Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał Wydrukuj

Gdy myślimy o górach, przed oczami stają nam surowe, pokryte śniegiem i pozbawione roślin szczyty o stromych stokach, np. niedostępne Himalaje czy leżące w Europie Alpy. Jednak takie góry występują również na terenie Polski. Są to Tatry.

Już wiesz
  • jakie są cechy charakterystyczne gór średnich;

  • czym charakteryzuje się pogoda w górach.

Nauczysz się
  • wskazywać na mapie Tatry i ich najwyższe szczyty;

  • opisywać główne cechy krajobrazu gór wysokich;

  • omawiać zjawiska klimatyczne spotykane w górach wysokich.

i3l7yDNNhI_d5e198

1. Położenie i środowisko Tatr

W południowej Polsce leży jedyny na naszym terytorium fragment gór wysokichgóry wysokiegór wysokichTatry. Jest to najwyżej położony kawałek Karpat. Większa część tych gór wraz z najwyższym szczytem (Gerlach, 2655 m n.p.m.) znajduje się na terenie sąsiadującej z nami Słowacji. Natomiast jeden z wierzchołków góry Rysy jest najwyższym punktem Polski i ma wysokość 2499 m n.p.m.

Krajobraz Tatr jest inny niż znanych nam już gór średnich. W górach wysokich doliny są głębokie, niektóre z nich mają charakterystyczny kształt litery U. Tatrzańskie stoki są strome, często w dolnej części pokryte rumowiskiem skalnym nazywanym w tych górach piargiempiargipiargiempiargpiargiempiargipiargiem. Fragmenty skał tworzące piarg staczają się na dół w żlebachżlebżlebach, czyli stromych obniżeniach przecinających stoki gór. Między szczytami występują czasem skaliste grzbiety zwane graniamigrańgraniami. Podobne formy można spotkać w Alpach, dlatego zarówno Tatry, jak i inne góry wysokie o podobnej rzeźbie nazwane zostały górami typu alpejskiego.

Najwyższe partie Tatr, nazywane Tatrami Wysokimi, zbudowane są głównie ze skał podobnych do granitu. W niższych częściach dominują skały przeobrażone oraz osadowe. W Tatrach Zachodnich, gdzie występują wapienie i dolomity, wyraźnie widoczne są rozmaite zjawiska krasowe, w tym także największe w Polsce jaskinie.

Polecenie 1

Wskaż na mapie Tatry oraz ich najwyższy szczyt po stronie polskiej.

Ciekawostka

Wielu turystów zaczyna wycieczkę w Tatry od Zakopanego. Kiedy patrzy się z tego miasta, najokazalszym szczytem wydaje się masyw Giewontu. W rzeczywistości jednak Giewont ma 1894 m n.p.m. i jest jednym z niższych tatrzańskich szczytów. Wydaje się największy, gdyż znajduje się blisko miasta.

R1WGfIR2948qb1
Sylwetka góry Giewont wielu osobom przypomina postać śpiącego rycerza
Uwaga!

Wędrówki po Tatrach wymagają dobrej kondycji i umiejętności uważnego poruszania się. Schodzenie z wyznaczonych szlaków jest tam nie tylko sprzeczne z prawem, ale też może okazać się wyjątkowo niebezpieczne.

i3l7yDNNhI_d5e287

2. Działalność człowieka w Tatrach

W Tatrach notuje się najniższą średnią roczną temperaturę powietrza w Polsce, najwyższe opady i silny wiatr. Szczególnym rodzajem wiatru jest halnyhalnyhalny. Zjawiska zachodzące w tych masach powietrza powodują, że po słowackiej stronie pada śnieg lub deszcz, natomiast po polskiej wieje gwałtowny, ciepły i suchy wiatr.

R8sRy6Laj7e8C1
Halny powstaje na skutek znacznych różnic ciśnienia atmosferycznego pomiędzy jedną a drugą stroną grzbietu górskiego
Uwaga!

Wiatr halny bywa niebezpieczny: szybko niszczy pokrywę śnieżną, a czasami nawet zrywa dachy z domów. Ponadto sprawia, że wiele osób ma kłopoty ze snem lub ciśnieniem krwi.

