Dodaj do ulubionych Udostępnij materiał Wydrukuj

Ludzi od wieków ciekawił otaczający ich świat. Poznawali tajemnice przyrody, odkrywali nowe lądy, źródła rzek, górskie szczyty oraz zapomniane cywilizacje. Ich wyprawy często były niebezpieczne, lecz korzyści z nich płynące wynagradzały wszelkie trudy.

Już wiesz
  • jaki kształt i rozmiar ma Ziemia;

  • jakie są dowody na kulisty kształt Ziemi;

  • jakie znamy oceany i kontynenty na kuli ziemskiej;

  • że Kolumb odkrył Amerykę.

Nauczysz się
  • przedstawiać znaczenie wielkich odkryć geograficznych;

  • wskazywać udział polskich badaczy i podróżników w poznawaniu świata.

i8F51ZcASa_d5e164

1. Najważniejsze wyprawy odkrywcze

Od kilku tysięcy lat ludzie podróżowali w celach handlowych, a także prowadząc wojny. Poczatkowo, gdy nie znano kompasów, podróże morskie odbywały się tylko wzdłuż brzegów. Wykorzystanie kompasu pozwoliło na podróże przez otwarty ocean.

Pod koniec XV wieku Europejczycy odkryli Amerykę. Czerpano stamtąd złoto, surowce, a przywożono warzywa i owoce. W 1488 roku portugalski żeglarz Bartolomeu Diaz dopłynął na południowy koniec Afryki. Dziesięć lat później szlak morski do Indii po raz pierwszy przebył inny Portugalczyk, Vasco da Gama. Daleki Wschód był źródłem „korzeni”, jak wówczas nazywano różne przyprawy. Jego odkrycie miało więc ogromne znaczenie w handlu. Jedną z najważniejszych wypraw był rejs dookoła świata, w który wybrał się Ferdynand Magellan. Ten portugalski żeglarz zorganizował za pieniądze hiszpańskiego króla wyprawę, która wyruszyła w 1519 r., płynąc w kierunku zachodnim. Okręty opłynęły od południa Amerykę przez cieśninę, nazwaną później imieniem odkrywcy (Cieśninę Magellana), przepłynęły przez Ocean Spokojny i dotarły na Filipiny, gdzie Magellan zginął z rąk Filipińczyków. Pozostali członkowie wyprawy wrócili do Hiszpanii we wrześniu 1522 r., dowodząc kulistego kształtu Ziemi.

RBaJ0q3RFidHS1
Źródło: Tomorrow sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ciekawostka

18 ocalałych marynarzy z wyprawy Magellana było pierwszymi Europejczykami, którzy opłynęli świat. Jednak w rzeczywistości pierwszym człowiekiem, który opłynął kulę ziemską, był malezyjski niewolnik imieniem Enrique. Wiele lat wcześniej został on porwany przez handlarzy niewolników i z ich rąk trafił do Hiszpanii. Magellan wziął go na swój pokład jako tłumacza. Enrique wrócił w swoje rodzinne strony po opłynięciu całej Ziemi ponad rok wcześniej niż marynarze z wyprawy Magellana.

W XVIII wieku James Cook jako pierwszy Europejczyk zbadał północne wybrzeże Australii i uznał, że ląd ten nadaje się do zamieszkania. Jednak dopiero na początku XIX wieku osiedlili sie tam pierwsi Europejczycy.

Polecenie 1

Wyszukaj informacje na temat dowolnej wyprawy badawczej, np. Jamesa Cooka lub Ferdynanda Magellana, i prześledź na mapie jej przebieg. Zastanów się, czy sukcesy wyprawy byłyby możliwe bez udziału tubylców.

Ważne!

Wyprawy odkrywcze podejmowane przez Europejczyków okazały się katastrofalne dla wielu plemion, narodów, a nawet całych cywilizacji, które funkcjonowały przed przybyciem europejskich najeźdźców i zostały przez nich zniszczone. Z drugiej strony zdarzało się, że odkrywcy przywozili z wypraw zarazki, które wśród mieszkańców nowo odkrytych lądów były niegroźne, lecz wywoływały groźne epidemie w Europie.

i8F51ZcASa_d5e219

2. Udział Polaków w poznaniu świata

W poznawaniu świata brało udział wielu Polaków. Doskonałym przykładem są osiągnięcia Edmunda StrzeleckiegoPaweł Edmund StrzeleckiEdmunda Strzeleckiego. Ten polski podróżnik, geograf i geolog w 1834 r. wyruszył w naukową podróż dookoła świata, która zajęła mu 9 lat. Badał Amerykę Północną i Amerykę Południową. Potem poznawał Hawaje i wyspy Polinezji. Największą sławę przyniosły mu jednak badania Nowej Zelandii i Australii.

