Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Udostępnij materiał Zapisz jako PDF
RzbqZ1JkSsDLy1
Medytacja Źródło: pexels, Medytacja, licencja: CC 0.
Medytacja
pexels, Medytacja, licencja: CC 0

Cudowna podróż w poszukiwaniu siebie może się spełnić dzięki filozofii. Pytania stawiane przez tę dziedzinę nauki, np. o sens istnienia, cel życia, poznanie i rozumienie, tożsamość osobistą i o to, co jest dla nas najważniejsze w życiu, prowokują do przemyśleń i dyskusji. Odpowiedzi na te pytania nie są proste i jednoznaczne. Potrzebny jest zatem mentor, doświadczony nauczyciel, wychowawca, mistrz, z którym można porozmawiać i wymienić poglądy. Z kimś takim rozmowy prowadzi 14‑letnia Zofia Amundsen…

Już wiesz

Wypisz wartości, które są dla ciebie ważne. Uszereguj je od najważniejszych do najmniej ważnych.

j00000005TB3v28_0000000F
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Świat Zofii Josteina Gaardera

O dziele

Świat Zofii (tytuł oryginału Sofies verden) Josteina Gaarderaj00000005TB3v28_000tp001Josteina Gaardera to powieść o charakterze filozoficznym, wydana w Norwegii w 1991 roku (wyd. polskie 1995). Czternastoletnia bohaterka Zofia Amundsen pewnego dnia zaczyna dostawać listy, w których spisane są miniwykłady z historii filozofii. Czyta je z wielkim zainteresowaniem. Po jakimś czasie dziewczynka poznaje osobiście autora listów – nauczyciela Alberta Knoxaj00000005TB3v28_000tp002Knoxa, który zabiera ją w  „cudowną podróż w głąb historii filozofii”. Knox przybliża uczennicy teorię poszczególnych myślicieli – uczonych (np. Platona, Sokratesa, Heideggeraj00000005TB3v28_000tp003Heideggera), uświadamia prostotę i piękno ich nauk, omawia realia i ducha epok, w których żyli, ale nade wszystko pomaga Zofii w poszukiwaniu samej siebie.

Jostein Gaarder
RbjSomV2MY0ho
Jostein Gaarder
GAD, Jostein Gaarder, 2009, licencja: CC BY-SA 3.0

Jostein Gaarder

(ur. 8 sierpnia 1952) – norweski pisarz, autor książek dla dorosłych i popularnych powieści dla młodzieży, twórca publikacji o charakterze filozoficznym i literatury pięknej. Napisana przez Gaardera powieść Świat Zofii stała się światowym bestsellerem, została przetłumaczona na 53 języki i sprzedana w 26 mln egzemplarzy. Rodzice Josteina związani byli z edukacją i literaturą. Ojciec pracował przez kilka lat jako nauczyciel w liceum, a następnie wykładał filozofię na uniwersytecie, natomiast matka – Inger Margrethe Gaarder – pisała książki dla dzieci. Najbardziej znane powieści pisarza to, oprócz Świata Zofii, m.in. Przepowiednia Dżokera (1990), Magiczna biblioteka Bibbi Bokken (1993), Córka dyrektora cyrku (2001), Dziewczyna z pomarańczami (2004), Szach‑mat (2006), Żółty krasnal (2006).

Świat Zofii. Cudowna podróż w głąb historii filozofiiJostein Gaarder
Jostein Gaarder Świat Zofii. Cudowna podróż w głąb historii filozofii

Zosia Amundsen wracała ze szkoły do domu. Pierwszy odcinek drogi przeszła razem z Jorunn. Rozmawiały o elektronicznych robotach. Jorunn twierdziła, że mózg człowieka jest jak skomplikowany komputer, ale Zofia nie była pewna, czy się z nią zgadza. Człowiek musi być chyba czymś więcej niż tylko maszyną? […]

