Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Udostępnij materiał Zapisz jako PDF

Każdego roku tysiące kobiet i mężczyzn traci przytomność i umiera z powodu nagłego zatrzymania krążenia (NZK). Śmierci tej często można zapobiec, poprzez natychmiastowe rozpoczęcie resuscytacji krążeniowo‑oddechowej (RKO), czyli uciskanie klatki piersiowej i oddechy ratownicze. Jeżeli przed przyjazdem pogotowia ratunkowego połączymy RKO z automatyczną defibrylacją zewnętrzną (AED), szanse na przeżycie poszkodowanych diametralnie wzrastają.

Już wiesz
  • jak ocenić stan poszkodowanego;

  • na czym polega udrożnienie dróg oddechowych;

  • w jaki sposób ułożyć poszkodowanego w pozycji bocznej.

Nauczysz się
  • wykonywać uciśnięcia klatki piersiowej i oddechy ratownicze;

  • prowadzić resuscytację krążeniowo‑oddechową;

  • przeprowadzać właściwie i w odpowiednim momencie defibrylację;

  • rozpoznawać zagrożenia towarzyszące RKO.

i2UxQZp1jI_d5e209

1. Nagłe zatrzymanie krążenia

Do nagłego zatrzymania krążenianagłe zatrzymanie krążenianagłego zatrzymania krążenia (NZK) dochodzi z bardzo wielu przyczyn, wśród których wymienić można:

  • zawał mięśnia sercowego,

  • zaburzenia rytmu serca,

  • zatrucie,

  • zator tętniczy.

Objawami mogącymi wskazywać na zaburzenia krążenia i oddychania są: utrata przytomności, oddech płytki, rzadki (rzadszy niż 2 razy na 10 sekund) lub jego brak, sinica. Najpoważniejszymi skutkami takich zaburzeń mogą być natomiast nieodwracalne zmiany w mózgu spowodowane długim okresem niedotlenienia (powyżej 3‑5 min) oraz śmierć. Jedynym skutecznym sposobem zapobiegnięcia im (w warunkach nieambulatoryjnych) jest natychmiastowe przystąpienie do resuscytacji krążeniowo- oddechowej, prowadzonej w cyklach po 30 uciśnięć i 2 oddechy.

Ciekawostka

Słowo resuscytacja pochodzi z języka łacińskiego resuscitare – wzniecić, odnowić, wskrzesić.

i2UxQZp1jI_d5e261

2. Uciskanie klatki piersiowej

Największym zagrożeniem wynikającym z zatrzymania funkcji życiowych jest brak krążącej krwi, w której znajduje się wiele składników potrzebnych do życia wszystkim komórkom. Najcenniejszym z nich jest tlen, bez którego większość komórek bardzo szybko umiera. Narząd, który jest najbardziej wrażliwy na jego brak, to mózg. Już po 3‑5 minutach od NZK dochodzi do jego nieodwracalnych uszkodzeń, stąd przy wykonywaniu czynności ratowniczych (nazywanych resuscytacją krążeniowo‑oddechową RKO) u poszkodowanego nieprzytomnego bez zachowanych funkcji życiowych największy nacisk kładzie się na prawidłowe uciskanie klatki piersiowej. Tylko w ten sposób tlen zgromadzony we krwi można przetransportować do wszystkich najważniejszych organów wewnętrznych poszkodowanego. Czynność uciskania klatki piersiowej jest niezmiernie prosta, a zarazem kluczowa w niesieniu pomocy osobie z NZK.

Uciskanie klatki piersiowej
Instrukcja: Uciskanie klatki piersiowej
Krok

Uklęknij obok poszkodowanego i ułóż dłoń na dolnej połowie jego mostka.

Krok

Ułóż nadgarstek drugiej dłoni na grzbiecie dłoni już leżącej na mostku.

Krok

Spleć palce obu dłoni, aby chwyt był stabilny.

Krok

Utrzymuj ramiona wyprostowane, nie uginając ich w łokciach podczas ucisku klatki piersiowej.

Krok

Ustaw ramiona prostopadle do klatki piersiowej.

Krok

Głębokość ucisku powinna wynosić co najmniej 5 cm, jednak nie więcej niż 6 cm, natomiast częstotliwość między 100 a 120 ucisków na 1 minutę.

