Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Przed skorzystaniem z jakiegoś urządzenia należy zapoznać się z jego instrukcją. Podobnie postępujemy w przypadku mapy. Aby się nią poprawnie posłużyć, musimy dowiedzieć się, jak ją prawidłowo odczytać.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0.
Już wiesz
  • dlaczego przed podróżą lub wycieczką terenową trzeba przygotować odpowiednie wyposażenie;

  • że podróżnicy posługują się mapą i kompasem.

Nauczysz się
  • orientować mapę względem punktów terenowych;

  • korzystać z kompasu;

  • wyznaczać trasę do celu;

  • wymieniać kierunki świata.

1. Znaki kartograficzne

Aby mapa lub plan spełniały swoje zadania, muszą być wykonane w taki sposób, aby każdy potrafił je właściwie odczytać. Dlatego właśnie zamieszcza się na nich wiele różnych oznaczeń – nazywamy je znakami kartograficznymi. Za ich pomocą na mapach i planach przedstawia się różne obiekty i zjawiska istniejące w rzeczywistości (np. położenie drogi) lub umowne, będące efektem różnego rodzaju ustaleń (np. granice państw). Znaczenie tych symboli zawsze opisane jest w legendzie.

Na mapach zaznacza się różne obiekty, mogą to być np. miejscowości, rzeki czy drogi. Umieszczenie określonych znaków kartograficznych zależy od przeznaczenia mapy, np. na mapie turystycznej zaznaczone są miejsca warte odwiedzenia, jak jaskinie, muzea czy rezerwaty przyrody
Źródło: Andrzej Bogusz, licencja: CC BY 3.0.

2. Kompas i orientacja mapy

Kompas magnetyczny to urządzenie wskazujące kierunki świata. Może posłużyć nam, by poprawnie zorientować mapę. Co to znaczy? Wyobraźmy sobie, że stoimy na wzgórzu i rozglądamy się. Widzimy pola, odległe wioski, drogi i wiele innych obiektów. Jeśli chcemy odnaleźć swoje położenie na mapie, to musimy ją ustawić tak, żeby kierunki świata na mapie zgadzały się z kierunkami świata w terenie. W tym celu trzeba położyć kompas na mapie i poczekać, aż igła znieruchomieje. Jej czerwony koniec pokaże nam kierunek północny. Teraz ustawiamy mapę tak, by kierunek północny na niej zrównał się z kierunkiem północnym wskazywanym przez kompas. Kierunek północny na mapie najczęściej pokrywa się z górną krawędzią mapy, a jeśli jest inaczej, to na mapie umieszcza się różę wiatrówróża wiatrów. Orientować mapę można również bez pomocy kompasu, lecz z wykorzystaniem punktów terenowych. Za chwilę dowiesz się, jak używać tej metody.

Źródło: Evan-Amos (http://commons.wikimedia.org), . Kompasy mają igłę magnetyczną zawieszoną ruchomo na osi, która po ustabilizowaniu ustawia się tak, że jej czerwony koniec wskazuje kierunek północny. Tarcza ma zaznaczone kierunki świata (tzw. róża wiatrów). Skróty kierunków: N – północ, E – wschód, S – południe, W – zachód
Źródło: OpenClips (http://pixabay.com), . Róża wiatrów to tarcza z zaznaczonymi kierunkami świata. Symbole kierunków głównych: N – północ, E – wschód, S – południe, W – zachód. Symbole kierunków pomocniczych: NE – północny wschód, SE – południowy wschód, SW – południowy zachód, NW – północny zachód
Obserwacja 1

Odnalezienie na mapie miejsca, w którym jesteś i tego, do którego chcesz dotrzeć.

Co będzie potrzebne
  • mapa terenu albo miejscowości, gdzie odbywa się obserwacja.

Instrukcja
  1. Odszukaj na mapie miejsce, w którym jesteś, i to do którego chcesz dotrzeć. Następnie zaznacz je ołówkiem.

  2. Odszukaj w terenie kilka charakterystycznych punktów, które zaznaczone są na mapie w postaci znaków kartograficznych, np. kościół, szpital, szczyt góry, staw itp. Następnie określ ich wzajemne położenie na mapie i w terenie.

