV w. w kilku falach migracyjnych przybywali do Polski z południowego wschodu, z terenów historycznych Węgier; zajmowali się najczęściej kowalstwem i muzyką

tabor
tabor

większa grupa Cyganów podróżujących wozami konnymi

romanipen
romanipen

prawo zwyczajowe, przekazywany ustnie kodeks postępowania oraz wzajemnych relacji w tradycyjnej społeczności romskiej