Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał

Bunt w mateczniku

RmfGiCe5sBobk1
Atak czerwonoarmistów na Kronsztad. Do bazy powstańców żołnierze dotarli przez zamarzniętą Newę. W wyniku ataku zginęło 10 tys. żołnierzy czerwonych. Jak myślisz, dlaczego niektórzy z atakujących mieli białe ubrania?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Koniec roku 1920 nie był dobry dla Lenina i jego ludzi. Polityka komunizmu wojennegokomunizm wojennykomunizmu wojennego spowodowała katastrofę gospodarczą Rosji i zaczęła budzić duży opór społeczny. W Piotrogrodzie wybuchły wielkie strajki robotnicze, które przeniosły się szybko do Kronsztadu. Miejsce to miało znaczenie symboliczne dla rewolucji bolszewickiej. Dlaczego? Marynarze jako jedni z pierwszych wypowiedzieli w 1917 r. posłuszeństwo Rządowi Tymczasowemu, a w październiku tego samego roku wsparli pucz Lenina. Przywódca bolszewików nazwał ich „dumą i chwałą rewolucji”. Jednak w lutym 1921 r. kronsztadzcy marynarze przeciwstawili się bolszewikom. W swojej rezolucji nawoływali do zmiany polityki rządu i zakończenia komunistycznej dyktatury.

Natychmiastowe wybory do sowietów (rad); obecne sowiety (rady) nie stanowią wyrazu woli robotników i chłopów. Nowe wybory powinny się odbyć na zasadach tajności; a przed wyborami powinna mieć miejsce wolna kampania wyborcza.

t Źródło: Fragmenty rezolucji ogłoszonej przez marynarzy z Kronsztadu 1 marca 1921 r., na podstawie: dostępny online en.m.wikipedia.org/wiki/Kronstadt_rebellion, tłum. K. Stojek-Sawicka.

Lenin powiedział, że wydarzenia w Kronsztadzie były groźniejsze dla systemu radzieckiego niż wszyscy biali generałowie wojny domowej razem wzięci.

Bunt bolszewicy zdławili siłą. W dniu 7 marca 1921 r. na stawiających zaciekły opór powstańców uderzył Michaił Tuchaczewski i po 11 dniach ich złamał. Schwytani marynarze zostali potraktowani bardzo surowo. Przywódców powstania powieszono, wielu uczestników rozstrzelano lub zesłano do obozów (ok. 8,5 tys. z 13 tys. na początku powstania).

R1IqkVhXrwfG9
Głód w Rosji bolszewickiej w latach 1921–1922, który był jedną z konsekwencji polityki komunizmu wojennego. Określ, w jakiej części Rosji panował głód w latach 1921–1922.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Powstanie w Kronsztadzie – choć zostało brutalnie stłumione – dało do myślenia Leninowi i stało się dla bolszewików lekcją oraz sygnałem, że trzeba zmienić politykę.

„Pieredyszka”

W dniu 15 marca 1921 r. podczas X Zjazdu Rosyjskiej Partii Komunistycznej (bolszewików) Lenin wygłosił trzygodzinne przemówienie. Postulował odejście od budowy socjalizmu i przejściowe przestawienie gospodarki na tory kapitalistycznekapitalizmkapitalistyczne z zachowaniem pełnej władzy politycznej partii bolszewickiej. W praktyce oznaczało to zakończenie rekwizycji zboża i zastąpienie jej podatkiem płaconym w naturze oraz przywrócenie form wolnego rynku. Od tej pory chłopi mogli sprzedawać część swoich plonów i uzyskany z tego dochód wykorzystywać do własnych celów. Władza zalegalizowała istnienie prywatnej działalności gospodarczej. Do Rosji zaczęli przybywać zachodni inwestorzy, którzy na prawach koncesji zakładali fabryki zajmujące się wydobywaniem surowców naturalnych. Przemysł ciężkiprzemysł ciężkiPrzemysł ciężki, banki, transport i handel zagraniczny pozostał jednak pod kontrolą władzy.

