Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Udostępnij materiał Zapisz jako PDF
R1d5CM5Q4EFoz1

Wewnętrzne życie człowieka widziane przez pryzmat natury w malarstwie Caspara Davida Friedricha

Ważne daty

1774‑1840 – lata życia Caspara Dawida Friedricha

1790 – rozpoczęcie nauki rysunku i malarstwa pod okiem profesora Akademii Sztuk Pięknych, Johanna Gotfrieda Quistorpa

1794‑1798 – pobyt w Akademii Sztuk Pięknych w Kopenhadze

1798‑1801 – kontynuacja studiów w Akademii Sztuk Pięknych w Dreźnie

1801‑1802 – spotkanie z Philippem Otto Runge, znanym pejzażystą, który miał wielki wpływ na rozwój artysty; pobyt na Rugii

1810 – przyjęcie w poczet członków Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie

1816 – członkostwo w  Akademii Drezdeńskiej

od 1824 – upadek kariery artysty

1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

R1EOMgTddfQk01
Scenariusz zajęć do pobrania
Źródło: online-skills, licencja: CC0.

II. Zapoznawanie z najwybitniejszymi dziełami w zakresie architektury i sztuk plastycznych. Uczeń:

1. wymienia i rozpoznaje najbardziej znane dzieła sztuki różnych epok, stylów oraz kierunków sztuk plastycznych;

2. wskazuje twórców najbardziej reprezentatywnych dzieł;

3. umiejscawia dzieła w czasie (wskazuje stulecie powstania dzieł sztuki dawnej, a w przypadku dzieł sztuki nowoczesnej i współczesnej datuje je z dokładnością do połowy wieku), w nielicznych przypadkach, dotyczących sztuki nowoczesnej i współczesnej, zna daty powstania dzieł lub datuje je z dokładnością jednej dekady;

5. wymienia podstawowe gatunki w dziełach sztuk plastycznych, m.in. portret (w tym autoportret, portret psychologiczny i oficjalny), pejzaż (w tym: weduta, marina, pejzaż ze sztafażem), sceny: rodzajowa, religijna, mitologiczna, historyczna (w tym batalistyczna), martwa natura, akt;

8. wymienia różne funkcje dzieł sztuki, takie jak: sakralna, sepulkralna, estetyczna i dekoracyjna, dydaktyczna, ekspresywna, użytkowa, reprezentacyjna, kommemoratywna, propagandowa, kompensacyjna, mieszkalna i rezydencjonalna, obronna, magiczna;

12. wskazuje w dziele sztuki symbol i alegorię, potrafi wytłumaczyć ich znaczenie;

13. dokonuje opisu i analizy, w tym porównawczej, dzieł z uwzględnieniem ich cech formalnych:

c) w malarstwie i grafice: kompozycji, koloru, sposobów ukazania iluzji przestrzeni, kształtowania formy przez światło, w dziełach figuratywnych stopnia oddania rzeczywistości lub jej deformacji;

14. wskazuje środki stylistyczne i środki ekspresji, które identyfikują analizowane dzieło z odpowiednim stylem, środowiskiem artystycznym lub autorem;

17. analizuje dzieła pod względem ikonograficznym, z wykorzystaniem słowników symboli;

18.  formułuje samodzielne, logiczne wypowiedzi argumentacyjne na temat dzieł sztuki.

III. Zapoznawanie z dorobkiem najwybitniejszych twórców dzieł architektury i sztuk plastycznych. Uczeń:

1. wymienia najistotniejszych twórców dla danego stylu lub kierunku w sztuce;

2. zna najwybitniejsze dzieła z dorobku artystycznego wybitnych przedstawicieli poszczególnych epok, kierunków i tendencji w sztuce od starożytności po czasy współczesne, z uwzględnieniem artystów schyłku XX i początku XXI wieku;

3. sytuuje twórczość artystów powszechnie uznawanych za najwybitniejszych w czasie, w którym tworzyli (z dokładnością do jednego wieku, a w przypadku twórców sztuki nowoczesnej i współczesnej – z dokładnością do połowy wieku) oraz we właściwym środowisku artystycznym;

4. łączy wybrane dzieła z ich autorami na podstawie charakterystycznych środków formalnych;

