Wydrukuj Zapisz jako PDF Dodaj do ulubionych Udostępnij materiał
R1eaWKCbD3NvV1
Król burzy Źródło: Thomas Cole, Król burzy, 1825–1827, olej na płótnie, domena publiczna.
Król burzy
Thomas Cole, Król burzy, 1825–1827, olej na płótnie, domena publiczna

Aż do XIX wieku pejzaż był w malarstwie gatunkiem podrzędnym, tolerowanym, o ile towarzyszył mu sztafażj0000000E5B2v23_000tp001sztafaż w postaci nimf, bogów lub herosów. Artyści dostosowywali krajobraz do obowiązujących kanonów estetycznych, przez co poprawiali przyrodę, niedoskonałą w swej istocie. Naturalne, a więc dzikie, nieuporządkowane i chaotyczne piękno długo nie mogło zyskać aprobaty artystów, krytyków i widzów. Zmienił to dopiero romantyzm. Jednak nawet nowy gust i śmiała wyobraźnia tej epoki nie były w stanie zaakceptować wszystkiego. Na przykład Morze lodu Caspara Davida Friedricha nie zostało sprzedane za życia artysty, ponieważ wydawało się publiczności zbyt dziwne i niepokojące.

Już wiesz

1) Poszukaj w internecie lub w bibliotece informacji na temat ogrodu angielskiego i ogrodu francuskiego. Obejrzyj zdjęcia obu typów założeń i wynotuj podstawowe różnice w ich kompozycji.

2) Zastanów się, jaki typ krajobrazu najbardziej ci odpowiada. Wolisz morze czy góry? O jakiej porze roku i w jakiej scenerii natury? Sprecyzuj swoje preferencje estetyczne.

3) Przygotuj słowa klucze związane z pojęciem 'gotycyzmu'.

j0000000E5B2v23_000tp001
j0000000E5B2v23_0000000N
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

„Pamiętajcie o ogrodach”

JPOL_E3_E4_Tekstykultury
R8igtT5vvxJ6n1
Ogród francuski Ogród francuski Źródło: XVIII wiek, domena publiczna.
Ogród francuski
XVIII wiek, domena publiczna
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

„Pamiętajcie o ogrodach
Przecież stamtąd przyszliście
W żar epoki użyczą wam chłodu
Tylko drzewa, tylko liście”
Jonasz Kofta, Pamiętajcie o ogrodach

Wykonaj poniższe polecenia:

Ćwiczenie 1
R16piCbQSlwq61
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2

Określ, co najbardziej cię zachwyca w pejzażu (sprawia przyjemność lub budzi emocje). Spróbuj „przełożyć” swoje preferencje na kategorie estetyczne: piękno, tragizm, wzniosłość, brzydota, wdzięk, patos, inne.

uzupełnij treść
R1LonRTAmgj99
Ogród angielski
János Rombauer, 1803, domena publiczna
j0000000E5B2v23_0000001E
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Caspar David Friedrich

Caspar David Friedrich
RwNU1bYJixxJ6
Portret Caspara Davida Friedricha
Gerhard von Kügelgen, Portret Caspara Davida Friedricha, 1810–1820, olej na płótnie, Kunsthalle, Hamburg, domena publiczna

Caspar David Friedrich

Caspar David Friedrich (1774–1840) – jeden z największych mistrzów XIX‑wiecznego malarstwa pejzażowego, który ucieleśnia romantyczny mit artysty samotnika, nadwrażliwego indywidualisty o skomplikowanej osobowości, nierozumianego przez otoczenie i boleśnie doświadczonego przez los. Gdy miał siedem lat, jego matka zmarła na ospę, a siostra – na tyfus. Kilka lat później brat w porze topnienia lodów utonął w jeziorze. Niewykluczone, że te tragiczne wydarzenia wpłynęły na melancholijną wymowę dzieł artysty i często pojawiający się w nich motyw śmierci. Centrum zainteresowań Friedricha stanowiły przyroda i refleksja na temat samotności człowieka, zwłaszcza - jego małości wobec potęgi natury. Swoje majestatyczne, wzniosłe pejzaże artysta tworzył z pamięci lub wyobraźni, zawsze w pracowni, nigdy w plenerze. Twierdził, że malarz powinien malować nie tylko to, co widzi przed sobą, lecz także to, co dostrzega oczami duszy. Jego wizyjne dzieła emanują niezwykłą aurą tajemniczości, tęsknoty i grozy. Do najsłynniejszych dzieł Friedricha należą m.in. Krzyż w górach (1808), Mnich nad brzegiem morza (1808–1810), Skały kredowe Rugii (1818), Na żaglowcu (1818–1819).