R1SuNINEwhECU
Obrady Kominternu w 1920 r. na obrazie Isaaka Brodskiego z 1924 r. Odszukaj postać Lenina i określ, podczas jakiej czynności został on uwieczniony przez malarza.
Źródło: domena publiczna, dostępny w internecie: akg-images.com.

Przyjęcie zasad tzw. Nowej Polityki EkonomicznejNowa Ekonomiczna PolitykaNowej Polityki Ekonomicznej (NEP) miało mieć charakter przejściowy. Po opanowaniu załamania gospodarczego zamierzano powrócić do budowy socjalizmu. Jak Lenin sam powiedział, Nowa Polityka Ekonomiczna była krokiem do tyłu zrobionym po to, by później łatwiej było zrobić dwa kroki do przodu.

Szansa i porażka

R18EQyoMGYphB1
Budynek w Niżnym Nowogrodzie, gdzie odbywały się targi. Swego czasu były największe w Imperium Rosyjskim, po dojściu bolszewików do władzy zawieszono je i reaktywowano w czasach NEP-u. Targi otrzymały status ogólnoradziecki, przybywali tu też przedstawiciele z innych krajów - z Persji, Chin, Afganistanu, Turcji, Mongolii i Iraku. W 1928 r. w targach wzięło udział 2500 firm. Ostatni raz odbyły się w 1929 r., a rok później zostały zlikwidowane jako zjawisko wrogie społecznie. Co na podstawie wyglądu budynku centrum gospodarczego w Niżnym Nowogrodzie można wnioskować o randze odbywających się tam targów?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Decyzja Lenina nie spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem wszystkich członków partii. Wielu z nich odnosiło się z dystansem do perspektywy częściowego powrotu do form gospodarki kapitalistycznej. Argumentowano, że w ten sposób proces wprowadzania w Rosji socjalizmu zostanie opóźniony. Nowa Polityka Ekonomiczna bardzo szybko przyniosła ożywienie gospodarcze, odrodzenie rynku, handlu, stabilizację finansową oraz wzrost o kilkanaście procent produkcji rolnej i przemysłowej. Sprzyjało to likwidacji zniszczeń wojennych i wychodzeniu Rosji z zapaści gospodarczej wywołanej skutkami długotrwałego konfliktu toczącego się na jej terytorium. Wprawdzie nie udało się osiągnąć wskaźników ekonomicznych sprzed wojny ani dogonić innych krajów europejskich, ale i tak postęp był olbrzymi, biorąc pod uwagę to, z jakiego pułapu startowało państwo. W wyniku przemian ekonomicznych powstała grupa tzw. nepmanów, czyli handlowców, właścicieli małych przedsiębiorców, oraz grupa zamożnych chłopów, właścicieli dużych gospodarstw rolnych, zwanych kułakamirozkułaczaniekułakami.

Poprawa sytuacji

Około 1927 r. państwo zaczęło się powoli wycofywać z Nowej Polityki Ekonomicznej. Ceny proponowane za zboże były zbyt niskie, więc chłopi byli coraz mniej zainteresowani tym, żeby je sprzedawać. Efekt? Skup zboża przez państwo zmniejszył się niemal o połowę. Nowy przywódca ZSRS, Józef Stalin i jego ekipa, tocząc spory, zaczęli poszukiwać innej drogi zgodnej z socjalizmem i jednocześnie gwarantującej szybki rozwój gospodarczy. W 1929 r. nastąpił ostateczny rozbratrozbratrozbrat partii z Nową Polityką Ekonomiczną.