Sposób wykonania powyższej instrukcji obrazuje nagranie wideo 1.

RcXbPgOn9eDnH1
Animacja przedstawia metodę wykonywania zewnętrznego masażu serca przez uciskanie klatki piersiowej. Rozpoczyna ją ujęcie ogólne przedstawiające poszkodowanego leżącego na ziemi z rozpiętą koszulą i stojącego przy nim ratownika. W lewym górnym rogu obrazu pojawia się napis Krok 1. Ratownik klęka, zmiana ujęcia na zbliżenie odsłoniętej klatki piersiowej poszkodowanego. Stosownie do komentarza lektora pośrodku klatki piersiowej na dolnej połowie mostka pojawia się krzyż z przerywanej czerwonej linii wyznaczający miejsce, na którym ratownik opiera lewą rękę. Towarzyszy temu pojawienie się w lewym górnym rogu obrazu napisu Krok 2. Po chwili dokłada prawą rękę, wplata jej palce między palce lewej i zaciska je. Zmiana ujęcia na ogólne ukazujące poszkodowanego od strony głowy i ratownika z boku. W lewym górnym rogu ekranu napis Krok 3. Czerwone przerywane linie pionowa i pozioma wskazują, że ramiona ratownika znajdują się prostopadle do klatki piersiowej poszkodowanego. Zmiana ujęcia na przedstawiające ratownika od przodu i poszkodowanego z boku, napis w lewym górnym rogu ekranu Krok 4. Zmiana napisu na Krok 5, ratownik zaczyna wykonywać rytmiczne uciski klatki piersiowej poszkodowanego. Klatka piersiowa poszkodowanego wyraźnie się ugina, a po prawej stronie pojawia się napis od 5 do 6 centymetrów. Po chwili pojawia się poniżej napis od 100 do 120 na minutę.
i2UxQZp1jI_d5e346

3. Prowadzenie oddechów ratowniczych

Kolejnym elementem RKO jest prowadzenie oddechów ratowniczych. Czynność ta dostarcza tlen do organizmu poszkodowanego po wyczerpaniu się rezerw znajdujących się w jego układzie krwionośnym i oddechowym. Ratownik powinien wykorzystać środki zabezpieczające go przed zakażeniem (maska twarzowa czy chusta twarzowa). Jeśli niczego takiego nie ma, ratownik ma prawo zrezygnować z prowadzenia oddechów ratowniczych.

Prowadzenie oddechów ratowniczych
Instrukcja: Prowadzenie oddechów ratowniczych
Krok

Udrożnij drogi oddechowe poszkodowanego, a następnie zaciśnij mu skrzydełka nosa, używając palca wskazującego i kciuka dłoni umieszczonej na czole.

Krok

Weź normalny wdech i szczelnie obejmij swoimi ustami usta poszkodowanego.

Krok

Wykonaj spokojny, normalny wdech trwający ok. 1 sek, równocześnie obserwując unoszenie się klatki piersiowej poszkodowanego.

Krok

Utrzymując drożność dróg oddechowych, odsuń usta od poszkodowanego i obserwuj czy jego klatka piersiowa opada.

Sposób wykonania powyższej instrukcji obrazuje nagranie wideo 2.