5. na podstawie przedłożonych do analizy przykładów dzieł formułuje ogólne cechy twórczości następujących twórców: Fidiasz, Poliklet, Praksyteles, Giotto, Jan van Eyck, Hieronim Bosch, Masaccio, Sandro Botticelli, Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Andrea Mantegna, Piero della Francesca, Rafael Santi, Giorgione, Tycjan, Jacopo Tintoretto, Pieter Bruegel Starszy, Albrecht Dürer, Hans Holbein Młodszy, Donatello, Filippo Brunelleschi, Andrea Palladio, El Greco, Caravaggio, Gianlorenzo Bernini, Francesco Borromini, Diego Velázquez, Bartolomé Esteban Murillo, Georges de la Tour, Nicolas Poussin, Claude Lorrain, Peter Rubens, Anton van Dyck, Frans Hals, Rembrandt van Rijn, Jan Vermeer van Delft, Antoine Watteau, Jacques Louis David, Jean Auguste Dominique Ingres, Antonio Canova, Berthel Thorvaldsen, Francisco Goya, Eugène Delacroix, Caspar David Friedrich, William Turner, John Constable, Gustave Courbet, Jean François Millet, Eduard Manet, Claude Monet, Edgar Degas, August Renoir, Georges Seurat, Vincent van Gogh, Paul Gauguin, Paul Cézanne, Henri de Toulouse‑Lautrec, August Rodin, Gustaw Klimt, Alfons Mucha, Antonio Gaudí, Edward Munch, Henri Matisse, Pablo Picasso, Umberto Boccioni, Wasyl Kandinsky, Piet Mondrian, Kazimierz Malewicz, Marcel Duchamp, Giorgio de Chirico, Salvador Dalí, René Magritte, Marc Chagall, Amadeo Modigliani, Jackson Pollock, Andy Warhol, Roy Lichtenstein, Claes Oldenburg, Francis Bacon, Yves Klein, Niki de Saint Phalle, Christo, Duane Hanson, Victor Vasarelly, Alberto Giacometti, Constantin Brançusi, Henry Moore, Le Corbusier, Frank Lloyd Wright, oraz artystów polskich i działających w Polsce (m.in. takich jak: Wit Stwosz, Bartłomiej Berrecci, Tylman z Gameren, Dominik Merlini, Bernardo Belotto, Marceli Bacciarelli, Piotr Aigner, Piotr Michałowski, Artur Grottger, Henryk Rodakowski, Jan Matejko, Józef Chełmoński, Maksymilian i Aleksander Gierymscy, Józef Brandt, Olga Boznańska, Józef Pankiewicz, Władysław Podkowiński, Jan Stanisławski, Leon Wyczółkowski, Henryk Siemiradzki, Xawery Dunikowski, Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer, Jacek Malczewski, Witold Wojtkiewicz, Witkacy, Leon Chwistek i inni przedstawiciele grupy formistów, przedstawiciele grupy Rytm, kapistów i grupy „a.r.”, Tadeusz Makowski, Andrzej Wróblewski, Tadeusz Kantor, Jerzy Nowosielski, Alina Szapocznikow, Władysław Hasior, Roman Opałka, Magdalena Abakanowicz);

III.8. formułuje samodzielne, logiczne wypowiedzi argumentacyjne na temat twórczości

IV. Kształcenie w zakresie rozumienia i stosowania terminów i pojęć związanych z dziełami sztuki, ich strukturą i formą, tematyką oraz techniką wykonania. Uczeń:

2. zna terminologię związaną z opisem formy i treści dzieła malarskiego, rzeźbiarskiego i graficznego, w tym m.in. nazwy formuł ikonograficznych, słownictwo niezbędne do opisu kompozycji, kolorystyki, relacji przestrzennych i faktury dzieła;

6. właściwie stosuje terminy dotyczące opisu treści i formy dzieł sztuk plastycznych;

V. Zapoznanie ze zbiorami najważniejszych muzeów i kolekcji dzieł sztuki na świecie i w Polsce, a także z funkcją mecenatu artystycznego oraz jego wpływem na kształt dzieła sztuki. Uczeń:

3. łączy dzieło z muzeum lub miejscem (kościoły, pałace, galerie), w którym się ono znajduje;

Nauczysz się

omawiać drogę twórczą  Caspara Davida Friedricha;

określać tematykę dzieł malarza;

wskazywać cechy romantyczne w dziełach artysty;

dokonywać analizy formalnej wybranych obrazów.