RSF61ppWBNOlJ
Sygnatura Caspara Davida Friedricha
Sygnatura Caspara Davida Friedricha, domena publiczna
Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z obrazami Caspara Davida Friedricha dostępnymi w internecie. Zamieść poniżej te z nich, które szczególnie zwróciły twoją uwagę. Opisz swoje odczucia.

RdZuKEjDst3lx1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o..
uzupełnij treść
j0000000E5B2v23_00000025
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Wędrowiec nad morzem mgły

Ćwiczenie 4
R1XsI3lBDfhaP1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Wędrowiec nad morzem mgłyj0000000E5B2v23_000tp002Wędrowiec nad morzem mgły to swoisty manifest romantyzmu. Przedstawia samotnika stojącego na krawędzi przepaści, wpatrzonego w nieznane, w w horyzont niknący za chmurami. U jego stóp rozciąga się nieforemna przestrzeń spowita całunem mgły. Zastanawiamy się, co widzi i czuje podróżnik. Czy jest zagubiony? Czy kontempluje piękno krajobrazu? A może obcuje z Bogiem, utożsamionym z naturą? Odbiorca sam może odpowiedzieć na te pytania. Malarz ukazał bohatera od tyłu, dzięki czemu pozwolił widzowi, by się z nim identyfikował. Morze jest znakiem nieskończoności, mgła symbolizuje to, co nieokreślone, natomiast góra, będąca granicą między niebem a ziemią, sprzyja medytacji i epifanii. Friedrich zobrazował tu romantyczne doświadczanie natury jako tajemniczej przestrzeni duchowej, sprzyjającej głębokiej, religijnej refleksji człowieka.

Wykonaj poniższe polecenia i odpowiedz na pytania:

Ćwiczenie 5.1

Czy zgadzasz się z zaproponowaną interpretacją obrazu? Uzasadnij swoją odpowiedź.

Ćwiczenie 5.2

Kim, twoim zdaniem, mógłby być ów wędrowiec? Podróżnikiem, nieszczęśliwym poetą, surowym pastorem, a może duchem czekającym na przeprawę do innego świata? Zaproponuj własną interpretację.

uzupełnij treść
Ćwiczenie 5.3

Wyjaśnij, czym różni się romantyk wpatrzony w naturę od racjonalisty obserwującego przyrodę.

Ćwiczenie 5.4
R1UpxWQDdT5L01
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5.5

Wymień romantycznych bohaterów literackich, którzy stojąc na szczycie góry, doznali przeżyć mistycznych lub przeszli przemianę duchową.

j0000000E5B2v23_000tp002
j0000000E5B2v23_0000002Y
JPOL_E3_E4_Konteksty

Poetyka wzniosłości

JPOL_E3_E4_Konteksty
RtuGarKyrkVyk1
Morze lodu Źródło: Caspar David Friedrich, Morze lodu, 1823–1824, olej na płótnie, Kunsthalle, Hamburg, domena publiczna.
Morze lodu
Caspar David Friedrich, Morze lodu, 1823–1824, olej na płótnie, Kunsthalle, Hamburg, domena publiczna
JPOL_E3_E4_Konteksty