R1Wa8DH5uvhEv1
Animacja przedstawia metodę wykonywania oddechów ratowniczych. Rozpoczyna ją ujęcie ogólne przedstawiające poszkodowanego leżącego na ziemi z rozpiętą koszulą i stojącego przy nim ratownika. W lewym górnym rogu obrazu pojawia się napis Krok 1. Ratownik klęka, zmiana ujęcia na zbliżenie przedstawiające poszkodowanego od kolan w górę i klęczącego przy jego głowie ratownika. Ratownik kładzie lewą rękę na czole poszkodowanego i odchyla jego głowę do tyłu, prawą ręką podtrzymuje żuchwę i unosi, czemu towarzyszy otwarcie ust poszkodowanego. Napis w lewym górnym rogu zmienia się na Krok 2. Niewielka zmiana pozycji lewej ręki przez ratownika tak, aby mógł zacisnąć nos poszkodowanemu bez podnoszenia nadgarstka. Napis w lewym górnym rogu zmienia się na Krok 3. Ratownik pochyla się nad ustami poszkodowanego i obejmuje swoimi ustami usta poszkodowanego. Napis w lewym górnym rogu zmienia się na Krok 4. Widać, jak w czasie wdechu klatka piersiowa poszkodowanego unosi się. Ratownik utrzymując odgięcie głowy i uniesienie żuchwy odsuwa swoje usta od ust poszkodowanego i kieruje swój wzrok, odchylając głowę w bok na klatkę piersiową poszkodowanego. W tym momencie widać, jak klatka piersiowa poszkodowanego opada. Ratownik ponownie kieruje swoje usta w kierunku ust poszkodowanego i wykonuje 2 wdech. Pojawia się czerwona przerywana linia wiodąca od otwartego prawego oka ratownika do przepony poszkodowanego. Napis w lewym górnym rogu zmienia się na Krok 5. Ratownik odsuwa swoje usta od ust poszkodowanego, puszcza głowę poszkodowanego i obraca głowę w bok. Ponownie pojawia się przerywana linia ilustrująca spojrzenie na przeponę poszkodowanego. Napis w lewym górnym rogu zmienia się na Krok 6. Ratownik ponownie wykonuje oddech ratowniczy i podnosi się, ale nie wstaje, lecz klęczy przy poszkodowanym.
Uwaga!

Oddechy ratownicze można wykonać bezpiecznie tylko przy użyciu sprzętu specjalnie do tego przeznaczonego. Nie wolno używać gazików, materiału czy woreczków foliowych, gdyż nie stanowią one dostatecznej bariery dla materiału zakaźnego.

i2UxQZp1jI_d5e428

4. Resuscytacja krążeniowo‑oddechowa osoby dorosłej

Połączenie prowadzenia uciśnięć klatki piersiowej z oddechami ratowniczymi nazywamy resuscytacją krążeniowo‑oddechową (RKO). Stosunek uciśnięć do wdechów wynosi 30:2. U osoby dorosłej RKO zaczynamy zawsze od uciśnięć klatki piersiowej. Europejska Rada ResuscytacjiEuropejska Rada ResuscytacjiEuropejska Rada Resuscytacji opracowała algorytm czynności, które mają na celu uporządkowanie podejmowanych działań przy poszkodowanym i nazywa się go algorytmem BLS (Basic Life Support).

R1E3VBvkydutj1
Efektywną resuscytację można także prowadzić z pominięciem oddechów ratowniczych

Całość prowadzonych działań związanych z RKO (w jednym cyklu) powinna prowadzić jedna osoba. Jeśli to możliwe, należy dokonywać zmiany ratownika co 2 minuty lub w momencie jego zmęczenia. Należy zwracać dużą uwagę na poprawność wykonywanych czynności. Z upływem czasu osoba prowadząca RKO może zacząć popełniać błędy, które mogą wpływać na skuteczność podjętych działań. Szczególną uwagę należy zwrócić przy minimalizowaniu przerw pomiędzy wdechami, a uciśnięciami, oraz przy zmianie ratowników. Czas na wykonanie 2 wdechów i ponowne rozpoczęcie uciskania klatki piersiowej nie powinien być dłuższy niż 5 sekund. Natomiast gdy ratownicy się zmieniają, osoba kończąca uciski powinna głośno liczyć swoje uciśnięcia, aby druga mogła się przygotować do zmiany po wykonaniu sekwencji 30 uciśnięć. Jeśli osoba wykonująca RKO nie decyduje się na wykonywanie oddechów ratowniczych, prowadzi się wyłącznie same uciski klatki piersiowej bez żadnych przerw. Wtedy zmiany dokonuje się na ustaloną wcześniej komendę, np.: Zmiana za 10 uciśnięć!

Aktualne zalecenia Europejskiej Rady Resuscytacji w wielu miejscach podkreślają potrzebę minimalizowania przerw podczas RKO. Dotyczy to również konieczności podjęcia RKO jak najszybciej po stwierdzeniu oddechu nieprawidłowego. Obecne badania potwierdzają również, że szanse na przywrócenie czynności życiowych u osób dorosłych podstawowymi zabiegami resuscytacyjnymi nie są duże i służą głównie podtrzymaniu tych czynności do przyjazdu służb ratunkowych. Dlatego nie zaleca się przerywania RKO w celu okresowego sprawdzania ewentualnego powrotu podstawowych funkcji życiowych. Istotnym elementem jest natomiast konieczność podjęcia RKO w każdym przypadku, po stwierdzeniu braku prawidłowego oddechu u poszkodowanego (bez względu na to, kiedy mogło dojść do utraty przytomności i zaniku podstawowych funkcji życiowych).

