Wydrukuj Zapisz jako PDF Dodaj do ulubionych Udostępnij materiał

Po co ludzie budują domy? Papuas w swoim chroni się przed deszczem i słońcem, Arab – przed upałem w dzień i chłodem w nocy, a także przed suchym wiatrem. Polak potrzebuje domu, by ukryć się przed deszczem, śniegiem i mrozem, Eskimos natomiast przed mrozem i wiatrem.

R1a1PrRqMc10W1
Najchłodniej w Polsce jest na północno-wschodnich jej krańcach. Na zdjęciu Kosewo – wieś na Pojezierzu Mazurskim – zimą
Już wiesz
  • że pogoda to chwilowy stan atmosfery w danym miejscu;

  • że klimat to charakterystyczny dla danego obszaru zespół zjawisk i procesów atmosferycznych, określony na podstawie obserwacji i pomiarów meteorologicznych dokonanych w okresie przynajmniej 30 lat;

  • jakie są przyczyny i konsekwencje strefowego zróżnicowania dopływu promieniowania słonecznego do powierzchni Ziemi.

Nauczysz się
  • wskazywać poszczególne strefy klimatyczne na mapie świata;

  • określać warunki klimatyczne panujące na danym obszarze z uwzględnieniem czynników geograficznych;

  • wyróżniać poszczególne typy klimatów;

  • odczytywać dane z map klimatycznych.

iDTllCrwEZ_d5e221

1. Czym charakteryzują się strefy klimatyczne?

Klimat na kuli ziemskiej jest znacznie zróżnicowany, bowiem o jego właściwościach decydują zarówno czynniki strefowe, związane z szerokością geograficzną, jak i astrefowe. Po określeniu charakterystycznych warunków klimatycznych udało się wyróżnić obszary o podobnym klimacie, w tym o zbliżonym rocznym przebiegu temperatury, opadów, wilgotności i ciśnienia atmosferycznego. Tereny te układają się na powierzchni Ziemi w pasy o przebiegu równoleżnikowym, które nazywamy strefami klimatycznymistrefa klimatycznastrefami klimatycznymi. Mają one wiele wspólnych cech. Jedną ze stosowanych często klasyfikacji klimatu jest podział na 5 stref klimatycznych: równikową, zwrotnikową, podzwrotnikową, umiarkowaną (ciepłą i chłodną) oraz okołobiegunową. W każdej z nich wyróżnia się kilka typów klimatutyp klimatutypów klimatu. W poszczególnych strefach klimatycznych Ziemi występują klimaty z przewagą cech morskich (oceanicznych), kontynentalnych i przejściowych, klimaty bardziej wilgotne, suche lub skrajnie suche.

W każdej ze stref występują także różne typy klimatów astrefowychklimat astrefowyklimatów astrefowych, uwarunkowane położeniem w stosunku do mórz i oceanów, pokryciem terenu, wzniesieniem nad poziomem morza czy działalnością człowieka. Należą do nich m.in. klimat górski oraz klimat obszarów zurbanizowanych. Klimat właściwy dla poszczególnych stref ma wiele właściwości sprzyjających lub utrudniających osadnictwo i działalność gospodarczą człowieka. Nie ma klimatu idealnego i pewne warunki klimatyczne właściwe dla wszystkich lub tylko niektórych pór roku są w każdej strefie uciążliwe. Uogólnione dane dotyczące wybranych cech klimatów występujących w poszczególnych strefach klimatycznych, w tym temperatury powietrza, opadów i warunków życia człowieka, przedstawia zamieszczona poniżej tabela.

Strefy klimatyczne świata (podstawowe informacje)

Strefa

Przebieg temperatury
(średnie temperatury miesięczne)

Opady

Warunki dla życia i działalności człowieka

klimatów równikowych

przez cały rok powyżej +20°C; małe amplitudy dobowe i roczne

wysokie opady niemal codziennie przez cały rok

bardzo gorąco i zbyt wilgotno

klimatów zwrotnikowych

powyżej +10°C zimą i powyżej +20°C latem, bardzo duże dobowe i roczne amplitudy temperatury

małe lub bardzo małe opady wyłącznie latem

duże amplitudy temperatury, miejscami skrajnie sucho, co często uniemożliwia działalność gospodarczą

klimatów podzwrotnikowych

zimy powyżej 0°C (tylko we wnętrzu kontynentów zdarzają się mrozy), lata powyżej +20°C