  3. Obracaj mapą tak długo, aż kierunki punktów terenowych pokryją się z tymi na mapie. Po zorientowaniu mapy możesz udać się do wyznaczonego celu.

Podsumowanie

Za pomocą mapy można bez problemu określić swoje położenie w terenie – trzeba tylko umieć odczytywać znaki kartograficzne.

Film prezentuje orientowanie mapy w terenie. Demonstrator stoi na moście skąd ma widok na miasto, Stadion Narodowy, katedrę. Wyciąga z plecaka mapę okolicy Warszawy i rozkłada ją płasko na chodniku. Orientuje na mapie miejsce swojego położenia. Zaznacza na mapie ołówkiem dwa punkty: obecne położenie oraz Stadion Narodowy. Okno obrazu dzieli się na dwa: - w lewym widać mapę, z wykadrowaną częścią odpowiadającą widokowi w prawym oknie; - odpowiednio w prawym oknie widać zsynchronizowany i mocno powiększony obraz dalekiego krajobrazu odpowiadającego poszukiwanej treści. W pojedynczym oknie widać osobę demonstrującą manipulującego mapą.

3. GPS i jego działanie

Mapa i plan to przedmioty użyteczne w nawigacji, czyli ustalaniu swojego położenia na Ziemi. Bardziej nowoczesną metodą pozwalającą nam określić lokalizację i pomagającą w poruszaniu się w terenie jest system GPS. Odbiornik GPS (czyt. dżi‑pi‑es) komunikuje się z satelitami okrążającymi Ziemię i ustala swoje położenie. Jeżeli użytkownik przemieści się do nowego miejsca, urządzenie ponownie połączy się z satelitami. Odbiornik z ogromną dokładnością aktualizuje swoje położenie. W ten sposób kolejne pomiary dostarczają użytkownikowi informacji, w którą stronę i z jaką prędkością się przemieszcza.

Krótki film przedstawiający zasady działania systemu GPS, oraz w jaki sposób jest on wykorzystywany w nawigacji samochodowej.
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ciekawostka

Aby system GPS mógł działać, satelity muszą być wyposażone w zegary atomowe. Mierzą one czas z dokładnością aż do jednej dziesięciomiliardowej części sekundy. Te niezwykle precyzyjne urządzenia mają wielkość kostki do gry, a nawet ziarnka ryżu.

Źródło: NIST (http://commons.wikimedia.org), edycja: Krzysztof Jaworski, . Najdokładniejszy zegar atomowy na świecie spóźnia się sekundę na miliardy lat

Podsumowanie

  • Wykorzystując mapę lub plan, można odnaleźć swoją pozycję w terenie i ustalić kierunek marszu.

  • Obiekty w terenie ukazane są na planach i mapach za pomocą znaków kartograficznych, których wyjaśnienie znajduje się w legendzie mapy.

  • Kompas jest urządzeniem wskazującym kierunki świata.

Praca domowa
Polecenie 1.1

Wyobraź sobie, że znajdujesz się w mieście o gęstej zabudowie, gdzie budynki zasłaniają widok na charakterystyczne punkty. Pomyśl, w jaki sposób wskażesz swoje miejsce na mapie.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:

Słowniczek

GPS

system nawigacji satelitarnej; skrót pochodzi od angielskiej nazwy systemu – Global Positioning System

kierunki świata

kierunki pozwalające orientować swoje położenie na Ziemi; kierunek północny wskazuje północny biegun geograficzny Ziemi, południowy wskazuje biegun południowy, kierunek wschodni znajduje się na prawo od północy, a zachodni na lewo od niej

legenda

opis dołączony do mapy, w którym znajduje się m.in. wyjaśnienie występujących na niej znaków

nawigacja

działanie mające na celu precyzyjne ustalanie położenia oraz wyznaczanie kierunku przemieszczania się; wykorzystywana jest m.in. przez załogi statków, maszyn latających oraz w kosmonautyce

róża wiatrów

graficzne przedstawienie kierunków świata na mapie lub kompasie

znaki kartograficzne

symbole, za pomocą których przedstawia się na mapie obiekty istniejące w rzeczywistości lub będące tylko efektem różnych ustaleń

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3