Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał
bg‑green

Czym są ogniska bioróżnorodności?

R1VYOzrMRgO7q
Wszystkie organizmy na Ziemi są ze sobą powiązane i od siebie zależne. Człowiek nie jest wyjątkiem. Od różnorodności gatunków zależy jakość naszego życia.
Źródło: Pixabay, licencja: CC 0.

Bioróżnorodność to wszelkie przejawy życia na Ziemi. Od niej zależy to, co jemy i pijemy, a także to, czym oddychamy. „Gorące punkty” bioróżnorodności to miejsca bogate przyrodniczo, warte ochrony i jednocześnie najbardziej narażone na degradacjędegradacjadegradację w wyniku działań człowieka.

Cała planeta zasługuje na ochronę, ale najpilniej trzeba się skupić na ochronie najbardziej zagrożonych regionów. Już w 1988 r. biolog Norman Myers przedstawił koncepcję „gorących punktów” bioróżnorodności. Rok później zidentyfikowano 25 regionów, które uznano za warte ochrony w ramach tej koncepcji. Regiony te, z powodu działań człowieka, utraciły prawie 85% siedlisk, a tylko 40% z pozostałych siedlisk było objętych jakimikolwiek formami ochrony. W rezultacie owych 25 „gorących punktów” to miejsca, gdzie znajduje się większość poznanych zagrożonych i ginących gatunków występujących na Ziemi.

RkbH9g1D8zsVS
Bioróżnorodność gatunkowa sawanny.

Bogactwo gatunków to dla człowieka źródło różnych korzyści – pokarm, leki, walory estetyczne. Od zawsze społeczeństwa wykorzystywały naturalne zasoby przyrody.
Źródło: Pixabay, licencja: CC 0.

Wkrótce zaproponowano objęcie ochroną kolejnych ognisk bioróżnorodności na świecie. Zwykle są to miejsca, w których w wyniku procesów klimatycznych (np. zlodowaceniazlodowaceniezlodowacenia) i geograficznych (np. wędrówka kontynentów) kształtowały się warunki sprzyjające powstawaniu i trwaniu zróżnicowanych, ale i zrównoważonych ekosystemów.

Z powodu izolacji geograficznej (jak na wyspach) lub niedostępności (jak w górach) rozwijało się tu wiele gatunków nieobecnych nigdzie indziej, czyli endemitówendemitendemitów. Za rozwojem zbiorowisk roślinnych postępował rozwój zależnych od nich konsumentów – zwierząt i ludzi. W miejscach tych ukształtowały się i przetrwały gatunki o zróżnicowanej puli genetycznej. Jest ona konieczna, by z bogactwa genów populacje mogły wykorzystywać te, które staną się bazą nowych przystosowań do zmieniających się warunków środowiska.

bg‑green

Po co chronić bioróżnorodność?

Z rozwojem społeczeństw i gospodarki wiąże się eksploatacjaeksploatacjaeksploatacja środowiska przyrodniczego. Kiedy gospodarowano lokalnie, w sposób tradycyjny, szanowano zasoby przyrody. Rozumiano, że gdy np. wytnie się wszystkie drzewa, to nie będzie materiału do budowy domów. Działalność człowieka zawsze powodowała zmiany, ale układy żywe potrafiły na nie reagować i odpowiednio się przystosowywać.

Rozwój środków transportu (np. statków) i wielkie odkrycia geograficzne już kilka wieków temu umożliwiły jednak eksploatację, a wręcz rabunkową gospodarkę w zamorskich koloniach. Obecnie, wraz ze wzrostem liczby ludzi i rosnącą konsumpcją, coraz większe połacie ziemi są przekształcane w celu produkcji rolnej, hodowli i przemysłu. Do tego dochodzą zanieczyszczenie biosfery i zaburzenie cykli krążenia materii. A skutki? Ocenia się, że tempo wymierania gatunków obecnie jest 1000 razy większe niż w czasach prehistorycznych.

bg‑green

Jak chronić bioróżnorodność?

Istnienie tylu różnych miejsc z tak wielkim bogactwem ekosystemów i gatunków wymagało ustanowienia prawa, które pozwoliłoby na podjęcie działań ochronnych. W 1992 r. na „Szczycie Ziemi” w Rio de Janeiro przyjęto Konwencję o zachowaniu różnorodności biologicznej, zobowiązującą państwa do ochrony przyrody na trzech poziomach: genetycznym, gatunkowym i ekosystemowym. Polska podpisała tę konwencję w 1995 r. Państwa‑sygnatariusze zostały zobowiązane do zaplanowania i podjęcia działań ochronnych.

Ochrona przyrody wiąże się z nakładami pieniężnymi. Na ratowanie ginących gatunków potrzebne są fundusze, więc powstało kilka międzynarodowych organizacji, np. IUCN (Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody), BirdLife International (międzynarodowa organizacja pozarządowa zajmująca się ochroną ptaków oraz ich siedlisk) czy CEPF (fundacja na rzecz krytycznie zagrożonych ekosystemów), które pozyskują i przekazują środki na lokalne programy ochrony bioróżnorodności.

bg‑green

Wybrane „gorące punkty” i ich mieszkańcy

Basen Morza Śródziemnego

Ten region położony jest na styku dwóch płyt kontynentalnych: Eurazji i Afryki, co wpłynęło na ukształtowanie terenu (góry, przylądki, jeden z największych archipelagów) i warunki klimatyczne (chłodne i mokre zimy, gorące i suche lata). Sprzyjało to rozwojowi lasów liściastych (m.in. dąbrówdąbrowadąbrów) oraz iglastych.