Ważne!

Szybkie rozpoczęcie resuscytacji przez świadków zdarzenia może dwu-, a nawet trzykrotnie zwiększyć szanse przeżycia osób, u których doszło do nagłego zatrzymania oddechu i krążenia.

i2UxQZp1jI_d5e540
Polecenie 1

Sprawdź swoją wiedzę grając w poniższą grę.

R1A4EWkQVZcCk1
Gra edukacyjna - RKO
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

RKO możemy przerwać w momencie, gdy:

  • przybędą na miejsce wykwalifikowane służby medyczne i przejmą działania ratunkowe;

  • czynności ratunkowe przejmie od nas inny świadek zdarzenia;

  • poszkodowany zacznie reagować (poruszy się, otworzy oczy, kaszle);

  • opadniemy z sił i nie ma w pobliżu osoby, która może nas zmienić;

  • pojawiło się zagrożenie zewnętrzne (zadymienie, pożar, agresywny pies itd.).

Jeśli podczas prowadzenia RKO pojawiło się zagrożenie zewnętrzne, musisz zadbać przede wszystkim o swoje bezpieczeństwo. Jest ono najważniejsze! To, czy podczas ucieczki z miejsca niebezpiecznego, będziesz próbował ewakuować również poszkodowanego, zależy tylko od twojej oceny sytuacji. Jeśli uznasz, że znacznie opóźni to twoją ucieczkę, pozostaw go na miejscu i sam oddal się na bezpieczną odległość.

Polecenie 2

Wytyczne Europejskiej Rady resuscytacji mówią, że RKO należy podjąć zawsze, gdy poszkodowany nie oddycha a miejsce prowadzenia resuscytacji jest bezpieczne. Zastanów się, czy są okoliczności w których mimo spełnienia tych warunków, nie należy podejmować resuscytacji krążeniowo‑oddechowej. Wymień je i uzasadnij swój wybór.

i2UxQZp1jI_d5e603

5. Zagrożenia związane z prowadzeniem RKO

Oprócz czynników zewnętrznych, które powodują w skrajnych przypadkach konieczność przerwania RKO i ewakuację, są również takie, które wpływają na ratownika ( np. obniżają skuteczność prowadzonych działań). Zaliczmy do nich:

  • wysiłek fizyczny – podczas wysiłku fizycznego wykonywanego podczas RKO w dość nienaturalnej pozycji może dojść do skurczy mięśni (szczególnie w obrębie uda), bólu pleców czy duszności (wysiłku związanego z prowadzeniem RKO nie muszą podejmować osoby np. z chorobami układu krążenia, gdyż może on stanowić zagrożenie dla nich samych);

  • zmęczenie ratownika – wiele badań potwierdza, że uciskanie klatki piersiowej przez jednego ratownika dłużej niż 2 minuty znacząco wpływa na spadek efektywności tych czynności, dlatego w razie możliwości zmiany powinny odbywać się właśnie po upływie tego czasu;

  • reakcja psychologiczna – znane są przypadki nieefektywnego uciskania klatki piersiowej z powodu zbyt słabego ucisku; osoby udzielające pierwszej pomocy tłumaczyły się strachem przed połamaniem mostka czy żeber; jeśli natomiast ratownik ma opory przed wykonaniem oddechów ratowniczych, po prostu z nich rezygnuje, nie opóźniając w żaden sposób rozpoczęcia uciskania klatki piersiowej;

  • przenoszenie chorób zakaźnych – nie ma bezwzględnej konieczności prowadzenia uciśnięć klatki piersiowej w rękawiczkach jednorazowych, oczywiście jeśli są one dostępne, natychmiast należy je założyć, natomiast ich brak nie może opóźniać rozpoczęcia ucisków klatki piersiowej; oddechy ratownicze bezwzględnie prowadzimy za pomocą środków ochronnych (chusta twarzowa czy maska twarzowa).