W Tatrach występuje wiele roślin i zwierząt, których nie spotyka się nigdzie indziej w Polsce. Aby ograniczyć działalność człowieka i jego wpływ na przyrodę, cały obszar Tatr objęto ochroną w ramach Tatrzańskiego Parku Narodowego.
Obecnie w Tatrach działalność człowieka jest dostosowana do potrzeb zachowania stanu środowiska oraz turystyki. Nie ma tu zakładów przemysłowych, zaprzestano wyrębu drzew i w miarę możliwości odtworzono lasy. Liczba owiec wypasanych w dolinach i na halach jest ograniczona. Górskie zwierzęta objęte są ochroną. Kolejki linowe, wyciągi narciarskie, trasy zjazdowe i skocznie narciarskie pozostawiono tam, gdzie już istniały, lecz nie rozbudowuje się ich na nowych obszarach.

Rj207QhhIuc9n1
Wagonik kolejki linowej z Kuźnic na Kasprowy Wierch. Ten sposób transportu znacznie przyspiesza dotarcie do niektórych szlaków turystycznych i tras dla narciarzy
Polecenie 2

Na podstawie mapy turystycznej Tatr i Podhala zaplanuj trasę oraz określ sposób, w jaki można dostać się z Zakopanego na Giewont, Kasprowy Wierch i nad Morskie Oko. Czy możliwe jest obejrzenie tych miejsc w ciągu dwudniowego wyjazdu?

Ciekawostka

Czasami w górach można dostrzec rzadkie zjawisko optyczne – widmo Brockenu. Jest to cień obserwatora na tle chmury lub mgły znajdującej się poniżej niego. Zdarza się, że cień otoczony jest tęczową poświatą. Istnieje przesąd mówiący, że osoba, która zobaczy widmo Brockenu trzykrotnie, zawsze będzie w górach bezpieczna.

RKKRA1sAouiGD1
Źródło: Clément Belleudy (https://www.flickr.com), licencja: CC BY-SA 2.0.
Ciekawostka

Średnia temperatura powietrza na szczytach Tatr jest niższa od zera. Przez większą część roku występują tu opady śniegu, który miejscami leży przez cały rok.

i3l7yDNNhI_d5e365

Podsumowanie

  • Tatry są jedynymi górami wysokimi w Polsce; większa ich część znajduje się na terenie Słowacji.

  • W Tatrach występują formy typowe dla krajobrazu wysokogórskiego, jak piargi, żleby i granie.

  • Dla ochrony niespotykanej nigdzie indziej przyrody powołano Tatrzański Park Narodowy.

Praca domowa
Polecenie 3.1

Jak sądzisz, jakie formy działalności człowieka można rozwijać w Tatrach, a jakich nie powinno się rozwijać ze względu na dobro tatrzańskiej przyrody? Uzasadnij swoją odpowiedź.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:
Rzeźbiarze krajobrazu
Jak ludzie zmieniają krajobraz?
Jaki kształt może mieć powierzchnia Ziemi?
Sudety i Karpaty

i3l7yDNNhI_d5e427

Słowniczek

grań
grań

zwykle ostry i skalisty grzbiet z wyraźną krawędzią, na której zbiegają się strome stoki

góry wysokie
góry wysokie

góry o wysokościach bezwzględnych przekraczających 1500 m n.p.m., zwykle o stromych stokach i ostro zakończonych szczytach, w górnych partiach pozbawione roślinności

halny
halny

(wiatr halny) – polska nazwa gwałtownego, porywistego, ciepłego i suchego wiatru wiejącego w kierunku dolin u podnóży gór; w Polsce szczególnie silny u podnóża Tatr

piarg
piarg

używana w Tatrach nazwa skalnego rumowiska na stoku stromej góry i u jej podnóża

żleb
żleb

długa, wąska, wklęsła forma na stromym stoku ukształtowana przez płynącą wodę i zsuwające się lawiny kamienne

i3l7yDNNhI_d5e535

Zadania

Ćwiczenie 1
RnsXqr420oAdp1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
RhH9meLQydl4d1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
Ra2QbbfP8x9rS1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
R11ZzGddT6iiH1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5
RLIkUqt3TICdA1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 6
R11MyQmE0Hk0C1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski, licencja: CC BY 3.0.