Gospodarka i osadnictwo spowodowały fragmentację siedliskfragmentacja siedliskfragmentację siedlisk i zmianę szaty roślinnej: pojawiły się wytrzymałe, twardolistne zarośla – makia. Z kolei częste pożary przyspieszały eliminację wrażliwych roślin, a sprzyjały szybko odrastającym i plennym gatunkom, jak dąb skalny (Quercus coccifera), czystek (Cistus sp.) czy krwiściąg ciernisty (Sarcopoterium spinosum). Zarośla makii oraz kępy rozmarynu, szałwii i tymianku przetrwały w półsuchym środowisku. Endemity stanowią tu ponad połowę gatunków roślin. Z tego regionu pochodzą cedry (Cedrus sp.), drzewo arganowe (Argania spinosa).

Bogata i zróżnicowana szata roślinna jest pokarmem i miejscem życia wielu gatunków zwierząt. Wśród nich są takie zagrożone gatunki jak: foka mniszka śródziemnomorska (Monachus monachus) (mniej niż 400 osobników), makak berberyjski (Macaca sylvanus) (na Gibraltarze, jedyna europejska małpa), jeleń szlachetny berberyjski (Cervus elaphus barbarus) (kilkaset sztuk) czy ryś iberyjski (Lynx pardinus) (najbardziej zagrożony, tylko 250 osobników na wolności). Ponadto wiele gatunków ptaków, gadów i płazów.

1

Kaukaz

To region obejmujący góry i równiny od Morza Czarnego po Morze Kaspijskie. Znajdują się tu zarówno lodowce, jak i depresje (obszary położone poniżej poziomu morza). Stwarza to bardzo zróżnicowane warunki rozwoju roślin: od północnych trawiastych stepów przez ekosystemy półpustynne i pustynne na wschodzie, podmokłe lasy w części centralnej i lasy na stokach gór po zarośla krzewiaste. Rośnie tu wiele gatunków endemicznych, np. rododendrony, i uprawnych, jak dzicy krewni pszenicy, żyta, owsa czy jabłoni.

Do zagrożonych ssaków należą: niezwykły gryzoń o długich pazurach – prometeuszek gruziński (Prometheomys schaposchnikowi), koziorożec kaukaski (Capra caucasica) i nadrzewna smużka armeńska (Sicista armenica). W tym regionie występuje wiele globalnie zagrożonych ptaków wodnych, np. sterniczka białogłowa (Oxyura leucocephala).

1

Nowa Zelandia

Położona między tropikami a Antarktydą ma zróżnicowany krajobraz: wysokie góry, łagodne wzgórza i równiny – to tu kręcono filmy „Władca Pierścieni” i „Hobbit”.

Bardzo zróżnicowany klimat miał największy wpływ na kształtowanie się bioróżnorodności. Na Nowej Zelandii mało jest rodzimych ssaków i są to głównie nietoperze. Występuje tu aż 40 gatunków endemicznych gadów należących m.in. do gekonów, scynków i węży. Równie endemiczne są np. zagrożone wyginięciem ptaki, jak papuga kakapo (Strigops habroptilus), kiwi (Apteryx sp.) czy pingwin żółtooki (Megadyptes antipodes).

Mimo rabunkowej wycinki w lasach pozostały gigantyczne drzewa: soplica kauri (Agathis australis), podokarpy (Podocarpaceae), buki południowe (Nothofagus). Trzydzieści pięć rodzajów roślin nie występuje nigdzie indziej na świecie, np. Ixerba brexioides lub krzew raoulii (Raoulia), zwany „roślinną owcą”.

Na wyspie przez 700 lat kolonizacji wytępiono 50 gatunków ptaków, w tym olbrzymiego moa Dinornis, dziesięciokilogramowego nielota Aptornis czy największego znanego orła – orła Haasta (Harpagornis moorei), polującego na moa.

1

Słownik

czarny rynek
czarny rynek

obrót towarem i usługami niezgodnie z obowiązującym w danym kraju prawem

dąbrowa
dąbrowa

las dębowy, często z domieszką innych gatunków drzew; w dąbrowie świetlistej dąb bezszypułkowy rośnie razem z sosną

degradacja
degradacja

(łac. de- – zmniejszenie, obniżenie; gradatus – opatrzony stopniem) w tym przypadku utrata właściwego stopnia stanu środowiska

eksploatacja
eksploatacja

maksymalne wykorzystanie kogoś lub czegoś – w tym przypadku zasobów przyrody

endemit
endemit

(gr. endemeo – jestem w domu) organizm zasiedlający niewielki obszar i niewystępujący poza nim; często na obszarach izolowanych geograficznie (wyspy, jeziora), o specyficznych warunkach środowiskowych

fragmentacja siedlisk
fragmentacja siedlisk

zmiana ukształtowania środowiska, prowadząca do rozerwania zasięgu występowania gatunków, np. budowa autostrady biegnącej przez las

zlodowacenie
zlodowacenie

czas w dziejach Ziemi, kiedy na znacznych obszarach była ona pokryta lodem lub lądolodem; między kolejnymi zlodowaceniami występowały okresy przejściowe (interglacjały)