Biografia Friedricha

1

Friedrich urodził się w Greifswaldzie 5 września 1774 roku. W wieku 7 lat stracił matkę, a jako 14‑letni chłopiec przeżył kolejną traumę – podczas jazdy na łyżwach jego starszy brat, ratując go spod pękającego lodu, zmarł. W wieku 16 lat  podjął naukę na Uniwersytecie w Greifswaldzie pod okiem Johanna Gotfrieda Quistorpa, profesora Akademii Sztuk Pięknych. Za jego namową, 20‑letni Caspar jako obywatel Szwecji, wyjechał do Kopenhagi, by studiować na Akademii Sztuk Pięknych. Pod okiem znakomitych pejzażystów kopiował obrazy, a wyjeżdżając na prowincję tworzył własne kompozycje. Tu rozpoczęła się jego fascynacja przyrodą i architekturą. Powstały pierwsze pejzaże i weduty. Po 4 latach kontynuował naukę w Akademii Sztuk Pięknych w Dreźnie. W 1801 roku na Friedrich spotkał pejzażystę, Philippa Otto Runge’a, którego dzieła stały się inspiracją. Wyjechał na Rugię, gdzie rozwinął swój styl. Od tego czasu Rugia była częstą inspiracją jego dzieł. Po powrocie do Drezna fascynował się niemiecką filozofią przyrody Friedricha Wilhelma Josepha von Schellinga. Nawiązał kontakty ze środowiskiem artystycznym m.in. z Ludwigiem Tieckiem, Johannem Wolfgangiem von Goethem, Novalisem, czy Franzem Schubertem. Od 1807 r. większość jego obrazów tworzonych była w technice olejnej.  Friedrich malował różne zakątki Niemiec od kredowych klifów Rugii do Watzmann w pobliżu Berchtesgaden. Na jego obrazach pojawiają się Karpaty i góry Harzu, ale także Morze Bałtyckie. W jego pracach czuć duch romantyzmu jak i boskość chwili. Stał się jednym z najważniejszych malarzy krajobrazu. Sztuka stała się dla niego środkiem zespalającym człowieka z Bogiem. Jego wierne przedstawienia przyrody mają często cechy religijne.

Muszę całkowicie oddać się otaczającej mnie przyrodzie. Zespolić z moimi chmurami i skałami, aby udało mi się pozostać tym, kim jestem. Potrzebuję przyrody, by porozumiewać się dzięki niej z Bogiem.

Źródło: za: Klasycy sztuki, t.13: Friedrich, red.: M. Pietkiewicz, Wyd. Arkady, Warszawa 2006, s. 22

Friedrich uwielbiał tajemniczy zmierzch, wielokrotnie malował chmury, noc lub zmierzch.

Fast allen seiner Gemälde eignet eine melancholische Düsterkeit. Niemal wszystkie jego obrazy mają melancholijny mrok. Er komponierte Bilder, wie man sie nie zuvor gesehen hatte - mit mystischen Naturdarstellungen, die zu Ikonen einer ganzen Epoche wurden. Skomponował obrazy, których nigdy wcześniej nie widziano - z mistycznymi obrazami natury, które stały się ikonami całej epoki. Der stille Mann aus Vorpommern war erfolgreich, solange die deutsche Romantik blühte. Cichy człowiek z Vorpommern odnosił sukcesy tak długo, jak długo rozwijał się niemiecki romantyzm.

Źródło: https://www.ndr.de/kultur/geschichte/koepfe/Caspar‑David‑Friedrich‑Poet‑der‑Landschaftsmalerei,friedrich482.html (dostęp z dnia 31.03.2018)

Artysta zmarł w samotności 7 maja 1840 r. w Dreźnie. Jego prace ponownie zostały zauważone na wystawie „Jahrhundertausstellung” w Berlinie w 1906 roku.  W rodzinnym mieście malarza, Greifswaldzie z pomocą gminy i Towarzystwa Caspara Davida Friedricha w miejscu narodzin malarza przy Langen Strasse 57 zostało utworzone Caspar‑David‑Friedrich‑Zentrums sind Herkunft und Werdegang des Künstlers. Caspar David Friedrich Center.

