Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał Wydrukuj
RaMF23K09548l1

Samorząd terytorialny

pixabay, licencja: CC 0

Pani woźna załamuje ręce. Cała moja praca na nic. Zniszczyli wszystko – mówi, zwracając się do dyrektora szkoły. Znajdujący się przed szkołą trawnik rzeczywiście wygląda jak pobojowisko. Zdeptana trawa, zniszczone ogrodzenie. Codziennie tu grają w piłkę. Nie da się ich upilnować. Dlaczego pan nic z tym nie zrobi? – dodaje mocno zdenerwowana. Gdzie mamy grać, jak boisko szkolne jest ciągle zajęte? Nudzi nam się, musimy coś robić! Całą godzinę musimy czekać na autobus, którym wracamy do domu. – bronią się uczniowie, wezwani na rozmowę z dyrektorem szkoły. Kategorycznie zabraniam gry na trawniku przed szkołą! Mam już dość ciągłych skarg z tym związanych. Ostrzegam! Wezwę do szkoły waszych rodziców – stanowczym głosem odpowiada uczniom dyrektor szkoły.

Ćwiczenie 1

Po przeczytaniu przytoczonego tekstu wykonajcie nastepujące polecenia.

  • Wymieńcie strony przedstawionego konfliktu.

  • Patrząc z perspektywy wszystkich zainteresowanych osób, określcie, czego dotyczy przedstawiony konflikt.

Zastanówcie się,

  • kto i w jakim stopniu jest odpowiedzialny za zaistniałą sytuację;

  • czy uczniowie mogą samodzielnie rozwiązać przedstawiony konflikt.

Zaproponujcie działanie, które może doprowadzić do rozwiązania tego konfliktu.

tkhXPS93ZN_0000000W
RaMF23K09548l1
pixabay, licencja: CC 0

Samorząd terytorialny

Co potrafię?
  • przedstawić rolę, jaką odgrywa samorząd w życiu szkoły;

  • wyjaśnić podstawowe zasady państwa demokratycznego.

Nauczysz się
  • na czym polega zasada decentralizacji państwa i zasada pomocniczości;

  • struktury władzy samorządowej oraz sposobu jej wyboru;

  • kompetencji gmin, powiatów i województw;

  • jakie są możliwości finansowania zadań samorządu terytorialnego.

tkhXPS93ZN_0000001N

Samorząd terytorialny

Samorząd terytorialny tworzą z mocy prawa mieszkańcy wyodrębnionej jednostki administracyjnej, którzy bezpośrednio lub za pomocą wybranych przez siebie organów zarządzają sprawami społeczności oraz realizują inne zadania w zakresie administracji publicznej, przekazane przez ustawodawcę.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.

Art. 15.

  1. Ustrój terytorialny Rzeczypospolitej Polskiej zapewnia decentralizację władzy publicznej.

  2. Zasadniczy podział terytorialny państwa uwzględniający więzi społeczne, gospodarcze lub kulturowe i zapewniający jednostkom terytorialnym zdolność wykonywania zadań publicznych określa ustawa.

Art. 16.

  1. Ogół mieszkańców jednostek zasadniczego podziału terytorialnego stanowi z mocy prawa wspólnotę samorządową.

  2. Samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej. Przysługującą mu w ramach ustaw istotną część zadań publicznych samorząd wykonuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność.

tkhXPS93ZN_00000_BIB_001Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r..

Reforma samorządowa w Polsce

Reforma samorządowa była jedną z najważniejszych przeprowadzonych w Polsce po 1989 r.

R1OUsIFmurfMq1
8.3.1990 uchwalenie ustawy o samorządzie gminnym , 27.5.1990 pierwsze demokratyczne wybory samorządowe (do rad gmin) , 1.1.1999 zaczyna funkcjonować trójszczeblowy samorząd terytorialny , 27.10.2002 pierwsze bezpośrednie wybory wójtów, burmistrzów i prezydentów miast

Początkowo ograniczała się jedynie do poziomu gminy. Podstawą jej była nowela konstytucyjna z 8 marca 1990 r. oraz uchwalona tego samego dnia ustawa o samorządzie gminnym. W 1998 r. przeprowadzono drugi etap reformy, której elementem była reforma podziału terytorialnego kraju. Zostały wprowadzone powiaty, liczbę województw zmniejszono z 49 do 16. Od 1 stycznia 1999 r. funkcjonuje w Polsce trójszczeblowy samorząd terytorialny: gmina – powiat – województwo.