Morze lodu należy do najbardziej tajemniczych obrazów w historii malarstwa. Mimo wielu znakomitych i przekonujących interpretacji wciąż pozostaje zagadką. Tematem płótna jest wrak niewielkiego okrętu, który uwięziony został w zamarzniętym morzu. To nie on jednak znajduje się na pierwszym planie obrazu. Głównym „bohaterem” są tu realistycznie namalowane zwały przytłaczającej go, popękanej i spiętrzonej kry, przypominające roztrzaskane skały lub połamane płyty nagrobne. Friedrich przedstawił dramatyczne, nieklasyczne piękno surowego północnego krajobrazu. Odtworzył pejzaż tragiczny, wykreowany przez groźną, niszczącą potęgę przyrody. Zainspirowała go głośna wyprawa polarna zorganizowana w latach 1819–1820 przez angielskiego żeglarza i odkrywcę Edwarda Williama Parry’ego z nadzieją na wyznaczenie nowej drogi z Europy do wschodniej Azji przez Morze Arktyczne wzdłuż północnych wybrzeży Ameryki Północnej. Ekspedycja zakończyła się niepowodzeniem i zatonięciem dwóch statków: Hecla i Griper. Okręt na obrazie symbolizuje więc próżne wysiłki ludzkości, by okiełznać naturę. Jednak nasuwają się też inne skojarzenia. Może chodzi o kruchość egzystencji człowieka w obliczu żywiołów lub boskiej wieczności? A może jest to metaforyczny obraz śmierci jako nieuchronnego kresu podróży przez życie? Te pytania świadczą o klasie płótna i stanowią jeden z wyznaczników arcydzieła – wielowymiarowego, niepoddającego się łatwo jednej interpretacji.

Gorączka romantycznaMaria Janion
Maria Janion Gorączka romantyczna

Jako indywidualność natura została obdarzona przez romantyków (podobnie jak i przez mistyków) językiem [...]. Natura nie tylko mówi, ale i pisze. Ileż razy i jakże natrętnie strumyk „gadał” do romantycznego poety! Drzewa „szeptały”! Wiatr „przynosił wieści”! A znana od wieków, ulubiona przez romantyków „mowa kwiatów”! [...] A hieroglify ruin, które natura z kultury obróciła w część własną! Cała natura ciągle dawała znaki, pozostawiła wszędzie ślady swej „rozumiejącej” duchowej działalności. Tworzyła księgę otwartą dla wszystkich, ale nie przez wszystkich rozumianą. [...] Niesłuszny byłby wszakże wniosek, że Natura została przez romantyzm jedynie uwielbiona jako siła opiekuńcza, przyjazna i życzliwa. Stosunek romantyków do natury był ambiwalentny, wartościować ją potrafili rozmaicie, nieraz wieloznacznie, nieraz skrajnie, przerzucając się od uwielbień do oskarżeń, od ukojenia do rozdarcia. [...] Matka Natura przedzierzga się w macochę, z żywicielki może przekształcić się w niszczycielkę, jej płodność może budzić zarówno zachwyt, jak i apokaliptyczne przerażenie. Można ją podziwiać, można się jej bać.

j0000000E5B2v23_00000_BIB_001

Wykonaj poniższe polecenia i odpowiedz na pytania:

Ćwiczenie 6.1
R179eQks1tGsj1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 6.2
RrPdL8qrsSWpt1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 6.3

Wymień utwory literackie, w których pojawia się motyw okrętu lub żeglowania jako metafory życia człowieka.

Ćwiczenie 6.4

Zinterpretuj sens alternatywnego tytułu obrazu – Zatonięcie nadziei.

uzupełnij treść
Ćwiczenie 6.5

W jakim sensie obraz Caspara Davida Friedricha jest wzniosły? Wskaż, co jest w nim źródłem wzniosłych uczuć.

Ćwiczenie 6.6

„Księga natury” lub „natura jako księga” – w której epoce przed romantyzmem rozpowszechniła się ta metafora?

Ćwiczenie 6.7

Omów sposób, w jaki romantycy czytali w księdze natury.

Ćwiczenie 6.8

Określ, do jakiego gatunku literackiego zaliczysz księgę natury widzianą twoimi oczami.

