Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Udostępnij materiał
R12W5FtOKyojB1
Polonez w Hotelu Lambert Źródło: Teofil Kwiatkowski, Polonez w Hotelu Lambert , 1859, olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, domena publiczna.
Polonez w Hotelu Lambert
Teofil Kwiatkowski, Polonez w Hotelu Lambert , 1859, olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, domena publiczna
Już wiesz

1. Przypomnij sobie mit o Orfeuszu i o Pigmalionie.
2. Zgromadź wiadomości o Fidiaszu i Ajschylosie oraz o królu Dawidzie jako twórcy psalmów.
3. Posłuchaj utworów Fryderyka Szopena. Opisz emocje towarzyszące ci w czasie ich słuchania.

j0000000DVB2v23_0000000H
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Cyprian Norwid

R1cxiEteDtl8h1
Cyprian Norwid, dagerotyp
licencja: CC 0

Cyprian Norwid urodził się 24 września 1821 roku w rodzinie ziemiańskiej w miejscowości Laskowo‑Głuchy pod Warszawą. Zadebiutował w 1840 roku. Od 1842 roku podróżował – zwiedził Niemcy, następnie - Włochy. W 1849 roku wyjechał do Paryża – stolicy polskiej emigracji kulturalnej, został zwolennikiem programu przywódców Hotelu Lambert. Tam zaczęły się jego kłopoty ze zdrowiem (m.in. postępująca głuchota) i problemy finansowe. W tym czasie (1849–1852) Norwid pisze bardzo dużo. Krytycy jednak nie byli mu przychylni: zarzucali poecie niezrozumiałość i manieryzm. Zamieszkał w przytułku – Domu św. Kazimierza na przedmieściach Paryża, gdzie zmarł w 1883 roku. Został pochowany w zbiorowym grobie.
Cyprian Norwid reprezentował tzw. drugie pokolenie romantyków (nazywane sierocym, straconym, o młodości „przemienionej w rozpacz”).
Był „poetą przeklętym” (poéte maudit) – dziedzicem romantyzmu, ale i jego wielkim zbuntowanym krytykiem, twórcą awangardowym głoszącym dwoistość poglądów. Jego polemika z patriotyczną filozofią romantyzmu sprowadzała się do krytyki idei męczeńskiej ofiary, idei walki zbrojnej, poświęcenia, negowania mesjanizmu i odrzucenia idei podporządkowania losów jednostki wyższym celom narodu. Taka odmienność, oryginalność poglądów poety, wpłynęła na jego stan osamotnienia – zarówno wobec współczesnych mu poetów romantycznych, jak i w relacjach z czytelnikami.
W twórczości Norwida dominuje problematyka romantycznego historyzmu, światopoglądu opisującego relacje między człowiekiem i historią, rolę jednostki w kontekście praw dziejów, związki jednostki ze zbiorowością.
Poeta – choć tworzył w czasach romantyzmu – reprezentował zupełnie odmienną filozofię odbioru rzeczywistości, pełną ideałów, ale tak naprawdę zupełnie oryginalną, wyjątkową, kontrowersyjną, niepoddającą się żadnym prądom tego okresu – także jednolitemu wartościowaniu. Dopiero po wielu latach – na początku XX wieku – twórczość Norwida odkryta została przez poetę i krytyka Zenona Przesmyckiego (Miriama).

j0000000DVB2v23_0000000R
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Fortepian Szopena

Wiersz Fortepian Szopena powstał jesienią 1863 roku. Wiąże się on z dramatycznym zdarzeniem, do jakiego doszło w tym czasie w Warszawie. Po zamachu na carskiego namiestnika w Królestwie Polski – generała Teodora Berga (z pałacu Andrzeja Zamoyskiego na generała Berga zrzucono bombę) żołnierze rosyjscy zemścili się, niszcząc pamiątki kultury polskiej znajdujące się w pałacu Zamoyskich. Należał do nich także – stanowiący własność siostry kompozytora, Izabeli Barcińskiej – fortepian Szopena, który wyrzucono przez okno.
Utwór Norwida ma charakter wielowarstwowy i można go rozpatrywać na dwóch płaszczyznach: intelektualnej i uczuciowej. Poeta ukazuje w nim obraz genialnego artysty, charakteryzuje znaczenie jego muzyki oraz kształtuje pogląd na temat sztuki, nazywanej „profilem miłości”. Filozofia sztuki i jej ustawiczny rozwój w ujęciu poety mogą odwołać się takich pojęć, jak skończoność, nieskończoność, doskonałość, niedoskonałość i wypełnienie, spełnienie.

