Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał Wydrukuj
RlNJsuyy1j1tV

Rzym – od osady do imperium

Źródło: Lionel Noël Royer, Wercyngetoryks składa broń u stóp Juliusza Cezara, 1899, olej na płótnie, Muzeum Crozatier w Puy-en-Velay, domena publiczna.

Legendarne początki

Według legendy założycielami Rzymu byli bliźniacy, Romulus i Remus, synowie boga wojny Marsa i śmiertelnej kobiety. Bracia zostali porzuceni w koszyku na brzegu rzeki Tyber.

Od śmierci głodowej uratowała ich wilczyca, która wykarmiła dzieci własnym mlekiem. Wychował je pasterz. W 753 roku p.n.e. dorośli bracia założyli miasto na wzgórzu Palatyn. Pewnego dnia w trakcie kłótni o to, kto będzie rządził, Romulus zabił brata i został pierwszym królem Rzymu. Od jego imienia pochodzi łacińska nazwa miasta – Roma.

Polecenie 1
  • Opisz scenę, którą uwiecznił artysta.

  • Wyjaśnij, dlaczego wilczyca stała się symbolem miasta.

uzupełnij treść
RgxzQd0DJRa871
Rzeźba wilczycy kapitolińskiej, przechowywana obecnie w Pałacu Konserwatorów w Rzymie
Źródło: Jean-Pol GRANDMONT, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Kiedy to było?

RAvMBFz1f4TNl1
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Położenie Rzymu

Polecenie 2
  • Wskaż na mapie miasto Rzym i rzekę, nad którą leży.

  • Odczytaj nazwę półwyspu, na którym znajduje się Rzym.

  • Odczytaj nazwy mórz otaczających półwysep.

  • Przyjrzyj się współczesnej mapie półwyspu i podaj nazwę państwa, które znajduje się tam obecnie.

1

Rzym królewski

R1BDbjpIlfaDL1
Tak XIX-wieczny malarz wyobrażał sobie legendarnego Romulusa
Źródło: Jean-Auguste-Dominique Ingres, Romulus, zwycięzca Akrona, 1812, tempera, Państwowa Wyższa Szkoła Sztuk Pięknych w Paryżu, domena publiczna.

Rzym powstał z osad położonych na siedmiu wzgórzach nad Tybrem. Leżały one na szlaku handlowym, co sprzyjało bogaceniu się mieszkańców i rozbudowie miasta.

Według rzymskiej tradycji po Romulusie miastem władało jeszcze sześciu królów. Ich panowanie trwało do około 509 roku p.n.e. Wtedy to mieszkańcy wypędzili ostatniego króla, ponieważ uchodził za złego i niesprawiedliwego.

Po wypędzeniu ostatniego króla Rzym stał się republiką.

Republika
Definicja: Republika

Słowo to pochodzi z języka łacińskiego i oznacza „rzecz publiczną” lub „rzecz należącą do ogółu”.

Republika rzymska

RpZCPVh44ByxH1
Popiersie Juliusza Cezara przechowywane w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Neapolu
Źródło: domena publiczna.

Republiką rzymską rządzili urzędnicy wybierani na rok przez zgromadzenie obywateli. Najwyższymi urzędnikami byli konsulowie.

Konsul
Definicja: Konsul

Najwyższy urzędnik w Rzymie za czasów republiki. Wybierano dwóch konsulów na okres jednego roku.

W I wieku p.n.e. na konsula został wybrany Juliusz Cezar. Cezar był zdolnym i ambitnym wodzem. Podbił dla Rzymu nowe terytoria, przede wszystkim Galię. Piastował najważniejsze urzędy w republice. Pokonał swoich wrogów i przy poparciu wojska stał się najważniejszą osobą w państwie. Objął pełnię władzy jako dyktator. Wkrótce jednak – w 44 roku p.n.e. – został zamordowany przez przeciwników politycznych.

R1QcIp7LtteDg1
Cezar podbił Galię i wziął do niewoli wodza Galów, Wercyngetoryksa. Ten pojawił się w obozie rzymskim konno i złożył swoją broń u stóp zwycięzcy. Tak tę scenę wyobrażał sobie XIX-wieczny malarz
Źródło: Lionel Noël Royer, Wercyngetoryks składa broń u stóp Juliusza Cezara, 1899, olej na płótnie, Muzeum Crozatier w Puy-en-Velay, domena publiczna.