Zofia Amundsen nie zawsze była zadowolona ze swojego wyglądu. Często słyszała, że ma piękne migdałowe oczy, ale z pewnością powtarzano jej to tylko dlatego, że miała za mały nos i za duże usta. W dodatku uszy tkwiły zbyt blisko oczu. A już najgorsze ze wszystkiego były proste, gładkie włosy, za nic niedające się ułożyć w żadną fryzurę. Czasami ojciec gładził ją po głowie i mówił: „Moje ty dziewczę o włosach jak len”, nawiązując do utworu muzycznego Claude’a Debussy’egoj00000005TB3v28_000tp004Claude’a Debussy’ego. Mógł sobie tak mówić, nie był skazany na to, by przez całe życie zwisały mu z głowy proste czarne strąki. Na włosy Zofii nie działały ani pianki, ani żele.

Czasami własny wygląd zdawał jej się do tego stopnia dziwny, że zastanawiała się, czy przypadkiem nie jest kaleką. W każdym razie matka wspominała o trudnym porodzie. Ale czy to naprawdę sam poród decydował o wyglądzie człowieka?

Czy to nie dziwne, że nie wiedziała, kim jest? I czy nie bezsensowne, że sama nie może decydować o swoim wyglądzie? Został jej podany na tacy. Owszem, mogła sobie wybierać przyjaciół, ale samej siebie nie wybrała. Nie wybrała nawet tego, że jest człowiekiem. […]

Droga Zosiu!

Ludzie mają różne hobby. Są tacy, co zbierają stare monety albo znaczki, niektórzy lubią robótki ręczne, inni poświęcają wolny czas na uprawianie jakiejś dyscypliny sportu.

Wiele osób lubi także czytać, jednakże dobór ich lektur bardzo się różni. Jedni czytają gazety albo komiksy, inni wolą powieści, a jeszcze inni książki z różnych dziedzin nauki, na przykład astronomii, życia zwierząt czy wynalazków technicznych.

Jeśli interesują mnie konie albo kamienie szlachetne, nie mogę żądać, aby wszyscy inni również się tym interesowali. Jeżeli z napięciem śledzę relacje sportowe w telewizji, muszę też tolerować zdanie tych, którzy uważają, że sport jest nudny.

Czy mimo wszystko jednak jest coś, co powinno interesować każdego bez wyjątku? Czy istnieje coś, co dotyczy wszystkich ludzi, bez względu na to, kim są i w jakim miejscu na świecie mieszkają? Tak, droga Zosiu. Istnieją pytania, które powinny zajmować wszystkich ludzi. Takich właśnie pytań dotyczyć będzie ten kurs.

Co jest najważniejsze w życiu? Jeśli zapytamy kogoś, kto głoduje, odpowiedź będzie brzmiała: jedzenie. Gdy takie samo pytanie zadamy komuś, kto marznie, odpowie: ciepło. A kiedy spytamy człowieka, który czuje się samotny, stwierdzi z pewnością, że najważniejsza jest więź z innymi ludźmi.

A gdy wszystkie takie potrzeby zostaną zaspokojone, czy nadal jest coś niezbędnego wszystkim ludziom? Filozofowie uważają, że tak. Sądzą, że nie samym chlebem człowiek żyje. Naturalnie wszyscy ludzie potrzebują pożywienia. Wszyscy również potrzebują miłości i troski. Jest jednak coś jeszcze, coś niezbędnego każdemu człowiekowi. Mamy potrzebę znalezienia odpowiedzi na pytanie, kim jesteśmy i dlaczego żyjemy.

Zainteresowanie sensem i przyczyną istnienia nie jest równie „przypadkowe”, jak zainteresowanie zbieraniem znaczków. Ten, kto szuka odpowiedzi na pytania dotyczące istoty życia, zajmuje się tym, nad czym ludzie zastanawiali się, odkąd żyjemy na Ziemi. W jaki sposób powstała przestrzeń kosmiczna, kula ziemska i życie na niej – to pytania poważniejsze i istotniejsze niż kto zdobył złoty medal na zeszłorocznej olimpiadzie.