1
Wskazówka

Propozycja dodatkowego zadania dotyczącego analizy porównawczej i interpretacji dzieł sztuki dla uczniów na poziomie rozszerzonym:

Odniesienia do podstawy programowej:

  • dostrzeżenie przemiany konwencji i praktyki ich łączenia (synkretyzm konwencji i gatunków),

  • dostrzeżenie i skomentowanie estetycznych wartości dzieła,

  • przeprowadzenie analizy porównawczej dzieł.

Dla zainteresowanych

Widok Warszawy od strony Pragi to dzieło Bernarda Bellotta, zwanego Canalettem młodszym (1721–1780), nadwornego malarza Stanisława Augusta Poniatowskiego, twórcy wedutj0000000E5B2v23_000tp003wedut i obrazów o tematyce historycznej lub antycznej. Płótno przedstawiające tzw. krajobraz miejski charakteryzuje się drobiazgowością w oddaniu realiów XVIII‑wiecznej Warszawy (architektury, powozów, mody, a nawet fizjonomii postaci). Malownicze elementy pejzażu – rozległa partia nieba, wstęga rzeki czy roślinność – nie odgrywają tu kluczowej roli. Przyroda stanowi jedynie tło, uzupełnienie właściwej sceny: harmonijne i wyidealizowane otoczenie człowieka.

Rr9f0jOHUCmFh
Widok Warszawy od strony Pragi
Bernardo Bellotto, zw. Canaletto, Widok Warszawy od strony Pragi, 1770, Zamek Królewski w Warszawie, domena publiczna
Ćwiczenie 7
R1dPpxGHZWKmS1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
j0000000E5B2v23_000tp003
j0000000E5B2v23_00000056
JPOL_E3_E4_Konteksty

Inni twórcy krajobrazów romantycznych

JPOL_E3_E4_Konteksty
Ra350ikzbz4CS11
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
JPOL_E3_E4_Konteksty
Ćwiczenie 8

Zaproponuj własne tytuły dziesięciu powyższych obrazów. Do każdego z nich dopisz również słowa klucze.

RAblCI2xcLvWU1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
j0000000E5B2v23_0000005H
JPOL_E3_E4_Konteksty

Nastrój melancholii i gotycyzm

JPOL_E3_E4_Konteksty
RjLABuerredDJ1
Opactwo w lesie dębowym Źródło: Caspar David Friedrich, Opactwo w lesie dębowym, 1809–1810, olej na płótnie, Nationalgalerie, Berlin, domena publiczna.
Opactwo w lesie dębowym
Caspar David Friedrich, Opactwo w lesie dębowym, 1809–1810, olej na płótnie, Nationalgalerie, Berlin, domena publiczna
JPOL_E3_E4_Konteksty
R1STH2rfYYEdV1
Dąb
Małgorzata Skibińska, Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Obraz Opactwo w lesie dębowym przedstawia uduchowiony i melancholijny pejzaż. Tematem kompozycji jest pogrzeb w zrujnowanym opactwie. Zimowa pora i cmentarz nawiązują do przemijania i śmierci. Uschnięte, kalekie drzewa i ruiny gotyckiego portalu zdają się bronić dostępu do tajemniczego świata, opromienionego porannym światłem jutrzenki – symbolizującej zmartwychwstanie. Dąb to drzewo święte, symbol siły, długowieczności i nieśmiertelności. Być może właśnie tego pragnął autor płótna. Isnieje bowiem hipoteza, że Friedrich „zaprojektował” w tym obrazie własny pogrzeb. To nastrojowe dzieło zakupił król pruski Fryderyk Wilhelm III na prośbę swego nastoletniego (osieroconego przez matkę) syna, oczarowanego poetycką aurą obrazu.

Wykonaj poniższe polecenia i odpowiedz na pytania:

Ćwiczenie 9.1
R1a2fVojZH7Aq1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 9.2

Czy, twoim zdaniem, obraz Caspara Davida Friedricha mógłby zilustrować powieść gotycką lub klasyczny horror? Uzasadnij odpowiedź.