Fortepian SzopenaCyprian Norwid
Cyprian Norwid Fortepian Szopena

DO ANTONIEGO C............j0000000DVB2v23_000tp001DO ANTONIEGO C............
La musique est une chose étrange!j0000000DVB2v23_000tp002La musique est une chose étrange!
Byron

L'art?... c'est l'art - et puis, voilà tout.
Béranger

I
Byłem u Ciebie w te dni przedostatnie
Nie docieczonego wątku –
Pełne, jak Mit,
Blade – jak świt...
– Gdy życia koniec szepce do początku:
”Nie stargam Cię ja – nie! – Ja, ... u‑wydatnię!...”

II
Byłem u Ciebie w dni te, przedostatnie,
Gdy podobniałeś... co chwila – co chwila –
Do upuszczonej przez Orfeja liry,
W której się rzutu – moc z pieśnią przesila,
I rozmawiają z sobą struny cztéry,
Trącając się,
Po dwie – po dwie –I szemrząc z cicha:
„Zacząłże on
Uderzać w ton?...
Czy taki Mistrz!... że gra... choć – odpycha?”

III
Byłem u Ciebie w te dni, Fryderyku!
Którego ręka – dla swojej białości
Alabastrowej... i wzięcia, i szyku,
I chwiejnych dotknięć – jak strusiowe pióro –
Mięszała mi się w oczach z klawiaturą
Z słoniowej kości...
I byłeś jako owa postaćj0000000DVB2v23_000tp003I byłeś jako owa postać – którą
Z marmurów łona,
Niźli je kuto,
Odejma dłuto –
Geniuszu... wiecznego Pigmaliona!

IV
A w tym... coś grał – i co? zmówił ton – i co? powie –
Choć inaczej się echa ustroją,
Niż gdy błogosławiłeś sam ręką Swoją
Wszelkiemu akordowi –
A w tym... coś grał – taka była prostota
Doskonałości Peryklejskiej,
Jakby starożytna która Cnota
W dom modrzewiowy wiejskij0000000DVB2v23_000tp004W dom modrzewiowy wiejski
Wchodząc, rzekła do siebie:
„Odrodziłam się w Niebie
I stały mi się Arfą – wrota,
Wstęgą – ścieżka...
Hostię – przez blade widzę zboże...
Emanuel już mieszka
Na Taborzej0000000DVB2v23_000tp005Taborze!”

V
I była w tym Polska – od zenitu
Wszechdoskonałości dziejów
Wzięta tęczą zachwytu –
– Polska – przemienionych kołodziejów!
Taż sama – zgoła
Złoto‑pszczoła...
(Poznał‑ci‑że‑bym ją – na krańcach bytu!...)

VI
I – oto – pieśń skończyłeś – – i już więcej
Nie oglądam Cię – – jedno – słyszę:
Coś?... jakby spór dziecięcy –
– A to jeszcze kłócą się klawisze
O nie dośpiewaną chęć:
I trącając się z cicha
Po ośm – po pięć –
Szemrzą: „począłże grać? czy nas odpycha??...

VII
O Ty! – co jesteś Miłości‑profilem,
Któremu na imię Dopełnienie;
Te – co w sztuce mianują Stylem,
Iż przenika pieśń, kształci kamienie...
O! Ty – co się w dziejach zowiesz Erą,
Gdzie zaś ani historii zenit jest,
Zwiesz się razem: Duchem i Literą,
consummatum est...
O! Ty... Doskonałe‑wypełnienie,
Jakikolwiek jest Twój i gdzie?... znak...
Czy w Fidiasu? Dawidzie? czy w Szopenie?
Czy w Eschylesowej scenie?...
Zawsze – zemści się na tobie... Brak
– Piętnem globu tego – niedostatek:
Dopełnienie?... go boli!...
On – rozpoczynać woli
I woli wyrzucać wciąż przed się – zadatek!
– Kłos?... gdy dojrzał – jak złoty kometa –Ledwo że go wiew ruszy
Deszcz pszenicznych ziarn prószy,
Sama go doskonałość rozmieta...