Najlepszym sposobem zbliżenia się do filozofii jest postawienie sobie kilku filozoficznych pytań.

Jak powstał świat? Czy za tym, co się dzieje, kryje się czyjaś wola, jakiś sens? Czy istnieje życie po śmierci? W jaki w ogóle sposób znaleźć odpowiedź na podobne pytania? I przede wszystkim: jak powinniśmy żyć?

Pytania takie jak te zadawali sobie ludzi od niepamiętnych czasów. Nie znamy kultury, która nie dociekałaby, kim są ludzie czy skąd się wziął świat.

W zasadzie pytań filozoficznych nie jest tak wiele. Najważniejsze już sobie zadaliśmy. Na każde z nich w przeszłości udzielono wielu różnych odpowiedzi.

Łatwiej jest zadawać filozoficzne pytania, niż na nie odpowiadać.

Dzisiaj także każdy człowiek musi znaleźć swoją własną odpowiedź na te pytania. Nie da się niestety zajrzeć do encyklopedii, by dowiedzieć się, czy istnieje Bóg lub czy jest jakieś życie po śmierci. Encyklopedia nie udzieli nam także odpowiedzi na pytanie, jak powinniśmy żyć. Jednakże studiowanie tego, co wymyślili inni ludzie, może okazać się pomocne w formowaniu naszego własnego poglądu na życie.

Pogoń filozofów za prawdą można chyba porównać do opowieści detektywistycznej. Niektórzy uważają, że mordercą jest Jokobsen, inni podejrzewają Nielsena albo Jepsena. Gdy mamy do czynienia z prawdziwą zagadką kryminalną, zdarzyć się może, że policji nagle uda się ją rozwiązać. Możliwe jest także, że nigdy nie zdoła się jej rozwikłać. Ale przecież tajemnica mimo to ma jakieś rozwiązanie.

Choćby na jakieś pytanie trudno było odpowiedzieć, należy jednak przyjąć, że istnieje na nie tylko jedna jedyna odpowiedź. Albo jest jakiś rodzaj egzystencji po śmierci, albo go nie ma. Wiele dawnych zagadek z czasem rozwiązała nauka. Kiedyś wielką tajemnicą był wygląd drugiej strony Księżyca. Do odpowiedzi na to pytanie nie dało się dojść przez dyskusję, pozostawało więc pole do popisu dla fantazji. Dziś jednak wiemy dobrze, jak Księżyc wygląda z drugiej strony. Nikt już nie wierzy, że mieszka tam jakiś człowieczek lub że Księżyc to wielki ser.

Jeden z dawnych filozofów greckich, który żył ponad dwa tysiące lat temu, uważał, że filozofia narodziła się z ludzkiego zdziwienia. Człowieka tak dziwiło istnienie, że pytania filozoficzne same mu się nasunęły.

To trochę tak jak wtedy, gdy obserwujemy czarodziejską sztuczkę: nie możemy pojąć, jak mogło dojść do tego, co widzimy. Pytamy więc właśnie o to: w jaki sposób czarodziej zdołał przemienić kilka jedwabnych białych chustek w żywego królika?

Wielu ludzi ma poczucie, że świat jest równie niepojęty jak sztuka czarodzieja, nagle wyciągającego królika z pustego przed chwilą cylindra.

Jeśli chodzi o królika, rozumiemy, że czarodziej musiał nas oszukać, i pragniemy odkryć, w jaki sposób tego dokonał. Ze światem sprawa przedstawia się nieco inaczej. Wiemy, że świat to nie żadne szachrajstwo i bujda, bo przecież chodzimy po Ziemi, sami jesteśmy częścią świata. Właściwie to my sami jesteśmy białym królikiem wyciągniętym z cylindra. Różnimy się od białego królika tylko tym, że on nie zdaje sobie sprawy, iż bierze udział w sztuce. Z nami jest inaczej. My uważamy, że uczestniczymy w czymś zagadkowym, i chcieliśmy dowiedzieć się, jak właściwie sprawy się mają.