Ćwiczenie 9.3
R1MBqyOmU5HTl1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 9.4
R1FrWnPgCbxJF1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 9.5

Opisz średniowieczną symbolikę bramy lub portalu katedry.

uzupełnij treść
Ćwiczenie 9.6

Wyjaśnij, czym jest poezja ruin. Wskaż utwory literackie, w których występuje ten motyw (niekoniecznie ruin gotyckich), i wyjaśnij, jaką funkcję on pełni.

Ćwiczenie 9.7

Wymień typowe elementy scenerii „gotyckiej”.

Ćwiczenie 9.8

Wymień typowe elementy fabuły horroru gotyckiego i podaj przykłady tego typu filmów lub komiksów.

j0000000E5B2v23_0000006X
JPOL_E3_E4_Preteksty

Moda na gotyk

JPOL_E3_E4_Preteksty
R1LZ02cu7HE7k1
Horror Draculi (zwiastun) Horror Draculi (zwiastun) Źródło: reż. Terence Fisher, 1958, domena publiczna.
JPOL_E3_E4_Preteksty
R17kF3jvUaIpo1
Moda paryska męska z 1818 roku, [w:] Stanisław Wasylewski, Życie polskie w XIX wieku, Kraków 1962
domena publiczna

Współczesny styl gotycki ukształtował się w latach 80. XX wieku w Wielkiej Brytanii. Korzeniami sięga jednak romantyzmu. Trend ten przejawia się w literaturze (powieści o wampirach), filmie (horrory), muzyce (new romantic, rock gotycki, dark wave) i modzie (dark glamour, cyber goth). Popkultura jest wręcz zafascynowana śmiercią, makabrą i koszmarem, czego przejawem jest np. wszechobecny motyw czaszki (jako nadruk na odzieży czy element biżuterii). Styl gotycki wiąże się również z subkulturą nastoletnich gotów (goth subculture), których uważa się za ostatni bastion czarnego romantyzmu ze względu na ich indywidualizm, wyobcowanie i upodobanie do ezoteryki i wampiryzmu.

Postać wampira pojawiła się na kartach literatury pięknej w okresie romantyzmu. Już w 1748 roku ukazał się utwór Heinricha Augusta Ossenfeldera pt. Der Vampir, jednak oficjalnie za pierwsze „wampiryczne” dzieło literackie uznaje się balladę Johanna Wolfganga Goethego Narzeczona z Koryntu (1797), w której pojawia się postać umarłej narzeczonej powstałej z grobu. W 1819 roku został wydany utwór Wampirj0000000E5B2v23_000tp004Wampir Johna Williama Polidoriego, będący zapowiedzią charakterystycznych do dziś rysów postaci męskiego wampira.

Podstawą dla XX‑wiecznych filmów grozy była jednak powieść Dracula Brama Stokera z 1897 roku. Ta historia i jej liczne ekranizacje weszły do klasyki współczesnego horroru.

Rq5JNtAbn8dHF1
Bela Lugosi jako Dracula
1931, domena publiczna

W lekcji możesz obejrzeć zapowiedź filmu z końca lat 50., w którym w roli hrabiego Draculi zadebiutował znakomity aktor brytyjski Christopher Lee. Obraz wyprodukowała wytwórnia Hammer Film Productions, specjalizująca się w realizacji gotyckich horrorów w gwiazdorskiej obsadzie. Wcześniej tytułową rolę w filmie Dracula (1931, reż. Tod Browning) zagrał kultowy węgierski aktor Bela Lugosi. Co ciekawe, Lugosi identyfikował się z postacią Draculi. Po śmierci został nawet pochowany w stroju wampira.

R1KvhyOMLgQ2h1
Nietoperz
www.pixabay.com, domena publiczna
Dla zainteresowanych

Jeżeli interesujesz się tematyką wampiryczną, sięgnij po znane opracowanie Marii Janion pt. Wampir. Biografia symboliczna (Gdańsk 2002). Dużo informacji na temat gotycyzmu znajdziesz z kolei w pracy Anny Gemry – Od gotycyzmu do horroru. Wilkołak, wampir i monstrum Frankensteina w wybranych utworach (Wrocław 2008).