R1IGIcv8BsWQp

Indeks górny Źródło: Peter Oxley, Russia 1885–1991: From Tsars to Commissars, tłum. K. Stojek‑Sawicka, Oxford University Press, 2001, s. 158–159. Indeks górny koniec

RZuzxTjBQjoVf

Indeks górny Źródło: Peter Oxley, Russia 1885–1991: From Tsars to Commissars, tłum. K. Stojek‑Sawicka, Oxford University Press, 2001, s. 158–159. Indeks górny koniec

Bratni sojusz

Umocnieniu władzy bolszewików służyła także reorganizacja w sposobie zarządzania państwem. Wydana zaraz po rewolucji Deklaracja praw narodów Rosji z 1917 r. spowodowała, że wiele nacji odłączyło się od imperium i ogłosiło niepodległość. Lenin zaczął się wycofywać z wcześniejszych obietnic, dążąc do zahamowania tendencji odśrodkowych. Wśród komunistów ścierały się  dwie opcje odnośnie do tego, w jaki sposób ułożyć stosunki z innymi narodami: czy na zasadach autonomii, czy podporządkowania. W 1922 r. doszło do zawarcia traktatu założycielskiego Związku Sowieckiego, podpisanego przez formalnie niepodległe: Rosyjską FSRS, Białoruską SRS, Ukraińską SRS i Zakaukaską FSRS. Później skład ten uległ zmianie. Ostatecznie w skład ZSRS weszło 15 republik związkowych. Każda z nich miała własne organy administracyjne i pewną samodzielność w sprawach wewnętrznych. W rzeczywistości najwyższa władza należała do wąskiego kręgu osób skupionych w Biurze Politycznym Rosyjskiej Partii Komunistycznej (bolszewików), a właściwie to do jednego człowieka – sekretarza generalnego Komitetu Centralnego.

Słownik

komsomolec
komsomolec

(ros. комсомолец) członek Komsomołu, organizacji młodzieży radzieckiej

komunizm wojenny
komunizm wojenny

(z łac. communis – wspólny, powszechny, ogólny) początkowy okres sprawowania władzy przez bolszewików, od czasów rewolucji październikowej oraz wojny domowej (1917–1921), zakończony wprowadzeniem Nowej Polityki Ekonomicznej; termin ten odnosi się zwłaszcza do realizowanej wówczas polityki gospodarczej, opartej na rekwizycjach zboża na wsi

rozkułaczanie
rozkułaczanie

(od ros. 'кулак' kulak) system represji wymierzonych w zamożnych chłopów, tzw. kułaków

kapitalizm
kapitalizm

(z łac. capitalis – główny, od capitis – głowa, początek) system gospodarczy oparty na prywatnej własności środków produkcji i w rezultacie na czerpaniu z nich zysków

PKB
PKB

produkt krajowy brutto; całkowita suma dóbr i usług wytworzona przez czynniki krajowe i zagraniczne na terenie danego kraju; jeden z podstawowych mierników rozwoju gospodarczego

godło
godło

symbol wyróżniający, znak rozpoznawczy należący do jakiejś grupy, miasta, kraju

przemysł ciężki
przemysł ciężki

dział gospodarki zajmujący się wytwarzaniem maszyn i półproduktów na potrzeby innych branż, obejmuje górnictwo, hutnictwo i przemysł maszynowy

rozbrat
rozbrat

(od rozbratanie - rozstanie się) niezgodność między dwiema rzeczami, w tym przypadku między partią a Nową Polityką Ekonomiczną

Nowa Ekonomiczna Polityka
Nowa Ekonomiczna Polityka

(ros. Nowaja ekonomiczeskaja politika, w skrócie NEP) określenie radzieckiej polityki gospodarczej obowiązującej od 1922 do 1929 r. w Związku Radzieckim; polegała na wprowadzeniu do gospodarki socjalistycznej elementów kapitalistycznych (typ gospodarki mieszanej)

Słowa kluczowe

ZSRS, NEP, bolszewicy, komunizm wojenny, kułak, bunt marynarzy, Kronsztad, Włodzimierz Lenin, republiki związkowe

Bibliografia

O. Figes, Szepty. Życie w stalinowskiej Rosji, Warszawa 2007.

Oxley P., Russia 1885–1991: From Tsars to Commissars, tłum. K. Stojek‑Sawicka, Oxford University Press, 2001.