Polecenie 3

Wymień choroby, którymi możesz zarazić się podczas prowadzenia resuscytacji krążeniowo‑oddechowej (gdy nie stosuje się środków ochrony indywidualnej).

i2UxQZp1jI_d5e654

6. Defibrylacja

W większości przypadków zatrzymania krążenia mięsień sercowy drga z powodu zaburzeń elektrycznych, określanych jako migotanie komórmigotanie komórmigotanie komór. Jedynym skutecznym leczeniem migotania komór jest wykonanie wstrząsu elektrycznego, nazywanego defibrylacją. W warunkach pierwszej pomocy można go wykonać, gdy mamy do dyspozycji defibrylator AED.

R12U8gCIUl1EA1
Użycie AED umożliwia wykonanie defibrylacji jeszcze przed przybyciem pogotowia

Produkowanych jest wiele rodzajów defibrylatorów, ale wszystkie opierają się na takich samych zasadach działania. Po włączeniu urządzenia i przyklejeniu dwóch elektrod do klatki piersiowej poszkodowanego, defibrylator sam analizuje i rozpoznaje migotanie komór. Gdy je wykryje, sam się naładuje i wyzwoli energię elektryczną wykonując defibrylację (w niektórych defibrylatorach, aby wykonać defibrylację, trzeba wcisnąć odpowiedni przycisk).

Zapamiętaj!

Każda minuta opóźnienia defibrylacji zmniejsza prawdopodobieństwo przeżycia poszkodowanego o 10‑12%.

Kolejność czynności przy użyciu AED:

  • jeżeli tylko możesz – rozpocznij RKO przed przyniesieniem AED;

  • po przyniesieniu AED włącz urządzenie i postępuj zgodnie z poleceniami głosowymi lub wizualnymi;

  • unikaj niepotrzebnych przerw – jeżeli ratujących jest 2, nie przerywaj RKO aż do momentu przyklejenia elektrod;

  • w czasie, kiedy AED dokonuje analizy rytmu upewnij się, że nikt nie dotyka poszkodowanego (jak na ilustracji poniżej);

  • jeżeli AED wykryje migotanie komór, naciśnij przycisk defibrylacji zgodnie z poleceniem (w pełni zautomatyzowany AED wyładuje się samoczynnie).;

  • kontynuuj postępowanie zgodnie z dalszymi poleceniami głosowymi lub wizualnymi.

RhEz4lAzaemOh1
Podczas analizy i wyładowania nie wolno dotykać poszkodowanego

Gdy dojdzie do utraty przytomności, należy szybko odnaleźć AED. Ważne jest, aby oznakowanie lokalizacji i najkrótszej drogi do niego było proste i przejrzyste. Uniwersalny symbol informujący o dostępności AED prezentuje ilustracja 4.

RWwZqfbpN3Q9z1
Niniejszemu symbolowi mogą towarzyszyć strzałki wskazujące miejsce, w którym znajduje się AED
i2UxQZp1jI_d5e806

Podsumowanie

  • Nagłe zatrzymanie krążenia jest najczęstszą przyczyną śmierci w Europie i może dotyczyć nawet ok. 700 tysięcy osób rocznie. Szybkie rozpoczęcie resuscytacji przez świadków zdarzenia może potroić szanse przeżycia osób, u których doszło do NZK.

  • Resuscytacja to zespół czynności, na które składa się uciskanie klatki piersiowej i sztuczne oddychanie. Wykonujemy je zawsze, gdy poszkodowany nie reaguje i nie oddycha, lub oddycha nieprawidłowo. Stosunek uciśnięć klatki piersiowej do oddechów ratowniczych wynosi 30:2.

  • Uciskanie klatki piersiowej wykonujemy układając ręce na środku klatki piersiowej i uciskając ją na głębokość przynajmniej 5 cm, ale nie więcej niż 6 cm; z częstotliwością co najmniej 100, ale nie więcej niż 120 uciśnięć na minutę.

  • Sztuczne oddychanie wykonujemy obejmując szczelnie swoimi ustami usta osoby poszkodowanej, wykonując wdech trwający ok. 1 sekundy (jak przy normalnym oddychaniu).

  • Zasady postępowania w przypadku dzieci w zasadzie nie różnią się od postępowania w przypadku dorosłych.

  • Resuscytacja będzie najskuteczniejsza, jeżeli połączymy uciskanie klatki piersiowej z oddechami ratowniczymi. Jeżeli nie chcesz wykonywać sztucznego oddychania (dotykać ust osoby poszkodowanej), możesz wykonywać sam masaż serca.