Poniższe fotografie przedstawiają fanów stylu goth. Kostium i kapelusz z woalką modelki na drugim zdjęciu nawiązują do romantycznej mody wiktoriańskiej, czerwone soczewki i blada cera sugerują natomiast fascynację wampiryzmem. Na kolejnym zdjęciu zaprezentowano lidera Jacquy Bitch (francuskiego zespołu grającego muzykę z pogranicza electro‑industrialu i rocka) na koncercie z 2009 roku na Castle Party. Jest to jeden z największych w Europie festiwali rocka gotyckiego, odbywa się latem w malowniczym średniowiecznym zamku w Bolkowie na Dolnym Śląsku.

Ciekawostka

Stylistyką gotycką inspirują się również wielcy kreatorzy mody. Luksusowa kolekcja Versace, określona mianem gothic charm, wykorzystuje mroczną czerń, element makabry (makijaż i trupia bladość modelek) oraz symbole religijne.

Wykonaj poniższe polecenia:

Ćwiczenie 10.1

Sięgnij do dowolnego źródła informacji i wyjaśnij hasła: „rock gotycki” i „subkultura gotycka”. Wynotuj charakterystyczne dla nich tematy i motywy o genezie romantycznej.

uzupełnij treść
Ćwiczenie 10.2

Podyskutujcie na temat współczesnej popularności stylu gotyckiego. Wyszukajcie w internecie materiały ilustracyjne, które kojarzą się wam z tym stylem (możecie je dodać poniżej). Jak sądzicie: z czego wynika jego popularność?

RdZuKEjDst3lx1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o..
j0000000E5B2v23_000tp004
j0000000E5B2v23_00000098
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

JPOL_E3_E4_Zadaniowo
1
Ćwiczenie 11
RlTHR2Cx6NnUj1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
JPOL_E3_E4_Zadaniowo
Ćwiczenie 12

Przedyskutujcie w klasie, czy we współczesnej sztuce lub kulturze wizualnej można odnaleźć inne wątki, tematy lub toposy romantyczne.

Ćwiczenie 13

Wyjaśnij, kogo (i z jakiego powodu) Juliusz Słowacki określił mianem „poety ruin” w poniższej przedmowie do Balladyny. Wskaż elemety romantycznego pejzażu w cytowanym fragmencie.

KOCHANY POETO RUIN!
Pozwól, że pisząc do ciebie zacznę od apologu, który mi opowiedziano nad Salaminy zatoką.
Stary i ślepy harfiarz z wyspy Scio przyszedł nad brzegi Morza Egejskiego, a usłyszawszy z wielkim hukiem łamiące się fale myślał, że szum ów pochodził od zgiełku ludzi, którzy się zbiegli pieśni rycerskich posłuchać. – Oparł się więc na harfie i śpiewał pustemu morza brzegowi: a kiedy skończył, zadziwił się, że żadnego ludzkiego głosu, żadnego westchnienia, żadnego pieśń nie zyskała oklasku. Rzucił więc harfę precz daleko od siebie, a te fale, które śpiewak mniemał tłumem ludzkim, odniosły złote pieśni narzędzie i położyły mu je przy stopach. I odszedł od harfy swojej smutny Greczyn nie wiedząc, że najpiękniejszy rapsod nie w sercach ludzi, ale w głębi fal Egejskiego Morza utonął.

uzupełnij treść
Ćwiczenie 14

Wyobraź sobie, że twoje słowa tworzą ogród, który możesz urządzić w stylu angielskim lub francuskim. Wyraź opinię na temat wybranego obrazu zamieszczonego w tej lekcji, a swojej wypowiedzi nadaj styl nawiązujący do idei i kompozycji ogrodu angielskiego lub ogrodu francuskiego.

R8GKaNRNL12pK1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.