Malarz – pejzażysta

Twórczość Friedricha poetyckie, niezwykle krajobrazy posiadają wiele symbolicznych znaczeń. Pojawiają się w nich  dwa rodzaje – czysty pejzaż jako element natury oraz pejzaż architektoniczny. Tematem pierwszych jest morze, góry skały, noc. W drugich  pojawiają się katedry, średniowieczne ruiny. Pejzaże w czasie początkowej twórczości artysty budziły kontrowersje. W  Opactwie w dębowym lesie uwiecznił ruiny kościoła gotyckiego znajdujące się wśród poskręcanych konarów dębów oraz grobów i krzyży.  Symbolika  nawiązuje do symboliki  drzwi – można ją odczytać jako  przejście z jednego stanu w drugi, brama jest więc przejściem pomiędzy śmiercią  i życiem.

Pośród  tych  śladów  umarłego  świata  widzimy  korowód  ludzki —może pielgrzymka, a może żałobny pochód? To też motyw bliski artyście, powracał do niego kilkakrotnie w obrazach olejnych, grafikach i akwarelach. Element ruin symbolizuje martwy świat, jest swoistym memento  mori,  ale z drugiej strony oznacza także przejście ze świata doczesnego do wiecznego. Podobnie jak okno, które widzimy tutaj w ocalałej ścianie, będące również znakiem przejścia (okno, brama, próg —to częste motywy Friedricha symbolizujące istnienie na granicy dwóch światów). Ruina poprzez swoją formę nie  końca  zintegrowaną  ze  światem  materii  symbolizuje  transgresję.  Była kiedyś  budowlą,  jej  szczątki, które  potrafimy  myślowo  zrekonstruować, świadczą  o tym.  Jest  elementem  świata  widzialnego,  materialnym  śladem czegoś, czego już nie ma, ale było. Okno w niej natomiast jest ewidentnym znakiem przejścia do innego wymiaru. Poza nim rozpościera się szeroka łuna prześwitującego, jaśniejącego  ponad  suchymi  konarami  nieba.  Owe  suche konary, jakby wyciągające swoje gałęzie do nieba, są znakiem nadziei ponad pochmurnym cmentarzyskiem —padołem ziemskim.

Źródło: Krystyna Demkowicz‑Dobrzańska, Kategoria wzniosłości w malarstwie Caspara Davida Friedricha, Uniwersytet Gdański, Colloquium Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych, Kwartalnik 3/201399, s. 114

RnYFXW78KYHXe
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta przedstawia obraz Caspara Davida Friedricha „Opactwo w dębowym lesie”. Ukazuje pejzaż z suchymi dębami, pośród których stoi gotycka brama. Znajduje się ona w centrum obrazu. zamknięta jest łukiem ostrym. Dolna część dzieła jest ciemna, dominują w niej brązy. Górna to niebo o żółto-fioletowo-brązowych barwach. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Kolorystyka jest ponura i stonowana, ogranicza się do brunatnych odcieni brązów i żółcieni. 2. Friedrich łączy cechy formalne z tematyką, oddaje atmosferę posępnych ruin cmentarnych za pomocą idealnie dobranych środków malarskich. 3. Sterczące konary dębów nadają grozy i tajemnicy miejsca. 4. Fragment gotyckiej bramy cmentarnej świadczy o zainteresowaniach artysty średniowieczem.
Caspar David Friedrich; Abtei im Eichwald, Opactwo w dębowym lesie, 1809 lub 1810, olej na płótnie, 171 x 110.4 cm; 1809/1810 r.; Alte Nationalgalerie Berlin - Stara Galeria Narodowa; wikipedia.org, domena publiczna

Na obrazach Friedricha zrujnowane budowle porasta roślinność. Podobnie, jak na rysunku zrujnowanego opactwa cystersów w Eldenie, malarz pragnął ukazać ów moment konfliktu między kulturą, rozumianą jako pozostałości budowli, a naturą, która powoli, acz nieubłaganie i konsekwentnie, bierze górę nad dziełem człowieka. Uchwycić konflikt między wiecznością rzeczywistości stworzonej, a śmiertelnością jakości tworzonych. „Ruina symbolizuje stan przejścia od cywilizacji uporządkowanej (...) do świata o prawach naturalnych” (J. Żuchowski, Patriotyczne mity i toposy. Malarstwo niemieckie 1800‑1848, Poznań 1991, s. 23). Dlatego tak często pojawia się w twórczości Friedricha — w niej bowiem malarz odnalazł najpełniejszy wyraz dla swojej estetyki coincidentia oppositorumCoincidentia oppositorumcoincidentia oppositorum. I za pomocą takiego postrzegania ruin doprowadził do ich nobilitacji znaczeniowej. Jest to jedyny przejaw kultury człowieka doceniany przez artystę. Właśnie dzięki destrukcji, która przemieniła ruinę w budowle nienależące w pełni do świata żywych.