Cesarstwo rzymskie

Rto9oSrh1Exks1
Oktawian August. Posąg przechowywany w Muzeum Chiaramonti w Watykanie
Źródło: Till Niermann, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Po śmierci Juliusza Cezara w Rzymie wybuchła wojna domowa. Z wojny tej zwycięsko wyszedł jego siostrzeniec i następca, Oktawian. Został on pierwszym cesarzem imperium rzymskiego i przyjął tytuł Augusta, czyli „wywyższonego przez bóstwo”. Cesarze rządzili Rzymem kolejnych pięćset lat.

Ciekawostka

Zachodnia część imperium rzymskiego przestała istnieć w 476 roku, kiedy to Rzym został zajęty przez barbarzyńców. Rzymianie nazywali tak ludy mieszkające poza granicami cesarstwa. Do XV wieku przetrwała jeszcze wschodnia część imperium ze stolicą w Konstantynopolu.

Ćwiczenie 1

Uporządkuj chronologicznie wydarzenia z historii starożytnego Rzymu.

R1Yf5mu1o78Em
Ułóż we właściwej kolejności. Elementy do uszeregowania: 1. Powstaje osada na Palatynie., 2. Rzym staje się Cesarstwem., 3. Rzymianie wypędzają króla., 4. Władzę obejmuje Juliusz Cezar., 5. Rzym jest republiką.

Rzymskie podboje

Rzymianie opanowali okolice miasta, a potem prawie cały Półwysep Apeniński zwany Italią. Dzięki temu zyskali urodzajne tereny rolnicze. W połowie III wieku p.n.e. rozpoczęli pierwszą wojnę poza Italią. W następstwie wojen toczonych z Kartaginą przejęli władzę nad północną Afryką. W ciągu dwóch wieków opanowali niemal wszystkie krainy leżące nad Morzem Śródziemnym. Tereny zamorskie Rzymianie nazywali prowincjami. W wyniku podbojów powstało wielkie państwo zwane Imperium Romanum.

Polecenie 3
  • Przyjrzyj się mapie i powiedz, dlaczego Rzymianie uważali Morze Śródziemne za własne.

  • Wskaż na mapie dwa starożytne kraje, o których się już uczyłeś/uczyłaś, a które znalazły się w granicach cesarstwa.

  • Przyjrzyj się politycznej mapie Europy, Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, a następnie wymień nazwy czterech współczesnych państw, które znajdują się na terenach starożytnego imperium rzymskiego.

1

Armia rzymska

R1BuHtTgAseiL1
Rzymski legionista
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., Dariusz Bufnal, licencja: CC BY 3.0.

Rzym swoje sukcesy zawdzięczał doskonale wyszkolonej i dobrze uzbrojonej armii. Składała się ona z oddziałów, zwanych legionami. W wojsku panowała surowa dyscyplina. Od żołnierzy wymagano odwagi, poświęcenia i waleczności. Rzymska armia była bardzo skuteczna. Każdy legionista wiedział, jakie są jego zadania w czasie walki. Rzymianie zaskakiwali przeciwników strategią i wykorzystywaniem machin oblężniczych. Legiony były też kierowane do tłumienia buntów w podległych Rzymowi prowincjach i pilnowania granic imperium rzymskiego.

Ćwiczenie 2

Przyjrzyj się ilustracji rzymskiego legionisty. Zdecyduj, które elementy jego wyposażenia służyły do obrony, a które do ataku.

RoZsxu3gU1zCM
Przeciągnij i upuść elementy w odpowiednie miejsca. Obrona Możliwe odpowiedzi: 1. oszczep, 2. tarcza, 3. hełm, 4. miecz, 5. zbroja Atak Możliwe odpowiedzi: 1. oszczep, 2. tarcza, 3. hełm, 4. miecz, 5. zbroja
R1KYsbvqnE6fJ

Taktyka

Gdy legioniści zbliżali się do nieprzyjaciela, tworzyli zwartą kolumnę, zasłaniając się szczelnie tarczami. Wyglądali wówczas jak żółw, który osłonił się swoją skorupą.

Polecenie 4

Jak sądzisz, dlaczego rzymscy żołnierze stosowali taką taktykę?

uzupełnij treść
R14SwAuH5u0yk
Źródło: Wenceslaus Hollar, Żółw, 1607–1677, rysunek, domena publiczna.