suche lata, deszczowe zimy

najkorzystniejsze warunki zarówno termiczne, jak i opadowe

klimatów umiarkowanych

ciepła

zimą od -10°C w głębi kontynentu do 0°C na wybrzeżach, latem od +15°C na wybrzeżach do +20° w głębi lądu

opady przez cały rok, najwyższe latem, zimą opady śniegu

łagodny klimat z krótką i chłodną zimą, korzystny dla gospodarki

chłodna

od -20°C w głębi kontynentu do -10°C na wybrzeżach zimą oraz między +10° a +20°C latem

opady przez cały rok, najwyższe latem, zimą opady śniegu

umiarkowane warunki klimatyczne z długą i mroźną zimą, trudne dla rolnictwa

klimatów okołobiegunowych

średnia roczna znacznie poniżej 0°C, w miesiącach letnich na obrzeżach możliwy wzrost temperatury do +10°C

niewielkie opady i niemal wyłącznie śniegu

silne mrozy przez większą część roku, krótkie i chłodne lato na obrzeżach strefy lub brak klimatycznego lata

RC46OoygtzMlF1
Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking.
Polecenie 1

Z mapy stref klimatycznych odczytaj treść klimatogramów, które ukazują roczną zmienność temperatury powietrza i opadów we wskazanych miejscach. Zwróć uwagę zarówno na roczny przebieg średniej temperatury powietrza, jak i na roczną zmienność oraz wysokość opadów. Spróbuj wyjaśnić zaobserwowane prawidłowości.

Polecenie 2

Na powyższej mapie wskaż strefy klimatyczne, w których występują wymienione poniżej warunki klimatyczne:

  1. gorące (powyżej +20°C), bezchmurne i bezdeszczowe lato,

  2. śnieżna zima z temperaturą między 0°C a -10°C,

  3. wilgotne i ciepłe (pomiędzy +10°C a +20°C) lato.

Warto wiedzieć

Warunki klimatyczne zmieniają się nie tylko w skali globalnej, ale także na obszarze kontynentu, kraju, a nawet regionu. Na przykład na terenie stosunkowo niewielkiego kraju, jakim jest Polska, średnia temperatura roczna zmienia się od +6°C w części północno‑wschodniej do +9°C na Dolnym Śląsku w części południowo‑zachodniej; opady oscylują od 500 mm/rok w centralnej Polsce, do 800 mm/rok na południu (nie licząc gór, gdzie są znacznie wyższe), a pokrywa śnieżna zalega średnio od 40 dni na zachodzie do 80 dni na Suwalszczyźnie.

Ważne!

Istnieje kilka podziałów klimatycznych Ziemi, różniących się liczbą wydzielanych stref. Wynika to z faktu, że ich autorzy stosowali różne, mniej lub bardziej szczegółowe, kryteria ich wyznaczania.

iDTllCrwEZ_d5e350

2. Czym charakteryzują się różne typy klimatów?

Każda strefa klimatyczna ma właściwy dla siebie klimat strefowyklimat strefowyklimat strefowy. W każdej strefie istnieją różne typy klimatów.

  • W strefie klimatów równikowych wszystkie typy klimatu (poza szczytami najwyższych gór) odznaczają się wysoką temperaturą powietrza. Charakterystyczne dla tej strefy typy klimatów różnią się m.in. porami występowania opadów. Klimat równikowy wybitnie wilgotny cechuje się nieznacznymi amplitudami temperatury i opadami niemal codziennie przez cały rok; klimat podrównikowy wilgotny wyróżnia się nieco większymi wahaniami temperatury powietrza i trochę niższymi opadami; klimat podrównikowy suchy jest równie ciepły, ale występuje w nim kilkumiesięczna pora sucha.

    RsKNVGSXprWoF1
    Przykłady klimatogramów dla wybranych typów klimatu w strefie równikowej

  • W strefie klimatów zwrotnikowych wyróżniamy m.in.: klimat wilgotny w strefie występowania monsunów, klimat kontynentalny suchy dalej od wybrzeży, klimat skrajnie suchy we wnętrzu kontynentów.

  • W strefie klimatów podzwrotnikowych im dalej od wybrzeży, tym jest bardziej sucho: klimat wilgotny (śródziemnomorski) panuje na wybrzeżach, kontynentalny suchy dalej od morza, zaś klimat skrajnie suchy w głębi kontynentów.

  • W strefie klimatów umiarkowanych – zarówno ciepłej, jak i chłodnej – wyróżniamy m.in. typy klimatu: morski z małymi amplitudami rocznymi temperatury, przejściowy oraz kontynentalny z bardzo dużymi amplitudami rocznymi temperatury.