Źródło: J. Żuchowski, Patriotyczne mity i toposy. Malarstwo niemieckie 1800‑1848, Poznań 1991, s. 23

ROW9qWxvXlYgk
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta przedstawia obraz Caspara Davida Friedricha „Ruiny klasztoru w Eldenie”. Ukazuje ruiny usytuowane wśród drzew i krzewów. Są one wysokie, sterczą pionowo w górę. Fragment ściany w centrum posiada strzeliste okno w górnej części. Przed nią stoi niewielki dom. Ruiny wypełniają prawie cały obraz, tworzą jedynie w górnej partii prześwit na fragment nieba. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Friedrich łączy współczesną architekturę mieszkalną ze średniowiecznymi budowlami. 2. Miejsce uwiecznione przez artystę jest tajemnicze, przepełnione grozą. 3. Niewielkie postacie nie burzą kompozycji, a uzupełniają ją. 4. Strzelistość ruin komponuje się z wysokimi drzewami.
Caspar David Friedrich, Ruiny klasztoru w Eldenie, 1825, olej na płótnie, 35 x 49 cm, 1825 r., Alte Nationalgalerie Berlin- Stara Galeria Narodowa w Berlinie, wikipedia.org, domena publiczna

Tragiczne skutki polarnej ekspedycji Williama Edwarda Parry’ego, zorganizowanej w latach 1819–1820 w poszukiwaniu Przejścia Północno‑Zachodniego, Friedrich uwiecznił w obrazie Morze lodu. Ten dokumentalny zapis wraku statku zaciśniętym w lodowe kry arktycznej scenerii przepełniony jest dramatyzmem miejsca pozbawionego ludzkiego działania.

RzLMfHnnHngKO1
Caspar David Friedrich, Das Eismeer-Morze lodu, 1823- 1824 olej na płótnie, 126.9 × 96.7 cm; 1823- 1824 r., Hamburger Kunsthalle, Hamburg; wikipedia.org, domena publiczna

Tematyka religijna w pejzażach Friedricha

Friedrich często nawiązywał w pejzażach do tematyki religijnej. Zamieszczał w nich motyw krzyża, pojawiający się na szczycie góry, zazwyczaj w otoczeniu smukłych drzew, samotny, stojący na granicy pomiędzy ziemią i niebem. W obrazie   Krzyż w górach malarz połączył elementy religijne z górskim pejzażem.

Zdaniem Friedricha religia obrosła już w skodyfikowany system symboli, które, wprowadzając język kultury, osłabiają bezpośredni kontakt ze świętością. Malarz pragnie z owym systemem zerwać, tworząc nową jakość symboliczną w oparciu o kształty natury. W obliczu ogromu przyrody, jej twórczej potęgi, bezmiaru i nieskończoności istnienia ukrzyżowanie z obrazu Krzyż w górach jest jedynie fragmentem przestrzeni. Wycinkiem czasu, ledwie zauważalnym  i znikomym  wobec  wieczności.  Ale  wystarczającym,  aby  stworzyć  kulturę, która pozwala dopatrywać się we wspinających się ku krucyfiksowi, kobiecie i mężczyźnie, tradycyjnej grupy ukrzyżowania z Marią i Janem. Jednakże prawdziwa świętość nie tkwi w kulturowym przekazie ikonograficznego schematu, ale w doskonałości otoczenia. W jej pozaczasowości  i ponadczasowości.

