Wydrukuj Dodaj do ulubionych Udostępnij materiał Zapisz jako PDF
R2UqzdphBHbaK1

Władza nad informacją

Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Wstęp

Informacja jest podstawą naszego funkcjonowania w świecie. To dzięki niej podejmujemy wybory: te codzienne (dotyczące tego, jak się ubrać i co zjeść) oraz te długoterminowe (gdzie pojechać na wakacje lub jaki zawód wybrać).

Współczesny świat, dzięki rozwojowi nowoczesnych mediów, zalewa nas potokiem informacji. Codziennie musimy podejmować decyzje, która informacja jest prawdziwa i wartościowa, a która myląca i bezwartościowa. W większości przypadków nie mamy jednak możliwości osobistego sprawdzenia ich wszystkich. Polegamy zatem na tych, którzy nam je dostarczają – na mediach.

Komu warto zaufać? Które źródła są wiarygodne, a które niepewne? Jak odróżnić obiektywnego dziennikarza od manipulatora? Aby odpowiedzieć na te pytania, trzeba nieustannie uczyć się, jak docierać do sprawdzonych informacji. Media (zwane również czwartą władząCzwarta władzaczwartą władzą) mogą bowiem wpływać na nasze decyzje, jak również całych grup społecznych, czy państw. Informacje są bowiem wytwarzane i przetwarzane przez ludzi. Ludzie zaś mogą dążyć do prawdy, ale także mylić się lub celowo manipulowaćManipulacjamanipulować innymi.

Media nieustannie się zmieniają, nie zawsze na korzyść. Walcząc o zyski z reklam, przyciągają odbiorców chwytliwymi tytułami. Skandal sprzedaje się lepiej niż pogłębiona i rozbudowana analiza rzeczywistości.

RKMjgFbJYkMs61
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Nauczysz się

określisz rolę mediów we współczesnym świecie;

odróżnisz opis od interpretacji faktów;

odróżnisz treści obiektywne od stronniczych;

opiszesz obowiązki dziennikarza;

scharakteryzujesz, czym jest wolności słowaWolność słowawolności słowa oraz czy ma jakieś ograniczenia;

rozpoznasz negatywne aspekty funkcjonowania mediów: cenzuręCenzuracenzurę i manipulację informacjami;

zdefiniujesz opinię publicznąOpinia publicznaopinię publiczną.

1

Cele edukacyjne zgodne z etapem kształcenia

Po zapoznaniu się z e‑materiałem uczeń:

przedstawia różne środki masowej komunikacji;

charakteryzuje metody oddziaływania mediów na społeczeństwo;

odróżnia informacje od komentarzy, ocen, opinii, reklamy, tekstów sponsorowanych itp.;

podaje przykłady manipulacji mediów;

ocenia rolę cenzury w mediach;

rozumie określenia: media – czwarta władza; ten ma władzę, kto ma w rękach studio telewizyjne.

me82f65e3c0c22988_1502093859156_0

WŁADZA NAD INFORMACJĄ – audiobook

Rozdziały:

  1. Fakty i przypuszczenia

  2. Etyka dziennikarska

  3. Opinia publiczna

1
Notatka dla prowadzącego

Przed rozpoczęciem pracy z audiobookiem, możesz skorzystać z przygotowanego scenariusza lekcji, który pokazuje, jak włączyć materiały multimedialne w tok lekcji.

RpyPzys264x6k1
W prostokątnym polu znajduje się strzałka skierowana w dół (symbol pobierania pliku) i napis „Pobierz załącznik”. Jest to przycisk pozwalający na wyświetlenie, pobranie i zapisanie pliku zawierającego scenariusz lekcji.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Wskazówka

Wyobraź sobie, że jesteś dziennikarzem pracującym w ogólnopolskiej gazecie o dużym nakładzie. Trwa właśnie spotkanie kolegium redakcyjnego, na którym razem z innymi dziennikarzami i redaktorami decydujecie, co ukaże się w jutrzejszej gazecie. Posłuchaj uważnie nagrania będącego zapisem dyskusji. Zastanów się, skąd pochodzi różnica zdań pomiędzy poszczególnymi osobami.

RZil7p3F7f234me82f65e3c0c22988_1536818043919_01
Na ekranie pokazany jest panel sterowania z aktywnymi klawiszami do odtwarzania zawartości audiobooka. W części górnej części znajdują się trzy klawisze. Pierwszy od lewej „Widok” umożliwia przełączenie między odtwarzaczem dźwiękowym audiobooka oznaczonym jako „Odtwarzacz” na liście wyboru a podglądem treści audiobooka oznaczonym jako „Tekst”. Odtwarzacz dźwiękowy oznaczony jako „Odtwarzacz” przedstawia żółty pasek, na którym podczas odtwarzania pojawia się tekst. Widok „Tekst” prezentuje pełny tekst pojawiający się w nagraniu. Widok „Dynamiczny” stanowi połączenie widoku „Odtwarzacz” i „Tekst". Klawisz środkowy „Książka” umożliwia nawigację po treści audiobooka. Klawisz trzeci od lewej „Więcej” – zawiera informacje o programie. Poniżej oddzielony linią znajduje się panel sterowania odtwarzacza nagrania. Poniżej panelu sterowania znajduje się żółty pasek, na którym w trakcie odtwarzania pokazywany jest tekst nagrania.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Wersja tekstowa z wyróżnieniem pojęć

Władza nad informacją

Rozdział 1 
Fakty i przypuszczenia

Materiał przedstawia dyskusję w redakcji popularnej ogólnopolskiej gazety. Dorota, redaktorka naczelna, ustala z dziennikarzami, Jackiem i Małgorzatą, temat na pierwszą stronę jutrzejszego wydania. Jest późny wieczór i trzeba szybko podjąć decyzję, by zdążyć z przekazaniem tekstu do druku.