    R1VQpLShjAfHf1
    Przykłady klimatogramów dla poszczególnych typów klimatu w strefie umiarkowanej

  • W strefie klimatów okołobiegunowych, charakteryzujących się bardzo niskimi opadami i niską temperaturą, mamy do czynienia z klimatem subpolarnym, dla którego typowe jest krótkie zimne lato i długa mroźna zima, oraz klimatem polarnym z temperaturą ujemną przez cały rok.

RVYAcGNfZGfzw1
Góra Kilimandżaro jest najwyższym szczytem Afryki – 5895 m n.p.m. Pomimo że leży w strefie klimatu równikowego, jej najwyższy wierzchołek zawsze pokryty jest śniegiem i lodem, choć w wyniku globalnego ocieplenia pokrywa ta jest o 26% mniejsza niż jeszcze 10 lat temu
Polecenie 3

Wyjaśnij, dlaczego na szczytach wysokich gór śnieg leży przez cały rok bez względu na strefę klimatyczną. Jakie inne składniki klimatu odróżniają klimaty górskie od sąsiadujących z nimi klimatów strefowych? Jak zmienia się klimat gór od ich podstawy do wierzchołków?

Poza górską odmianą klimatu, spotykaną we wszystkich strefach klimatycznych, wyróżniona została także odmiana monsunowa, typowa dla stref klimatów równikowych, zwrotnikowych, podzwrotnikowych i umiarkowanych. Za główne obszary występowania monsunowej odmiany klimatu uważa się Azję Południową i Południowo‑Wschodnią oraz północną Australię. Klimat monsunowy ma duże znaczenie dla rolnictwa zwłaszcza w Azji – umożliwia uprawę na obszarach położonych w głębi kontynentu.

Rw7yChal9Rabo1
Dzięki monsunom, przynoszącym w półroczu letnim obfite opady deszczu, na obszarach zwrotnikowych Azji Południowo-Wschodniej nie ma pustyń, a klimat jest tak wilgotny, że umożliwia uprawę ryżu
iDTllCrwEZ_d5e416

Podsumowanie

  • Na Ziemi wyznaczone zostały strefy klimatyczne: równikowa, zwrotnikowe, podzwrotnikowe, umiarkowane i okołobiegunowe.

  • Warunki klimatyczne w każdej strefie klimatycznej wynikają z szerokości geograficznej, ale mogą być zmodyfikowane występowaniem innych czynników geograficznych.

  • W każdej strefie klimatycznej spotykamy różne typy klimatów.

  • Niezależnie od stref klimatycznych występują także astrefowe odmiany klimatu, np. klimat górski.

  • Charakterystyczne cechy klimatu można w uproszczeniu przedstawić za pomocą klimatogramu.

Praca domowa
Polecenie 4.1

Na podstawie mapy fizycznej Europy i mapy stref klimatycznych kuli ziemskiej określ, jaki typ klimatu występuje w następujących miejscach:

  • Warszawa,

  • Ateny,

  • Paryż,

  • Moskwa,

  • Przylądek Nordkap.

Zobacz także
iDTllCrwEZ_d5e519

Słowniczek

klimat astrefowy
klimat astrefowy

klimat kształtowany przez czynniki lokalne (np. położenie względem lądu i morza, wysokość nad poziomem morza, pokrycie terenu, działalność antropogeniczna) niezależne od szerokości geograficznej

klimat strefowy
klimat strefowy

klimat o cechach uwarunkowanych szerokością geograficzną i związanymi z nią czynnikami: zróżnicowanym dopływem promieniowania słonecznego do powierzchni Ziemi, globalną cyrkulacją atmosferyczną, układem ośrodków barycznych itp.

strefa klimatyczna
strefa klimatyczna

największa jednostka w podziale klimatycznym świata – część powierzchni Ziemi przyjmująca w przybliżeniu kształt równoleżnikowego pasa o zmiennej szerokości, w obrębie którego występują podobne parametry klimatu, np. temperatura powietrza, opad, ciśnienie atmosferyczne itp.

typ klimatu
typ klimatu

jednostka klasyfikacji klimatu świata wydzielona na podstawie zróżnicowania elementów klimatu wewnątrz stref klimatycznych

iDTllCrwEZ_d5e608

Zadania

Ćwiczenie 1
R1dkrvgqBK3h51
Zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
REpbmViTDIJHS1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
RfrbjV1hmtohW1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
R1d7HlCYyLTQj1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5
RPD2HTd1FCizk1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.