Źródło: J. Żuchowski, Patriotyczne mity i toposy. Malarstwo niemieckie 1800‑1848, Poznań 1991, s. 21

RH4ikusAOKQ3A
Ilustracja interaktywna o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Caspara Davida Friedricha „Krzyż w górach”. Ukazuje porośniętą jodłami górę, na której szczycie znajduje się krzyż. Niebo w tle to fioletowo-różowe chmury, rozjaśnione przez trzy słupy światła wychodzące od góry. Obraz znajduje się w złoconej i rzeźbionej ramie, dekorowanej płaskorzeźbami: na dole symbolem Oka Boga z promieniami i liśćmi, a u góry liście lauru, na których osadzone są głowy aniołków ze skrzydłami. Po bokach ramy znajdują się kolumny. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Światło zachodzącego słońca tworzy trzy smugi – symbol Trójcy Świętej. 2. Na znajdującym się na szczycie krzyżu malarz wyeksponował profil Jezusa. 3. Ciężka, masywna skała jest symbolem wiary. 4. Zielone jodły to symbol nadziei na życie wieczne, ale także symbol wiernych. Punkt 1: Światło zachodzącego słońca tworzy trzy smugi – symbol Trójcy Świętej. Punkt 2: Na znajdującym się na szczycie krzyżu malarz wyeksponował profil Jezusa. Punkt 3: Ciężka, masywna skała jest symbolem wiary. Punkt 4: Zielone jodły to symbol nadziei na życie wieczne, ale także symbol wiernych.
Caspar David Friedrich, Das Kreuz im Gebirge- Krzyż w górach, 1807/1808, olej na płótnie,115 x 110; 1807/1808 r., Galerie Neue Meister, Drezno, skd.museum, CC BY 3.0

Górzysty pejzaż Karkonoszy, spowity w gęstej mgle nabiera innego wymiaru dzięki znajdującemu się na szczycie góry krzyżowi. Złota figura Chrystusa jest symbolem nadziei. Przecinająca pejzaż w połowie linia horyzontu jest łącznikiem dwu przestrzeni – nieba i ziemi.

R1bCboQ2WN1Si1
Caspar David Friedrich, Morgen im Riesengebirge - Poranek w Karkonoszach, około 1810-1811, olej na płótnie, 108 x 170 cm, 1810-1811 r., Alte Nationalgalerie Berlin- Stara Galeria Narodowa, wikipedia.org, domena publiczna

Człowiek a pejzaż

Pejzażowe obrazy Friedricha, w których znajduje się człowiek nabierają głębokiego przekazu egzystencjalnego. Nie są to typowe sztafażeSztafaższtafaże. Postacie to romantycy – ludzie zastanawiający się nad sensem istnienia, podejmując próbę poszukiwania siebie w obliczu potężnej natury. Najczęściej są to jednostki słabe, kruche, ukrywające jakieś tajemnice. Ich tajemnica polega na nieodkrywaniu twarzy, osoby są odwrócone tyłem do widza.

W Kredowych skałach Rugii prezentowana jest zarówno postawa myśliciela doświadczającego potęgi klifów i bezmiaru morza, jak i badawcza postawa starszego mężczyzny, który przygląda się roślinom. Friedrich krytykuje naukowe podejście do natury, ponieważ nie interesuje go sfera biologiczna przyrody. Ale także zainteresowanie kwestiami materialnymi w ogóle, co przedstawia kobieta, zwracająca się ku fragmentom natury z kręgu „bliskiej perspektywy”.

Źródło: Aleksandra Jakóbczyk. Ikonografia obrazów Caspara Davida Friedricha, TEKSTUALIA Nr 3(6) r. 2006, s.21

RZkAmmTKkNSgx
Ilustracja interaktywna o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Caspara Davida Friedricha „Skały kredowe w Rugii”. Ukazuje pejzaż skał z widokiem na morze. Po bokach zamykają go drzewa, tworzące z koron baldachim. W dolnej części znajdują się trzy postacie – dwaj mężczyźni i jedna kobieta w czerwonej sukni. Przez prześwit pomiędzy białymi skałami widoczne jest niebiesko-fioletowe morze. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Przedstawiona na obrazie kobieta trzymająca się gałęzi to Christiana Carolina, żona pejzażysty jej poza przypomina zachowanie charakterystyczne dla rokokowej fête galante. 2. Mężczyzna poszukujący czegoś w trawie to oświeceniowy badacz. 3. Mężczyzna w kapeluszu to zapatrzony w dal romantyk. 4. Samotna łódź na wodzie to symbol wędrówki.
Caspar David Friedrich, Kreidefelsen auf Rügen- Skały kredowe w Rugii, około 1818/1819, olej na płótnie, 90 x 70 cm, 1818/1819 r., Museum Oskar Reinhart Winterthur, wikipedia.org, domena publiczna