Jednym z najwybitniejszych przyrodników przełomu XIX i XX wieku był Antoni Dybowski. Znaczący udział w poznaniu świata mieli także wspominani w innym rozdziale badacze Antarktydy – Henryk ArctowskiAntoni Dobrowolski. Ich imię nosi polska Stacja Antarktyczna. Ignacy Domeyko badał geologię i poszukiwał surowców mineralnych w Chile. Benedykt DybowskiBenedykt DybowskiBenedykt Dybowski , Aleksander CzekanowskiJan Czerski badali Syberię. Imieniem Czerskiego i Czekanowskiego nazwane są wielkie pasma górskie.

Również dzisiaj nasi rodacy wspinają się na niezdobyte wcześniej szczyty lub wyznaczają nowe trasy. Najnowszym wyczynem Polaków jest dotarcie do źródeł Amazonki. Jednym z ich odkrywców jest Piotr Chmieliński, który jako pierwszy w 1985 r. przepłynął kajakiem całą Amazonkę – prawie 7 tysięcy kilometrów.

Wyprawy odkrywcze pozwalają na poznanie świata i poszerzenie wiedzy o nim. Pozwalają opisać wszelkie obiekty geograficzne i biologiczne na Ziemi. Pomagają je chronić, a wiedzę o nich upowszechniać zarówno na lekcjach przyrody, jak i w nauce.

RGeibijTzEV7i1
Najwyższy szczyt Australii nazwany Mount Kosciuszko (czyli Góra Kościuszki), zbadany i nazwany tak przez Edmunda Strzeleckiego
Polecenie 2

Przygotuj plakat o jednym z polskich badaczy i odkrywców. Na podstawie znajomości historii Polski wyjaśnij, dlaczego w XIX wieku tak wielu polskich badaczy podróżowało po świecie zamiast prowadzić badania w Polsce.

Ciekawostka

Bronisław Malinowski był jednym z najwybitniejszych antropologów, czyli badaczy ludzkich społeczności. Uważał, że najlepszym sposobem poznania zwyczajów tubylców jest prowadzenie badań w terenie. Jako pierwszy obserwował tubylcze plemiona, żyjąc wśród nich. Badał małe społeczności na niewielkich wyspach Pacyfiku pod koniec XIX i w początkach XX wieku.

R1bfI648FqTAT1
Bronisław Malinowski wśród mieszkańców wysp Polinezji
Ciekawostka

Dla upamiętnienia zasług Edmunda Strzeleckiego Australijczycy nazwali jego nazwiskiem pasmo górskie i dwa szczyty. Na jego cześć nazwano też pustynię, rzekę, jezioro i miasto.

i8F51ZcASa_d5e279

Podsumowanie

  • Wyprawy Kolumba zapoczątkowały kolonialne podporządkowanie większości krajów świata Europejczykom.

  • Znajomość świata zawdzięczamy pasji odkrywczej wielu ludzi.

  • W poznawaniu wszystkich kontynentów i ich przyrody brało udział wielu Polaków.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:
Wędrówki Słońca
Dlaczego jabłko spada na ziemię?
Kontynenty na Ziemi

i8F51ZcASa_d5e336

Słowniczek

Benedykt Dybowski

Benedykt Dybowski

Polski przyrodnik, badacz i odkrywca. Zesłany na Syberię nie zaprzestał pracy naukowej. Badał jezioro Bajkał, wschodnią Syberię i Kamczatkę. Odkrył wiele gatunków zwierząt Syberii. Twórca ważnych teorii naukowych dotyczących pochodzenia Jeziora Bajkał.

Paweł Edmund Strzelecki

Paweł Edmund Strzelecki

Polski podróżnik, który podczas wyprawy dookoła świata badał i poznawał obie Ameryki, Hawaje, Nową Zelandię i Australię. Jego prace z zakresu geografii i geologii badanych lądów były przez długi czas jednymi z podstawowych publikacji naukowych dotyczących tych ziem.

i8F51ZcASa_d5e488

Zadania

Ćwiczenie 1
R1brZQsgEVoYe1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski <Andrzej.boczarowski@up.wroc.pl >, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
RsJ4Fo1Ljgn3v1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski <Andrzej.boczarowski@up.wroc.pl >, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
RhNHCVue2V5TE1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski <Andrzej.boczarowski@up.wroc.pl >, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
R1SAsNLUDFjfT1
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski <Andrzej.boczarowski@up.wroc.pl >, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5
RHIPlJs4Y6CG41
zadanie interaktywne
Źródło: Andrzej Boczarowski <Andrzej.boczarowski@up.wroc.pl >, licencja: CC BY 3.0.
RbF9NnJuBLNF1
Ćwiczenie 6
zadanie interaktywne