Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał

Leopold Staff

R1SUlhuDit2dl1
Leopold Staff
Źródło: Commons Wikimedia, domena publiczna.

Leopold Staff urodził się w 1878 roku w zaborze austriackim we Lwowie, gdzie spędził młodość i uczęszczał do gimnazjum. Tam miał okazję zetknąć się z literackimi dziełami antycznej Grecji i Rzymu, które miały niebagatelny wpływ na jego późniejszą twórczość. W stolicy Galicji rozpoczął również studia, po których ukończeniu przeniósł się do Krakowa – ówczesnego centrum polskiej kultury i sztuki. Zetknął się tam z młodopolskimi twórcami, a także z filozofią schyłku wieku. Choć nie przyjął w pełni dekadenckiegodekadentyzm dekadenckiego stylu życia tamtejszej bohemy, to żywo interesował się nowymi prądami filozoficznymi, kierunkami sztuki i ideami artystycznymi dyskutowanymi wśród jej przedstawicieli. W krakowskich czasopismach publikował swoje pierwsze utwory, a w 1901 roku wydał debiutancki tomik poetycki Sny o potędze z widocznymi wpływami myśli Fryderyka Nietzschego (1844‑1900). Staff tłumaczył później dzieła niemieckiego filozofa, lecz nie była to jego jedyna inspiracja.

Kowal Leopolda Staffa to utwór wyjątkowy jak na czasy, w których powstał, gdyż epokę Młodej Polski zdominowały nastroje dekadenckie. Liryka tego okresu podejmowała tematy pesymistyczne, związane z kryzysem wartości, a także lękiem przed końcem wieku. Czołowi poeci Młodej Polski byli mistrzami ponurych nastrojów, prezentowali katastroficzną wizję świata, wyrażali przekonania typowe dla schyłkowców. Leopold Staff, tomikiem Sny o potędze, pragnął przełamać te tendencje, przynosił program ich przezwyciężania. Bohaterami tomiku zostali herosi, wodzowie, mocarze, a główną postacią stał się kowal. Kowal to wiersz programowy, który stanowi zarys tematyki całego tomu.

Młodopolska oda

OdaodaOda jest gatunkiem lirycznym znanym od starożytności i należy do tych form, które są szczególnie nacechowane wzniosłością. Wykonywana przy akompaniamencie muzyki, sławiła wielkie idee, ważne wydarzenia historyczne lub wyjątkowe okresy w dziejach. Jej treść, w odróżnieniu od hymnuhymnhymnu, koncentrowała się zazwyczaj na tematyce świeckiej. Regularna wersyfikacja sprzyjała melodyjności i rytmiczności, nie bez znaczenia były także liczne powtórzenia, powracające niczym refren. Gatunek cieszył się zmienną popularnością. Stracił znaczenie w średniowieczu, lecz odrodził się na nowo w renesansie i klasycyzmie. Spośród polskich twórców sięgali po niego między innymi Jan Kochanowski (1530–1584), Szymon Szymonowic (1558–1629) i Kajetan Koźmian (1771–1856). Do najsłynniejszych polskich ód należą utwory romantyczne: Oda do młodości Adama Mickiewicza i Oda do wolności Juliusza Słowackiego. Pierwsza z nich stała się szczególnie ważna dla rozwoju romantycznych idei w polskim społeczeństwie. W czasach modernizmu podobną rolę do Mickiewiczowskiej ody pełnił sonet Kowal Leopolda Staffa pochodzący z debiutanckiego tomu poety Sny o potędze (1901):

Leopold Staff Kowal

Całą bezkształtną masę kruszców drogocennych,
Które zaległy piersi mej głąb nieodgadłą,
Jak wulkan z swych otchłani wyrzucam bezdennych
I ciskam ją na twarde, stalowe kowadło.

Grzmotem młota w nią walę w radosnej otusze,
Bo wykonać mi trzeba dzieło wielkie, pilne,
Bo z tych kruszców dla siebie serce wykuć muszę,
Serce hartowne, mężne, serce dumne, silne.

Lecz gdy ulegniesz, serce, pod młota żelazem,
Gdy pękniesz, przeciw ciosom stali nieodporne:
W pył cię rozbiją pięści mej gromy potworne!

Bo lepiej giń, zmiażdżone cyklopowym razem,
Niżbyś żyć miało własną słabością przeklęte,
Rysą chorej niemocy skażone, pęknięte.

1 Źródło: Leopold Staff, Kowal, [w:] tegoż, Wybór poezji, wybór M. Jastrun, Wrocław 1963, s. 3.

Sonet Kowal znalazł się w Snach o potędze – pierwszym tomie poetyckim Staffa, w którym artysta nawiązywał do filozofii czynu Fryderyka Nietzschego. Poeta nie przejmował jednak w całości myśli niemieckiego filozofa, lecz interesował się przede wszystkim koncepcją nadczłowieka – istoty ludzkiej, która pokonała ograniczenia przesądów, tradycyjnej moralności i zdławiła wszelki strach przed samodzielnością. Nadczłowiek to istota działająca, czynna, pełna mocy i niepoddająca się dekadencji. To jednostka wyjątkowa, która może pozwolić sobie na czyny wykraczające poza przyjęte przez ludzi zasady – stoi ponad prawem, sama ustanawia je dla siebie.

Rspuk0y0OG8D9
Artur Grottger, Kucie kos, 1863
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Mieczysław Jastrun uważa, że poezja Staffa tylko pozornie wpisuje się w założenia filozofii Nietzschego.