Wędrowiec z przedstawienia Friedricha wydaje się jednak być bliższy dojrzalszej koncepcji wzniosłości u Kanta, kiedy podmiotowi towarzyszy już poczucie pewnego dystansu wobec potęgi natury, która w żaden sposób nie może mu zagrozić. Chciałabym krótko wspomnieć tu jeszcze o motywie postaci odwróconych tyłem do widza na wielu obrazach artysty. To sprawa chyba najbardziej intrygująca i tajemnicza w twórczości Friedricha. Na każdym niemal obrazie przedstawiającym jakieś postacie są one bądź zupełnie odwrócone tyłem, bądź spoglądają przed siebie, jakby chciały widzowi wskazać właściwy kierunek, w którym powinien patrzeć, a właściwie podążać za ich wzrokiem.  Zabieg  ten  jest  ciekawy  także  z  tego  powodu,  że  nie  pozwala  na identyfikację z postacią; widz nie widzi ani twarzy, ani oczu, a więc tego, co indywidualizuje bohatera. Friedrich czyni tak znowu po to, byśmy nie za‑trzymywali się na bohaterze. Postać wędrowca stoi na urwistej skale, które została w taki sposób namalowana, abyśmy nie kontemplowali jej realizmu. Postać stoi niby na granicy realnego i nierealnego. Jak zwraca uwagę Iwona Lorenc33, to co niewidzialne staje się paradoksalnie przedmiotem widzenia kontemplujących postaci; Friedrich wizualizuje doświadczenie wzniosłości będące ich udziałem.

Źródło: Krystyna Demkowicz‑Dobrzańska, Kategoria wzniosłości w malarstwie Caspara Davida Friedricha, Uniwersytet Gdański, Colloquium Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych, Kwartalnik 3/201399, s. 114

RmCZC74Sl4P8l
Ilustracja interaktywna o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Caspara Davida Friedricha „Wędrowiec ponad morzem mgły”. Ukazuje stojącego na skale mężczyznę z laską w prawym ręku, zwróconego tyłem do widza i wpatrującego się w daleki pejzaż. W tle widoczne są fragmenty szczytów gór, skąpane we mgle. Im dalej, tym pejzaż staje się bardziej rozmyty i łączy się z jasnym niebem. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Kolejne plany są niewyraźne, zamazane. 2. Postawa mężczyzny przywodzi na myśl samego poetę. 3. Natura w tle jest groźna – fale rozbijają się o skały.
Caspar David Friedrich; Der Wanderer über dem Nebelmeer- wędrowiec nad morzem mgły, 1918, olej na płótnie, 98 × 74 cm; 1918 r., Hamburger Kunsthalle, Hamburg, wikipedia.org, domena publiczna

Bohaterowie obrazów Friedricha na ogół pojawiają się samotnie lub też wraz z innymi kontemplują naturę, jednak zachowując między sobą dystans. Poszukują oni samotności i miejsc odludnych, by móc odkrywać tajemnice natury. Są „symbolem spojrzenia”, znajdują się w sytuacji „bycia wobec” przed‑miotu  kontemplacji,  będąc  jednocześnie  punktem  zaczepienia, wciągającym widza w obraz84.Malarz przedstawia zjawiska przyrody w porach przesilenia dziennego bądź nocnego, grę promieni słonecznych lub blask księżyca. Postaci zawsze namalowane są tak, że odbiorca nie widzi ich twarzy – skierowane są ku obiektowi kontemplacji, którym może być (zgodnie z romantycznymi kategoriami) nieskończony i wzniosły krajobraz lub konkretny przedmiot. Zabieg odwrócenia figur ludzkich sprawia, że tracą one swój indywidualizm i stają się postaciami uniwersalnymi. Człowiek, by dotrzeć do tajemnic natury, musi pod‑jąć wysiłek fizyczny oraz duchowy, musi być gotowy na odkrywanie boskich prawd. W miejscu, gdzie kończy się fizyczna wędrówka, należy podjąć umysłową podróż ku nieskończoności, która w rzeczywistości jest podróżą w głąb siebie, a obserwowany pejzaż – zgodnie z założeniami filozoficznymi epoki – jest w istocie wewnętrznym pejzażem duszy. Zaś przeżycie natury jest równoznaczne z przeżyciem Boga, który znajduje się w niej i stanowi z nią jedność ujawniającą się w koegzystencji elementów.