Dyscyplina

Polecenie 5

W II wieku p.n.e. armię rzymską opisał grecki historyk Polibiusz. Zapoznaj się z tekstem źródłowym i odpowiedz na pytania zamieszczone poniżej.

Polibiusz Dzieje

„Za tchórzostwo zaś i hańbę żołnierską uważają [Rzymianie] następujące zarzuty: jeżeli ktoś fałszywie zamelduje trybunom o swym walecznym czynie, aby otrzymać odznaczenie; tak samo jeżeli ktoś, postawiony na posterunku, wskazane mu miejsce ze strachu opuści. […] Dlatego też niektórzy [żołnierze] na swych stanowiskach narażają się na oczywistą śmierć, gdy napiera na nich o wiele liczniejszy nieprzyjaciel, nie chcąc opuścić szyku z obawy przed karą w obozie. […]

Pięknie też [Rzymianie] młodzież zachęcają do narażania się na niebezpieczeństwo. [Dowódca przy wszystkich] chwali każdego za okazaną dzielność, następnie obdarza włócznią tego, który zranił nieprzyjaciela. […] Tym, którzy przy zajmowaniu miasta pierwsi weszli na mur, daje złoty wieniec. Tak samo i takich, którzy osłonili tarczą i ocalili [jednego z rzymskich żołnierzy], odznacza wódz podarkami”.

Polibiusz Źródło: Polibiusz, Dzieje, t. 2, oprac. Józef Wolski, tłum. Mieczysław Brożek, Seweryn Hammer, Wrocław 1962, s. 437.
R1CxBVLm5Ek6b
Ćwiczenie 3.1

Kto jest autorem tekstu źródłowego?

R1NDRoXKyTqX5
Zaznacz prawidłową odpowiedź. Możliwe odpowiedzi: 1. rzymski historyk, 2. autor nieznany, 3. grecki historyk
Ćwiczenie 3.2

Co Rzymianie uważają za wstyd dla żołnierza?

Rmt5CWZEjMVns
Zaznacz prawidłowe odpowiedzi. Możliwe odpowiedzi: 1. Pomoc udzieloną doświadczonemu żołnierzowi., 2. Kłamstwo, że dokonał walecznego czynu., 3. Ucieczkę z pola walki.
Ćwiczenie 3.3

Żołnierze wolą ryzykować własne życie, niż opuścić szyk bojowy, gdyż...

R8jOd3DEA6ERt
Zaznacz prawidłową odpowiedź. Możliwe odpowiedzi: 1. boją się surowej kary., 2. są pewni, że zwyciężą., 3. nie zależy im na własnym życiu.
Ćwiczenie 3.4

W jaki sposób dowódcy zachęcają żołnierzy do walecznej postawy?

R1A3YeqBpKSfX
Zaznacz prawidłowe odpowiedzi. Możliwe odpowiedzi: 1. Obiecując długie wakacje., 2. Chwaląc publicznie żołnierzy., 3. Dając im nagrody za dzielność i odwagę.
Ćwiczenie 3.5

Złoty wieniec otrzymywał ten żołnierz, który...

R1DmAQbIRzIKK
Zaznacz prawidłową odpowiedź. Możliwe odpowiedzi: 1. osłonił tarczą kolegę., 2. zranił nieprzyjaciela., 3. pierwszy wszedł na mur zdobywanego miasta.

Armia rzymska

Rzymianie za pomocą machin potrafili zdobyć fortece nieprzyjaciela. Służyły do tego wieże oblężnicze, tarany i machiny miotające.

Polecenie 6

Przyjrzyj się ilustracji i powiedz, do czego służyły przedstawione na niej machiny oblężnicze. W jaki sposób były używane do zdobycia fortecy?

RgD8B2YLgtSeb1
Wieża oblężnicza i taran
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., Sol90, tylko do użytku edukacyjnego na epodreczniki.pl.

Machiny miotające

Obozy

Rzymscy żołnierze budowali obozy w miejscach, w których się zatrzymywali. Wszystkie były zakładane według tego samego planu. Każdy oddział wiedział, gdzie ma postawić swoje namioty. Obóz przypominał miasto z ulicami i głównym placem.