PS Jeśli chodzi o białego królika, to lepiej chyba będzie przyrównać go do całego wszechświata. My, którzy tu mieszkamy, jesteśmy malutkimi stworzonkami, żyjącymi głęboko w futrze królika. Ale filozofowie próbują się wspinać po jednym z cienkich włosków, aby zajrzeć wielkiemu czarodziejowi prosto w oczy.

Czy to dla ciebie nie za nudne, Zosiu? Ciąg dalszy nastąpi.

j00000005TB3v28_00000_BIB_001Jostein Gaarder, Świat Zofii. Cudowna podróż w głąb historii filozofii, tłum. Iwona Zimnicka, Warszawa 2013, s. 13–27.
Ćwiczenie 1

Korzystając z materiałów przygotowanych przed lekcją, podyskutujcie na temat, co jest dla was najważniejsze w życiu? Ustalcie, jakie wartości są ważne dla wszystkich.

Po przeczytaniu fragmentu książki Josteina Gaardera pt. Świat Zofii wykonaj polecenia i odpowiedz na pytania.

Ćwiczenie 2.1

Ćwiczenie 2.2
RHWY0ChHJphXM1
zadanie interaktywne
Ćwiczenie 2.3

Jaka potrzeba staje się ważna po zaspokojeniu potrzeb elementarnych – jedzenia, więzi z innymi, miłości i troski?

Ćwiczenie 2.4

Ćwiczenie 2.5
RSXhAYzI5Rupl1
zadanie interaktywne
Ćwiczenie 2.6

Jak należy szukać odpowiedzi na postawione sobie pytania?

Ćwiczenie 2.7

Wyjaśnij, jak narodziła się filozofia.

Ćwiczenie 2.8

Ćwiczenie 2.9
R14b50TwTcxcs1
zadanie interaktywne
Ćwiczenie 2.10

Przytocz z zakończenia listu zdania, które mają charakter aforyzmów.

Ćwiczenie 2.11

Wypisz pytania filozoficzne, które są dla ciebie ważne.

Filozofia
Definicja: Filozofia

wiedza dążąca do poznania istoty, struktury oraz zasad bytu i myślenia, a także najogólniejszych praw rządzących człowiekiem, społeczeństwem i przyrodą; potocznie: dążenie do poznania prawd ogólnych. Obejmuje m.in. historię filozofii, teorię poznania, logikę, etykę i estetykę.

j00000005TB3v28_000tp001
j00000005TB3v28_000tp002
j00000005TB3v28_000tp003
j00000005TB3v28_000tp004
j00000005TB3v28_00000036
JPOL_E3_E4_Konteksty

Kwestie filozoficzne w poezji Wisławy Szymborskiej

Pytania zadawane sobieWisława Szymborska
Wisława Szymborska Pytania zadawane sobie

Co jest treścią uśmiechu
i podania ręki?
Czy nigdy w powitaniach
nie jesteś daleka,
tak jak bywa daleki
człowiek od człowieka,
gdy wyda sąd niechętny
pierwszego wejrzenia?
Czy każdą dolę ludzką
otwierasz jak książkę,
nie w czcionce,
nie w jej kroju
szukając wzruszenia?
Czy na pewno, czy wszystko
odczytujesz z ludzi?
Wymijające słowo
dałaś w odpowiedzi,
pstry żart w miejsce szczerości –
jak obliczysz straty?
Nieziszczone przyjaźnie,
lodowate światy.
Czy wiesz, że przyjaźń trzeba
współtworzyć jak miłość?
Ktoś w tym surowym trudzie
nie dotrzymał kroku.
A czy w błędach przyjaciół
twej winy nie było?
Ktoś żalił się i radził.
Ile łez obeschło,
zanim przyszłaś na pomoc?
Współodpowiedzialna
za szczęście tysiącleci –
czy nie lekceważysz
pojedynczej minuty
łzy i skurczu twarzy?
Czy nigdy nie wymijasz
cudzego wysiłku?
Stała szklanka na stole
i nikt jej nie spostrzegł,
aż dopiero gdy spadła
nieuważnym potrącona ruchem.