VIII
Oto patrz – Fryderyku!... to – Warszawa:
Pod rozpłomienioną gwiazdą
Dziwnie jaskrawa – –
– Patrz, organy u Fary; patrz! Twoje gniazdo –
Owdzie – patrycjalne domy stare,
Jak Pospolita‑rzecz,
Bruki placów głuche i szare
I Zygmuntowy w chmurze miecz.

IX
Patrz!... z zaułków w zaułki
Kaukaskie się konie rwą –
Jak przed burzą jaskółki,
Wyśmigając przed pułki:
Po sto – po sto – –
– Gmach – zajął się ogniem, przygasł znów,
Zapłonął znów – – i oto – pod ścianę –
Widzę czoła ożałobionych wdów
Kolbami pchane – –
I znów widzę, acz dymem oślepian,
Jak przez ganku kolumny
Sprzęt podobny do trumny
Wydźwigają... runął... runął – Twój fortepian!

X
Ten!... co Polskę głosił – od zenitu
Wszechdoskonałości dziejów
Wziętą hymnem zachwytu –
Polskę – przemienionych kołodziejów:
Ten sam – runął – na bruki – z granitu!
I oto – jak zacna myśl człowieka –
Poterany jest gniewami ludzi;
Lub – jak od wieka
Wieków – wszystko, co zbudzi!
I oto – jak ciało Orfeja –
Tysiąc pasji rozdziera go w części;
A każda wyje: „nie ja!...”
Nie ja!” – zębami chrzęści –

*
Lecz Ty? – lecz ja? – uderzmy w sądne pienie,
Nawołując: „Ciesz się, późny wnuku!...
Jękły głuche kamienie –
Ideał sięgnął bruku – – „

j0000000DVB2v23_00000_BIB_001Cyprian Norwid, Fortepian Szopena, [w:] , Vade–mecum, oprac. Józef Fert, Wrocław 1999, s. 157–163.
R1UAJK9CoD7fe
Portret Fryderyka Chopina
Eugène Delacroix, Portret Fryderyka Chopina, 1838, olej na płótnie, licencja: CC 0
Ciekawostka

Perykles – ateński mąż stanu, żył w V wieku p.n.e. Dbał o rozwój gospodarczy Aten, umożliwił ludowi udział w sprawach państwowych, zakładał kolonie, rozbudował flotę i porty, m.in. port Pireus, popierał rozwój nauki i sztuki, wspierając artystów i filozofów. Przyjaźnił się m.in. z Fidiaszem, Sofoklesem i Herodotem. Za jego panowania wzniesiono m.in. Partenon – wielki gmach – świątynię poświęconą Atenie. Do największych jego dokonań o charakterze demokratycznym należało wprowadzenie zasad funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego, np. nadzoru nad urzędnikami, sprawnego funkcjonowania trybunału sądowego, zasad nakładania grzywny, płacenia podatków, służby wojskowej, umożliwienie każdemu obywatelowi (w tym przedstawicielom ludu) udziału w sprawach państwowych.

R14nbKZY09fy6
Ostatni fortepian Fryderyka Chopina wykonany przez firmę Pleyel. Kompozytor grał na nim w latach 1848-1849. Eksponat w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie
licencja: CC BY 3.0[online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chopin_Museum_in_Warsaw_03.JPG [dostęp 16.10.2015 r.]
Ćwiczenie 1

Wskaż w wierszu Fortepian Szopena inwokację. Czego ona dotyczy?

Ćwiczenie 2

Omów sposób ukazania w utworze - zapamiętanego przez poetę - wizerunku Fryderyka Szopena. Jaką funkcję w tej lirycznej prezentacji Omów, w jaki sposób został ukazany w utworze zapamiętany przez poetę wizerunek Fryderyka Szopena. Jaką funkcję odgrywają w tej lirycznej prezentacji odgrywają barwy?

Ćwiczenie 3

Ostatnie dni artysty są niezwykłe. Dlaczego? Wyjaśnij znaczenie myśli zawartej w cytacie „Pełne, jak Mit, / Blade – jak świt…”.

Ćwiczenie 4

Zinterpretuj fragmenty, w których poeta nawiązuje do mitu Orfeusza i Pigmaliona. Czym zasłynęli obaj artyści? Czemu służy to nawiązanie?

Ćwiczenie 5

Omów na podstawie utworu znaczenie muzyki jako wartości ponadczasowej. Na czym polegała peryklejska prostota sztuki?