Mieczysław Jastrun Wstęp do „Wyboru poezji” Leopolda Staffa

[fragment]

(...) „Stoję wielki, olbrzymi, nagi, cyklopowy, / Jak posąg na cokole…” – monologuje Staff, ale poprzestaje na marzeniu, tym śnie o potędze. Można by powiedzieć, nie obawiając się sprzeczności samej w sobie, że śni świadomie, igrając z własną wyobraźnią.

Tylko słaby doświadcza czynem swego władztwa.
Zbyt wielka jest potęga ma i me bogactwa!
Dla ogromu mej mocy w czynie ujścia nie ma.
Boska to gra...

Słynny Kowal, którym rozpoczyna Staff swoją twórczość, przyczynił się do wielu nieporozumień, jakie osnuły debiut poety; odczytano w nim niemal wyzwanie rzucone światu, coś w rodzaju modernistycznej Ody do młodości, gdy sonet ów jest tylko projekcją marzenia i cytowana tu strofa z przedostatniego utworu Snów o potędze komentuje i wyjaśnia, nie pozostawiając żadnej wątpliwości, jakie to znaczenie nadawał poeta takim pojęciom, jak siła, męstwo, słabość, chora niemoc. Pojęcia te zostały niemal całkowicie odwrócone, gdyż właśnie czyn oznacza tu słabość, a siła objawia się w zdolności marzenia tak absolutnego, że nie pragnie wcielenia. Dlatego można tylko z dużymi zastrzeżeniami mówić o nietzscheanizmie Staffa w tym okresie twórczości. Marzenie Nietzschego prowadzi do wizji jakiegoś nowego świata, jest to marzenie demiurga o nadplanecie i nadczłowieku, marzenie, które nie chce poprzestać na sobie, lecz żąda wcielenia. Z postawy Nietzschego pozostały w poezji Staffa jedynie pozory. (...) Albo raczej: z filozofa niemieckiego wziął to, co odpowiadało jego własnej psychice; nie troszcząc się o resztę, tworzy sam siebie, w życiu samym w sobie widzi cel, ale nie pamięta o słowach Nietzschego: „Nie jestem człowiekiem, jestem dynamitem”.

2 Źródło: Mieczysław Jastrun, Wstęp do „Wyboru poezji” Leopolda Staffa , [w:] Leopold Staff, Wybór poezji, Wrocław 1963.

Jastrun odczytuje więc sonet Staffa zgodnie z tendencjami panującymi w Młodej Polsce. Nie interpretuje Kowala jako wezwanie do walki, do przeobrażenia rzeczywistości, lecz widzi w nim świadectwo indywidualnej pracy nad sobą, panowania nad emocjami i przekraczania wewnętrznych ograniczeń. W tym sensie wiersz należy uznać za zmetaforyzowany obraz stanu duszy, co było typowym zabiegiem dla rozwijającego się na przełomie XIX i XX wieku symbolizmusymbolizmsymbolizmu.

Słownik

cyganeria (bohema)
cyganeria (bohema)

określenie środowiska artystycznego charakteryzującego się niekonwencjonalnym stylem życia, pogardą dla obyczajowości ogółu społeczeństwa, spędzającego czas na tworzeniu sztuki oraz zabawach

dekadentyzm
dekadentyzm

(fr. décadence – chylenie się ku upadkowi, łac. decadentia – schyłek) – postawa, która ukształtowała się pod koniec XIX wieku, charakteryzująca się pesymistycznym podejściem do rzeczywistości, przekonaniem o zmierzchu kultury i poszukiwaniem sposobów na zapełnienie odczuwanej pustki. Duży wpływ na rozwój dekadentyzmu miały filozofia Artura Schopenhauera oraz powieść Jorisa‑Karla HuysmansaNa wspak nazywana przez współczesnych „biblią dekadentyzmu”

hymn
hymn

(gr. hýmnos – pieśń pochwalna) – pieśń pochwalna o charakterze podniosłym i odświętnym, kierowana do bóstwa, bohatera, ojczyzny, idei lub wyjątkowego wydarzenia. Gatunek powstał w starożytności; w średniowieczu miał przede wszystkim charakter religijny, hymny stały się częścią kościelnych nabożeństw; współcześnie są kojarzone przede wszystkim z pieśniami państwowymi

oda
oda

(gr. odé) – patetyczny utwór wierszowany, opiewający wybitną postać, ważne wydarzenie historyczne, wzniosłą ideę. Termin oznaczający pierwotnie utwór liryczny przeznaczony do śpiewania; główna forma greckiej liryki solowej, osobistej oraz chóralnej, związana z obrzędami religijnymi i uroczystościami narodowymi, okolicznościowa pieśń ku czci bohaterów. W poezji rzymskiej rozwinęła się oda solowa; oda nowożytna łączyła często cechy obu form; polskie wzory stworzyli Jan Kochanowski i Szymon Szymonowic. Oda, uprzywilejowana w klasycyzmie, według norm ówczesnej poetyki odznaczała się „nieporządkiem lirycznym”. W romantyzmie, pozbawiona rygorów kompozycyjnych i wersyfikacyjnych, była nasycona treściami filozoficzno‑religijnymi i historiozoficznymi. W poezji współczesnej występuje jako stylizacja wzorca klasycznego

symbolizm
symbolizm

(gr. sýmbolon – symbol) – kierunek w sztuce zapoczątkowany przez poetów francuskich w II połowie XIX wieku, zakładający rezygnację z bezpośredniego opisu emocji, opierający się na sugerowaniu wzruszeń i nastrojów, operujący wieloznacznymi symbolami w celu wyrażenia treści, które nie mają jednoznacznego określenia w systemie językowym

wiersz programowy
wiersz programowy

utwór liryczny wyrażający idee, cele i dążenia danej grupy społecznej, środowiska artystycznego lub myśl danego tomu poetyckiego