RMakBhbnTW54H11
Krystian Chariza i zespół,
tkhXPS93ZN_0000002L

Sposób wyboru organów władzy samorządowej

W każdej jednostce samorządu terytorialnego mamy do czynienia z organem stanowiącym, składającym się z radnych, który pełni funkcje prawodawcze i kontrolne, oraz organem wykonawczym (jednoosobowym lub kolegialnym, czyli zespołowym), który zajmuje się bieżącym zarządzaniem.

Organy stanowiące i wykonawcze w poszczególnych jednostkach samorządu.

R1W4wCqA7uiej11
Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0
RxF2IhXOnX5Io11
Artur Andrzej, licencja: CC BY-SA 4.0[online], dostępny w internecie: wikimedia
tkhXPS93ZN_00000033

Wybory organów stanowiących

Rada gminy

  • Wybory samorządowe odbywają się co pięć lat.

  • Organy stanowiące, w zależności od liczby mieszkańców gminy, wybiera się według ordynacji większościowej albo proporcjonalnej.

Czynne oraz bierne prawo wyborcze w wyborach do rady gminy przysługuje obywatelom polskim oraz obywatelom Unii Europejskiej niebędących obywatelami polskimi, którzy najpóźniej w dniu głosowania kończą 18 lat oraz stale zamieszkują na obszarze tej gminy.

Rada powiatu

  • Wybory do rad powiatów odbywają się w systemie proporcjonalnym, w okręgach wielomandatowych.

  • W podziale mandatów uczestniczą listy kandydatów tych komitetów wyborczych, na które oddano co najmniej 5% głosów w skali powiatu.

Czynne i bierne prawo wyborcze do rad powiatów przysługuje obywatelom polskim, którzy najpóźniej w dniu głosowania skończyli 18 lat oraz stale zamieszkują na obszarze powiatu.

Sejmik województwa

  • Wybory do sejmików województw odbywają się w systemie proporcjonalnym, w okręgach wielomandatowych.

  • W podziale mandatów uczestniczą listy kandydatów tych komitetów wyborczych, które osiągnęły co najmniej 5‑procentowy próg wyborczy.

Czynne i bierne prawo wyborcze do sejmików wojewódzkich przysługuje obywatelom polskim, którzy najpóźniej w dniu głosowania skończyli 18 lat oraz stale zamieszkują na obszarze województwa.

R1O6PZlzBF4gv1
Wybory samorządowe w Polsce w 2014 roku - wyniki wyborów do Sejmików wojewódzkich - podział mandatów
Robert Wielogórski, licencja: CC BY-SA 3.0[online], dostępny w internecie: wikimedia
tkhXPS93ZN_0000003Z

Powoływanie organów wykonawczych

Gmina/miasto na prawach powiatu

W gminach oraz  miastach na prawach powiatu organy wykonawcze są jednoosobowe. Wójtowie, burmistrzowie oraz prezydenci miast są wybierani w wyborach bezpośrednich.

RHmjDgB6MNbfj1
Siedziba Urzędu Miasta i Gminy w Drezdenku
Staszek99, licencja: CC BY-SA 3.0[online], dostępny w internecie: wikimedia

Prawo kandydowania w wyborach na wójta, burmistrza lub prezydenta miasta ma obywatel polski mający prawo wybierania (bierne prawo wyborcze) w tych wyborach, który najpóźniej w dniu głosowania skończy 25 lat, z tym że kandydat nie musi stale zamieszkiwać na obszarze gminy, w której kandyduje.

Powiat

RTPZVrJVs7nZT1
Wieliczka - siedziba starostwa wielickiego, dawniej  Szkoła Górnicza
Dawid Galus, licencja: CC BY-SA 3.0[online], dostępny w internecie: wikimedia

Organ wykonawczy w powiecie ma charakter kolegialny. Jest to zarząd powiatu, w którego skład wchodzą starosta, wicestarosta oraz członkowie, wybierani przez radę powiatu.