Polecenie 7

Dlaczego Rzymianom zależało, żeby wszystkie obozy były budowane według tego samego planu?

uzupełnij treść
RMxYUnFt1yDT21
Rekonstrukcja obozu rzymskiego w Chester w Anglii
Źródło: Łukasz Nurczyński, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

„Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu”

R4SKWqMLe7dzu1
Ilustracja interaktywna 1. Najpierw wyznaczano najprostszą drogę od jednego punktu do drugiego i zgodnie z tym planem zaczynano budowę., 2. Prace wykonywali lub nadzorowali legioniści , 3. Wzdłuż drogi biegły z dwóch stron wykopy, którymi odprowadzano wodę., 4. Najpierw usuwano ziemię. Potem pokrywano ją piaskiem. Następnie układano kilka warstw kamieni połączonych zaprawą.

Dla celów wojskowych Rzymianie stworzyli rozbudowaną sieć dróg. Łączyły one bardzo odległe miejscowości imperium i służyły szybkiemu przemieszczaniu się wojska. Były niezwykle wytrzymałe, wiele z nich przetrwało do dziś. Zapewniały sprawne funkcjonowanie państwa. Dzięki nim zarządzenia cesarskie docierały szybko do odległych części kraju. Z dróg korzystali przewoźnicy pocztowi, kupcy jadący ze swoimi towarami, a także urzędnicy państwowi, którzy zbierali podatki i udawali się do prowincji na kontrolę. Drogami przybywali również do Rzymu mieszkańcy imperium, chcący przedłożyć sprawy cesarzowi lub zwiedzić miasto.

Polecenie 8

Przyjrzyj się mapie i wyjaśnij, skąd wzięło się powiedzenie, że „wszystkie drogi prowadzą do Rzymu”.

Rn2U1ObjTCTTO
Sieć dróg w imperium rzymskim
Źródło: Krystian Chariza i zespół..
Ćwiczenie 4

Do czego służyły w starożytności rzymskie drogi?

RCASyYO4hMSs0
Zaznacz prawidłowe odpowiedzi. Możliwe odpowiedzi: 1. Szybkiego marszu wojska., 2. Budowy piramid., 3. Przemieszczania się urzędników nadzorujących prowincje i pobierających podatki., 4. Przewożenia poczty., 5. Budowy linii kolejowych., 6. Wyścigów samochodowych., 7. Szybkiego dotarcia do Rzymu z odległych zakątków imperium.

Czasem zdarzało się, że legioniści, aby pokonać rzekę, musieli zbudować most.

Polecenie 9

Opisz scenę przedstawioną na ilustracji.

R1UMXqVu3WCfD
Budowa mostu rzymskiego
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., Dariusz Bufnal, licencja: CC BY 3.0.

Podsumowanie

1
Ćwiczenie 5

Uzupełnij zdania podanymi niżej wyrazami.

Rsu5ZkE9LAy6d
Przeciągnij i upuść elementy w odpowiednie miejsca. Rzym to miasto na 1. szlaku handlowym, 2. Półwyspie Apenińskim, 3. armia, 4. Morza Śródziemnego, 5. Romulusa i Remusa, 6. Rzym. Według legendy zostało założone przez 1. szlaku handlowym, 2. Półwyspie Apenińskim, 3. armia, 4. Morza Śródziemnego, 5. Romulusa i Remusa, 6. Rzym. W ciągu kilku stuleci 1. szlaku handlowym, 2. Półwyspie Apenińskim, 3. armia, 4. Morza Śródziemnego, 5. Romulusa i Remusa, 6. Rzym stał się rozległym państwem. Jego rozwój umożliwiło korzystne położenie na 1. szlaku handlowym, 2. Półwyspie Apenińskim, 3. armia, 4. Morza Śródziemnego, 5. Romulusa i Remusa, 6. Rzym i silna 1. szlaku handlowym, 2. Półwyspie Apenińskim, 3. armia, 4. Morza Śródziemnego, 5. Romulusa i Remusa, 6. Rzym. Imperium rzymskie objęło swym zasięgiem wszystkie kraje wokół basenu 1. szlaku handlowym, 2. Półwyspie Apenińskim, 3. armia, 4. Morza Śródziemnego, 5. Romulusa i Remusa, 6. Rzym. Rzymianie zasłynęli z budowy dróg.

Polecenia

  1. Jakie były legendarne początki Rzymu?

  2. Dzięki czemu Rzymianom udało się podbić tak wiele terenów?

  3. Na czym polegała siła armii rzymskiej?

  4. Dlaczego drogi były niezwykle ważne dla funkcjonowania imperium?