Ćwiczenie 6

Na podstawie zebranych wcześniej materiałów przygotuj wypowiedzi na temat twórczości greckiego rzeźbiarza Fidiasza i autora tragedii – Ajschylosa. Jak rozumiesz w odniesieniu do sztuki określenie „doskonałość”?

Ćwiczenie 7

Opisz emocje towarzyszące wyrzuceniu fortepianu. Jaką rolę odgrywają w tym fragmencie wiersza środki interpunkcyjne?

Ćwiczenie 8

Wyjaśnij, dlaczego ostatnią część utworu można nazwać refleksyjną.

Ćwiczenie 9

Wskaż w ostatniej części utworu cytat odnoszący się do postaci Chopina i Norwida. Jaką funkcję pełni niezrozumienie sztuki?

Ćwiczenie 10

Przygotuj wypowiedź argumentacyjną: Ideał – sięgnął bruku? Jak artyści i ich sztuka ukazywani są w tekstach kultury? Rozważ problem, odwołując się do interpretacji wiersza Cypriana Kamila Norwida Fortepian Szopena oraz wybranych tekstów kultury

Ćwiczenie 11

Napisz rozprawkę interpretacyjną. Zinterpretuj Fortepian Szopena Cypriana Norwida jako traktat o sztuce. Uzasadnij tezę interpretacyjną.

j0000000DVB2v23_000tp001
j0000000DVB2v23_000tp002
j0000000DVB2v23_000tp003
j0000000DVB2v23_000tp004
j0000000DVB2v23_000tp005
j0000000DVB2v23_0000003S
JPOL_E3_E4_Konteksty

Teksty do wyboru

Dodatek krytycznyJuliusz Wiktor Gomulicki
Juliusz Wiktor Gomulicki Dodatek krytyczny

„Ideał sięga bruku” – lapidarnie sformułowane symboliczne zbliżenie dwóch biegunowo obcych dla siebie sfer i światów, dojrzane przez poetę w upadku na „bruk”, symbolizujący Realność (konkretnie zaś martwe i twarde społeczeństwo), fortepianu, symbolizującego z kolei genialną twórczość Chopina, czyli sztukę, czyli – „ideał”. „Rozerwanie” więzów między Realnością a Ideałem zostało symbolicznie naprawione, Norwid odczytał bowiem warszawską katastrofę fortepianu Chopina jako parabolę, parabole zaś dowodzą „analogijnego stosunku pomiędzy prawami rozwoju rzeczy świata tego a prawami rozwoju ducha” (Milczenie, cz. II). Stąd też radość poety, wierzącego, że odczytana przez niego parabola zapowiada jak gdyby przyszłe zwycięstwo Ideału […] pozornie tylko rozbitego i poniżonego swoim upadkiem, w rzeczywistości bowiem, to on sam „sięgał” do obojętnej i martwej Realności, nobilitując ją jak gdyby i podnosząc do wyższego poziomu […]. Parabola Norwida miała oczywiście podtekst ironiczny, nie była to jednak, pomimo jej pozorów, owa ironia „piekielna”, która „siebie ma za cel i raduje się ze zła swego”, ale ta, która „z czasem jedynie pochodzi i z działania” (Listy, I 114), niespodziewanie kojarząc tutaj ślepy gniew z radosnym proroctwem”.

j0000000DVB2v23_00000_BIB_002Juliusz Wiktor Gomulicki, Dodatek krytyczny, [w:] , Cyprian Norwid, Wiersze, t. 2, oprac. Juliusz Wiktor Gomulicki, Warszawa 1966, s. 688–689.
Ćwiczenie 12.1

Wyjaśnij, czego symbolem są bruk i fortepian.

Ćwiczenie 12.2

Omów, w jaki sposób Cyprian Norwid „warszawskiej katastrofie fortepianu Chopina” nadał uniwersalna wymowę.

Ćwiczenie 12.3

Napisz streszczenie tekstu liczące 40‑60 słów.
Pamiętaj o elementach struktury streszczenia, czyli:

  • o czym jest mowa w tekście,

  • co się mówi na dany temat,

  • kto napisał tekst,

  • do jakiego odbiorcy jest adresowany,

  • na jakiej podstawie opiera swoje stwierdzenia,

  • z jaką intencją wypowiada się autor,

  • jaka jest myśl przewodnia tekstu.