Województwo

Organem wykonawczym w województwie jest zarząd województwa, składający się z pięciu osób: marszałka województwa, jednego lub dwóch wicemarszałków oraz pozostałych członków, których wybiera sejmik województwa.  

tkhXPS93ZN_000EX001

Kompetencje samorządów

Funkcjonowanie samorządu terytorialnego w Polsce opiera się na zasadzie pomocniczości (subsydiarności).

ABC samorządu terytorialnego. Poradnik nie tylko dla radnych
ABC samorządu terytorialnego. Poradnik nie tylko dla radnych

Przyjmując człowieka za podstawowy podmiot wszelkich spraw, zasada pomocniczości głosi, że inne instytucje powinny być tworzone jedynie jako pomocnicze w stosunku do działań i potrzeb poszczególnej osoby. Zatem gmina ma się zajmować tym, czego pojedynczy człowiek, wraz z rodziną, nie może wykonać. Powiat powinien być traktowany jako pomocniczy w stosunku do gminy, a województwo – w stosunku do powiatu.

tkhXPS93ZN_00000_BIB_002ABC samorządu terytorialnego. Poradnik nie tylko dla radnych, Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej, Warszawa 2006, s. 16.
JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow

Zasady pomocniczości oznacza, że samorząd powiatowy oraz wojewódzki powinny realizować tylko takie zadania, które nie mogą być skutecznie wykonane na poziomie gminy.

Gmina

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.

Art. 164.

  1. Podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina.

  2. Inne jednostki samorządu regionalnego albo lokalnego i regionalnego określa ustawa.

  3. Gmina wykonuje wszystkie zadania samorządu terytorialnego nie zastrzeżone dla innych jednostek samorządu terytorialnego.

tkhXPS93ZN_00000_BIB_001Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r..

Konstytucja RP wskazuje, że jednostki samorządu terytorialnego wykonują tzw. zadania własne, czyli zadania publiczne służące zaspokajaniu potrzeb wspólnoty samorządowej. Ponadto, ustawa może zlecić jednostkom samorządu terytorialnego wykonywanie innych zadań publicznych, jeżeli wynika to z uzasadnionych potrzeb państwa. Mamy wtedy do czynienia z tzw. zadaniami zleconymi (np. prowadzenie ewidencji działalności gospodarczej, wydawanie dowodów osobistych, meldowanie na pobyt stały i tymczasowy), wykonywanymi na koszt budżetu państwa i pod kontrolą organów administracji rządowej.

Jeśli chodzi o najważniejsze kompetencje gminy, dotyczą one zaspokajania potrzeb zbiorowych mieszkańców.

RtbXllRCfcXsj11
Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0
tkhXPS93ZN_0000005I

Wydawanie dowodów osobistych

Dowód osobisty jest dokumentem poświadczającym posiadanie obywatelstwa polskiego i może go otrzymać każdy obywatel Polski, niezależnie od wieku i miejsca zamieszkania.

Ważne!

Każdy pełnoletni obywatel polski musi posiadać dowód osobisty, ale każdy - niezależnie od swego wieku - może wystapić o wydanie dowodu osobistego.

Wniosek o wydanie dowodu osobistego składa się dowolnej gminie.

Aby otrzymać dowód, należy przedłożyć:

  • wniosek o wydanie dowodu osobistego,

  • zdjęcie.

Ćwiczenie 2

Poszukaj wzoru wniosku o wydanie dowodu osobistego (np na stronie www.obywatel.gov.pl) i wypełnij zgodnie z instrukcją.

tkhXPS93ZN_00000062

Powiat

Powiat wykonuje zadania publiczne, które mają charakter ponadgminny.

RxSkTalebRPKL11
Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Porównanie kompetencji gminy i powiatu pokazuje, że istnieją obszary, w których swoje zadania wykonują obie jednostki samorządowe. Jedną z nich jest edukacja. W praktyce podział zadań wygląda w ten sposób, że do gminy należy prowadzenie przedszkoli oraz szkół podstawowych, a do powiatów – szkół ponadpodstawowych. Natomiast miasta na prawach powiatu wykonują kompetencje zarówno gminy, jak i powiatu. Oznacza to, że w wypadku edukacji, miasta na prawach powiatu prowadzą wszystkie placówki oświatowe – od przedszkoli po szkoły ponadpodstawowe.