Czy w ludziach wobec ludzi
wszystko jest najprostsze?

j00000005TB3v28_00000_BIB_002Wisława Szymborska, Pytania zadawane sobie, [w:] , Wiersze wybrane, Kraków 2004, s. 17–18.

Po przeczytaniu wiersza wykonaj polecenia i odpowiedz na pytania.

Ćwiczenie 3.1

Do kogo zwraca się postać mówiąca?

Ćwiczenie 3.2

Ćwiczenie 3.3
RlhxEefvNRBKn1
zadanie interaktywne
Ćwiczenie 3.4

Jaki środek stylistyczny dominuje w utworze? Określ jego funkcję.

Ćwiczenie 3.5

Wyjaśnij, jak rozumiesz słowa:
„Stała szklanka na stole i nikt jej nie spostrzegł,
aż dopiero gdy spadła
nieuważnym potrącona ruchem”.

Ćwiczenie 3.6

Jaki jest cel wypowiedzi postaci mówiącej?

Ćwiczenie 3.7

Czy zadania wyznaczone przez postać mówiącą są trudne? W odpowiedzi odwołaj się do pierwszych dwóch i ostatnich dwóch wierszy?

Nic dwa razyWisława Szymborska
Wisława Szymborska Nic dwa razy

Nic dwa razy się nie zdarza
I nie zdarzy. Z tej przyczyny
Zrodziliśmy się bez wprawy
I pomrzemy bez rutyny.

Choćbyśmy uczniami byli
Najtępszymi w szkole świata,
Nie będziemy repetować
Żadnej zimy ani lata.

Żaden dzień się nie powtórzy,
Nie ma dwóch podobnych nocy,
Dwóch tych samych pocałunków,
Dwóch jednakich spojrzeń w oczy.

Wczoraj, kiedy twoje imię
Ktoś wymówił przy mnie głośno,
Tak mi było, jakby róża
Przez otwarte wpadła okno.

Dziś, kiedy jesteśmy razem,
Odwróciłam twarz ku ścianie.
Róża? Jak wygląda róża?
Czy to kwiat? A może kamień?

Czemu ty się, zła godzino,
Z niepotrzebnym mieszasz lękiem?
Jesteś – a więc musisz minąć.
Miniesz – a więc to jest piękne.

Uśmiechnięci, współobjęci,
Spróbujemy szukać zgody,
Choć różnimy się od siebie,
Jak dwie krople czystej wody

j00000005TB3v28_00000_BIB_003Wisława Szymborska, Nic dwa razy, [w:] , Wiersze wybrane, Kraków 2004, s. 28–29.

Po przeczytaniu wiersza wykonaj polecenia i odpowiedz na pytania.

Ćwiczenie 4.1

Ćwiczenie 4.2
RIwNJE29t3fLS1
zadanie interaktywne
Ćwiczenie 4.3

Kto jest odbiorcą wypowiedzi postaci mówiącej?

Ćwiczenie 4.4

Ćwiczenie 4.5
Ruc4j1MtvCCP91
zadanie interaktywne
Ćwiczenie 4.6

Ćwiczenie 4.7
RqYwg5TicvDH11
zadanie interaktywne
Ćwiczenie 4.8

Zacytuj słowa, które można by uznać za tezę wiersza.

Ćwiczenie 4.9

Wyjaśnij funkcję tytułu wiersza.

Ćwiczenie 4.10

Dlaczego utwór Szymborskiej można zaliczyć do liryki pośredniej o charakterze filozoficznym?

j00000005TB3v28_0000004Y
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

Ćwiczenie 5

Napisz wiersz o charakterze filozoficznym, w którym dominującym środkiem stylistycznym będą pytania.

uzupełnij treść
Ćwiczenie 6

Napisz sprawozdanie z filmu Stowarzyszenie Umarłych Poetów.

R1C1rm7bjkc591
zadanie interaktywne