PióroCyprian Norwid
Cyprian Norwid Pióro

...Nie dbając na chmury
Panów krytyków, gorsze kładzie kalambury.
Byron, Beppo

I wlano w ciebie duszę nie anielską, czarną,
Choć białym włosem strzępisz wybujałą szyję
I wzdrygasz się w prawicy wypalonej skwarną
Posuchą – a za tobą długie żalów chryje
Albo okrągłe zera jak okrągłe grosze
Wtaczają się w rubryki, zaplecione giętko,
Jak zrachowane jaja, kiedy idą w kosze
Ostrożnie i pomału. – Czasem znowu prędko
Nierozerwany promień z ciebie głosek tryska
I znakiem zapytania jak skrzywioną wędką
Łowisz myśl, co opodal ledwo skrzelą błyska...

O, pióro! Tyś mi żaglem anielskiego skrzydła
I czarodziejską zdrojów Mojżeszowych laską,
– Tylko się w tęczowane barwiąc malowidła,
Nie bądź papugą uczuć ani marzeń kraską –
Sokolim prawem wichry pozagarniaj w siebie,
Nie płowiej skwarem słońca i nie ciemniej słotą;
Dzikie i samodzielne, sterujące w niebie,
Do żadnej czapki klamrą nie przykuj się złotą.

Albowiem masz być piórem nie przesiąkłym wodą
Przez bezustanne wichrów i nawałnic wpływy,
Lecz piórem, którym ospę z krwią mięszają młodą
Albo za wartkie strzałom przytwierdzają grzywy.

Warszawa, 22 marca 1842

j0000000DVB2v23_00000_BIB_003Cyprian Norwid, Pióro, [w:] tegoż, Wiersze, t. 1, oprac. Juliusz Wiktor Gomulicki, Warszawa 1966, s. 189.
Ćwiczenie 13.1

Napisz rozprawkę interpretacyjną. Zinterpretuj w niej wiersz Cypriana Norwida Pióro. Postaw tezę interpretacyjną i ją uzasadnij. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 250 słów.

Ćwiczenie 13.2

Rozszyfruj metafory. Zapisz ich sens własnymi słowami. Określ funkcje pełnione przez nie w wierszu Norwida.
a. „Nie bądź papugą uczuć ani marzeń kraską –
Sokolim prawem wichry pozagarniaj w siebie,
Nie płowiej skwarem słońca i nie ciemniej słotą”.

b. „masz być piórem nie przesiąkłym wodą
Przez bezustanne wichrów i nawałnic wpływy,
Lecz piórem, którym ospę z krwią mięszają młodą
Albo za wartkie strzałom przytwierdzają grzywy”.

uzupełnij treść
Ćwiczenie 13.3

Wymień współczesne przykłady tekstów poetyckich, których myślą przewodnią jest twórca, tworzenie lub geniusz twórczy.

uzupełnij treść
Ćwiczenie 13.4

Jaki powinien być współczesny poeta genialny? Przygotuj wypowiedź ustną zgodnie założeniami wypowiedzi argumentacyjnej.

j0000000DVB2v23_0000005A
JPOL_E3_E4_Preteksty

Rysunki Norwida

Ćwiczenie 14

Obejrzyj rysunki Cypriana Norwida.

Ćwiczenie 15.1

Przygotuj krótką wypowiedź ustną na temat: Cyprian Norwid – malarz i grafik. Omów w niej co najmniej jeden rysunek poety.

Ćwiczenie 15.2

W jaki sposób w tekstach kultury ukazywane jest niezdecydowanie? Omów zagadnienie, odwołując się do rysunku Cypriana Kamila Norwida i wybranych utworów literackich. Pamiętaj o zasadach komponowania wypowiedzi argumentacyjnej.

j0000000DVB2v23_00000069
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

Ćwiczenie 16.1

Napisz hasło do słownika na temat: „Norwid – nieromantyczny romantyk”.

Ćwiczenie 16.2

Zapisz w punktach cechy liryki Cypriana Norwida. Do każdej dobierz odpowiedni cytat z wierszy poety.

Ćwiczenie 16.3

Znajdź w dowolnym źródle wiersz Cypriana Norwida Idącej kupić talerz pani M. Napisz interpretację utworu.

R2NdBpMVTuLnD1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.