tkhXPS93ZN_0000006D

Województwo samorządowe

Najważniejszym  z zadań samorządu wojewódzkiego jest określenie strategii rozwoju województwa. Powinna ona służyć rozwojowi świadomości narodowej, obywatelskiej, kulturowej oraz tożsamości lokalnej mieszkańców, pobudzaniu aktywności, konkurencyjności i innowacyjności gospodarczej województwa, ochronie środowiska kulturowego i przyrodniczego oraz zapewnieniu ładu przestrzennego. Ponadto samorząd wojewódzki prowadzi politykę rozwoju regionu, której narzędziem są szczegółowe programy wojewódzkie oraz regionalny program operacyjny. Mogą one być dofinansowywane z budżetów państwa oraz Unii Europejskiej, a także innych, pochodzących ze źródeł zagranicznych.

Ponadto samorząd województwa wykonuje zadania o charakterze wojewódzkim w obszarach należących do gmin i powiatów.

R1WGNwudhAjIV11
Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0
tkhXPS93ZN_0000006O

Finansowanie zadań samorządu terytorialnego

Konstytucja RP określa podstawowe zasady finansowania jednostek samorządu terytorialnego. Należą do nich:

  • zapewnienie samorządom udziału w dochodach publicznych odpowiednio do przypadających im zadań;

  • wskazanie podstawowych źródeł dochodów jednostek samorządu w postaci dochodów własnych, subwencji ogólnych i dotacji celowych z budżetu państwa;

  • przyznanie jednostkom samorządu prawa do ustalania wysokości podatków i opłat lokalnych;

  • powiązanie zmian w zakresie zadań i kompetencji jednostek samorządu terytorialnego z odpowiednimi zmianami w podziale dochodów publicznych.

Najważniejszymi dochodami własnymi gmin są:

  • wpływy z podatków lokalnych (np. od nieruchomości, rolny, leśny, od środków transportowych, spadków i darowizn, czynności cywilnoprawnych);

  • wpływy z opłat lokalnych (np. skarbowej, targowej, miejscowej, uzdrowiskowej, od posiadania psów);

  • udział w podatkach dochodowych stanowiących dochód budżetu państwa (podatki od osób fizycznych, prawnych);

  • dochody z majątku gminy (np. ze sprzedaży lub wynajmu nieruchomości stanowiących własność gminy).

Kolejnym źródłem dochodów jednostek samorządu jest tzw. subwencja ogólna, pochodząca z budżetu państwa.

Samorządy mogą także uzyskiwać dotacje celowe, przeznaczone m.in. na finansowanie zadań zleconych jednostkom samorządu terytorialnego lub współfinansowanie inwestycji i programów realizowanych ze środków europejskich.

tkhXPS93ZN_0000007L

Podsumowanie

We współczesnych państwach demokratycznych władza lokalna jest podzielona między organy administracji rządowej i organy samorządowe, reprezentujące interesy społeczności lokalnej, przez nią wybierane i kontrolowane. Od 1 stycznia 1999 r. w Polsce obowiązuje trójszczeblowy podział terytorialny państwa. Gminy, powiaty oraz miasta na prawach powiatu są zarządzane przez władzę samorządową, na szczeblu województwa mamy do czynienia z podziałem zadań między jednostkami władzy samorządowej (sejmik, zarząd województwa, marszałek województwa) oraz organami administracji rządowej (wojewoda). W ciągu ostatnich lat postępuje proces przekazywania kompetencji i zadań administracji rządowej na rzecz samorządów.

Ćwiczenie 3

Sporządź, na podstawie materiałów dostępnych na stronie internetowej twojej gminy, listę spraw, którymi zajmowała się Rada Gminy (Miasta) w ciągu ostatnich 3 miesięcy.

Ćwiczenie 4

Zbierz najważniejsze informacje o swojej gminie i przygotuj plakat ją promujący.

Ćwiczenie 5

Zaproponuj konkretne działanie, które mogłoby poprawić warunki życia w twojej gminie (mieście). Jakie są możliwościami finansowania takiego przedsięwzięcia? Zastanów się, jak dla realizacje tego działania można współpracować z organami gminy i organizacjami pozarządowymi funkcjonującymi w gminie.

Ćwiczenie 6
R1HpFEuo9omMv1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 7
RBgL25aOJH7hv1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.