  • Prowadząc RKO należy korzystać ze środków ochrony osobistej – rękawiczek jednorazowych i maseczek do sztucznego oddychania (chust twarzowych).

  • Resuscytację należy prowadzić do przyjazdu służb ratunkowych, opadnięcia z sił ratownika, lub gdy poszkodowany zacznie reagować – poruszy się, otworzy oczy i zacznie prawidłowo oddychać.

  • W większości przypadków zatrzymania krążenia, z powodu zaburzeń elektrycznych serce wpada w migotanie komór. Najlepszym sposobem leczenia migotania komór jest defibrylacja. Wykonuje się ją przy pomocy defibrylatora AED, najlepiej jeszcze przed przybyciem pogotowia ratunkowego.

  • Wzywając pomoc, pamiętaj o numerach alarmowychi2UxQZp1jI_1443526565133_0numerach alarmowych.

Praca domowa
Polecenie 4.1

Defibrylatory AED rozmieszcza się w miejscach, gdzie znajdują się duże skupiska ludzi, jak hipermarkety, dworce, lotniska, kina czy stadiony sportowe. Dowiedz się, gdzie najbliżej twojego miejsca zamieszkania zlokalizowany jest defibrylator AED. Może uda ci się również dowiedzieć, w jakich godzinach jest on dostępny i kto jest upoważniony do jego obsługi.

Polecenie 4.2

W czasie lekcji twoim zadaniem było wymienienie chorób, którymi można zarazić się prowadząc RKO, gdy nie stosuje się środków ochrony indywidualnej (maseczek do sztucznego oddychania i rękawiczek ochronnych przy uciskach klatki piersiowej). Znajdź w bibliotece odpowiednią literaturę i dowiedz się więcej o tych chorobach.

Polecenie 4.3

15 października 2015 r. ukazały się nowe wytyczne ERC. Odnajdź je na stronie Polskiej Rady Resuscytacji oraz porównaj zmiany w zakresie RKO oraz użycia defibrylatora AED.

i2UxQZp1jI_1443526565133_0
i2UxQZp1jI_d5e878

Słowniczek

Europejska Rada Resuscytacji
Definicja: Europejska Rada Resuscytacji

(ERC, ang. European Resuscitation Council) organizacja powstała w 1989 r. jako interdyscyplinarny zespół ekspertów ds. resuscytacji i medycyny ratunkowej; jej celem jest rozwijanie wiedzy nt. ratowania ludzkiego życia przez poprawę standardów resuscytacji; polskim odpowiednikiem ERC jest Polska Rada Resuscytacji (PRR) powstała w 2001 r. z siedzibą w Krakowie; obie Rady ściśle ze sobą współpracują

migotanie komór
Definicja: migotanie komór

chaotyczna, bardzo szybka czynność elektryczna serca, przez co traci ono funkcję pompy

nagłe zatrzymanie krążenia
Definicja: nagłe zatrzymanie krążenia

stan chorobowy powodujący zatrzymanie czynności serca, i co za tym idzie, ustanie krążenia krwi

resuscytacja
Definicja: resuscytacja

zespół czynności ratowniczych stosowanych u poszkodowanych, u których nastąpiło nagłe zatrzymanie krążenia; jej celem jest przywrócenie krążenia i oddychania; w skład resuscytacji wchodzi uciskanie klatki piersiowej (zapewniające krążenie krwi) i oddechy ratownicze (zapewniające dostarczanie tlenu do płuc)

i2UxQZp1jI_d5e969

Zadania

Ćwiczenie 1
Rj6JxPCXoArBe1
zadanie interaktywne
Źródło: Sławomir Ochrem, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
R1P4KVl3GNqwf1
zadanie interaktywne
Źródło: Sławomir Ochrem, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
R9yU74FAddFf81
zadanie interaktywne
Źródło: Sławomir Ochrem, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
RKyPO5KalQutR1
zadanie interaktywne
Źródło: Sławomir Ochrem, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5
RiMNEGxflYkxZ1
zadanie interaktywne
Źródło: Sławomir Ochrem, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 6
RS73YARq6JXTx1
zadanie interaktywne
Źródło: Sławomir Ochrem, licencja: CC BY 3.0.