Koncepcja pejzażu romantycznego na przykładzie twórczości Caspara Davida Friedricha na tle refleksji filozoficznych końca XVIII i początku XIX wieku

Źródło: Patrycja Kumięga, Malarstwo Caspara Davida Friedricha – modelowy przykład epoki romantyzmu, Naukowe Towarzystwa Doktorantów UJ, Nauki Humanistyczne, Numer 13 (2/2016), s. 45‑46

m39b663fc89765ec6_0000000000075
RNe2n1JMsutpX
Ćwiczenie 1
Wskaż miasta, z którymi nie jest związana edukacja Caspara Dawida Friedricha. Możliwe odpowiedzi: 1. Kopenhaga, 2. Drezno, 3. Kraków, 4. Berlin, 5. Paryż
RWGNIlX3XMFsi
Ćwiczenie 2
Wymień dwa dzieła Friedricha o tematyce pejzażowej, nawiązującej do gotyku.
R1XcOOUSccXBY
Ćwiczenie 3
Odczytaj symbole wskazane w obrazie Krzyż w górach. Trzy smugi światła – Tu uzupełnij. Skała - Tu uzupełnij
R500TArrW5BcH
Ćwiczenie 4
Jakie miejsce zostało przedstawione na obrazie, na którym na szczycie góry znajduje się krzyż z figurą Chrystusa?
R1DTF6U46fpE5
Ćwiczenie 5
Kto zorganizował w latach 1819–1820 ekspedycję w poszukiwaniu Przejścia Północno-Zachodniego, uwiecznionego na obrazie Friedricha „Morze lodu”? Możliwe odpowiedzi: 1. William Edward Parry, 2. Christiana Carolina, 3. Philipp Otto Runge
RxgSLweC6Xw3T
Ćwiczenie 6
Z jaką epokoą można skojarzyć zachowanie kobiety z obrazu Skały kredowe w Rugii?
RtIoijzhuquMc
Ćwiczenie 7
Wskaż miejsce, w którym są przechowywane dzieła: Opactwo w dębowym lesie, Ruiny klasztoru w Eldenie, Poranek w Karkonoszach. Możliwe odpowiedzi: 1. Alte Nationalgalerie, Berlin, 2. Hamburger Kunsthalle, Hamburg, 3. Museum Oskar Reinhart Winterthur
Polecenie 1

Na podstawie obrazów Krzyż w górach, Wędrowiec nad morzem mgły oraz informacji przekazanych na lekcji przeprowadź dowodzenie dlaczego Caspara Davida Friedricha można uznać za artystę najlepiej wyrażającego romantyczne idee.

R12rFG2sz22VB
Wykonaj zadanie zgodnie z poleceniem.

Słownik pojęć

Coincidentia oppositorum
Coincidentia oppositorum

[łac., ‘zbieżność przeciwieństw’], filoz. zbieżność przeciwieństw — równoczesność rzeczy i zdarzeń przeciwnych; termin metafizyczny wprowadzony przez Mikołaja z Kuzy; występuje u G. Bruno, F.W.J. Schellinga, F. Brentany.

Fête galante
Fête galante

fet galạ̃t; fr., wytworna zabawa, przedstawienie wytwornego towarzystwa na tle przyrody w scenach zabaw parkowych, koncertów, posiłków pod gołym niebem i zalotów miłosnych; charakterystyczny temat dworskiego malarstwa rokokowego XVIII w. (np. obrazy A. Watteau).

Sztafaż
Sztafaż

niewielkie postacie ludzi, zwierząt lub scenki rodzajowe uzupełniające i ożywiające pejzaż lub widok wnętrza.

Źródło: www.encyklopedia.pwn.pl

Galeria dzieł sztuki

Bibliografia

Patrycja Kumięga, Malarstwo Caspara Davida Friedricha – modelowy przykład epoki romantyzmu, Naukowe Towarzystwa Doktorantów UJ, Nauki Humanistyczne, Numer 13 (2/2016), s. 45‑46

Krystyna Demkowicz‑Dobrzańska, Kategoria wzniosłości w malarstwie Caspara Davida Friedricha, Uniwersytet Gdański, Colloquium Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych, Kwartalnik 3/201399, s. 114

J. Żuchowski, Patriotyczne mity i toposy. Malarstwo niemieckie 1800‑1848, Poznań 1991, s. 23