- Słuchajcie, jest już późno, a musimy podjąć jeszcze decyzję, co wrzucić na jutrzejszą „jedynkę”. Jakie macie propozycje?

- Mam gotowy tekst o wizycie premiera Hiszpanii w Polsce, do tego świetne zdjęcie zrobione na spotkaniu z mieszkańcami Warszawy.

- Nuda. Mam coś znacznie ciekawszego. Dostałam właśnie od mojego informatora nagrania z podsłuchu w restauracji, w której spotykają się ludzie biznesu i politycy. Nagrane zostały rozmowy bardzo ważnych polityków z biznesmenami. To będzie naprawdę duża sprawa.

- Skąd masz te nagrania?

- Od mojego znajomego, który pracuje w tej restauracji. Nie mogę zdradzić szczegółów, obiecałam mu anonimowość.

- Co jest na tych nagraniach? Przesłuchałaś je?

- Tak. Nagrane zostały spotkania, na których biznesmeni nakłaniają polityków do wprowadzenia rozwiązań, które będą wspierały interesy określonych grup. W grę wchodzą kontrakty o wartości wielu milionów. Takiej afery korupcyjnej dawno nie było.

- Chwileczkę, czy mamy pewność, że to są prawdziwe nagrania?

- Oczywiście, przecież słuchać wyraźnie, kto z kim rozmawia i o czym.

- Czy masz pewność, że to nie jest jakaś manipulacja? Może ktoś chce skompromitować naszą gazetę? Może to jakiś fake news?

- Dajcie spokój, ta informacja to będzie hit. Musimy o tym napisać pierwsi. Jeśli tego nie zrobimy, napisze o tym nasza konkurencja. Wiecie, co to oznacza? Mniejszy nakład, mniej zysku z reklam… I tak już nasza redakcja ma długi. Ten temat to dla nas duża szansa.

- Zgadza się, nasi reklamodawcy oczekują od nas ciekawych materiałów, ale nie możemy z tego powodu zaniżać standardów. W naszej redakcji zawsze ceniliśmy obiektywizm, sprawdzaliśmy informacje, nie wydawaliśmy pochopnych sądów.

- Nie możemy publikować pierwszej lepszej plotki, inaczej nie będziemy różnić się od tabloidów. Naszą misją jest publikowanie prawdy – informowanie, a nie dezinformowanie.

- Nie mamy czasu, by to wszystko sprawdzać. Za pół godziny mogę przygotować tekst, wybrać kilka cytatów, zdjęcie na okładkę wyciągniemy z naszej bazy. Musimy szybko działać. Ta informacja będzie ważna jutro, może pojutrze. Za tydzień nikt już nie będzie o tym pamiętać. To jak? Zgoda?

- Muszę się jeszcze chwilę zastanowić.

Rozdział 2 
Etyka dziennikarska

Na kolegium redakcyjnym ciągle trwa dyskusja nad wyborem tematu na pierwszą stronę. Tym razem dotyczy ona odpowiedzialności dziennikarza za przygotowywane treści, ale też o jego roli wobec czytelników.

- Mam duże wątpliwości, czy powinniśmy publikować ten materiał. Nie lubię decydować w pośpiechu, gdy nie mam możliwości sprawdzenia, czy to prawda. Nie jesteśmy serwisem plotkarskim, obowiązują nas pewne zasady. Za ich złamanie może ukarać nas Rada Etyki Mediów. Muszę to również skonsultować z naszym wydawcą. Nie stać nas na procesy o odszkodowania, czego po tym materiale nie można wykluczyć.

- Nie mówiąc już o tym, że następnego dnia będziemy mieć w biurze wizytę Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i nie wiadomo kogo jeszcze. To dla nas za duże ryzyko.

- Naszym obowiązkiem wobec czytelników jest informowanie o tym co się dzieje – tak czy nie?

- Tak, ale…

- Dla mnie najważniejsza jest wolność słowaWolność słowawolność słowa. Nie dajmy się zwariować. Nasi czytelnicy oczekują od nas zdobywania i przekazywania informacji. Tak, to jest ryzyko, ale jest ono wpisane w nasz zawód. Jeśli chcemy przekazywać tylko bezpieczne informacje, to załóżmy poradnik działkowca.

- Wolność słowa to także odpowiedzialność. Nie możemy publikować wszystkiego, co nam się podoba, obowiązują nas jakieś standardy.

- Te standardy brzmią jak współczesna cenzuraCenzuracenzura – nie można tego, nie można tamtego. Nie dajmy się kneblować – musimy pisać o rzeczach niewygodnych, patrzeć władzy na ręce, to nasz obowiązek wobec społeczeństwa.

- Mam też duże wątpliwości dotyczące pochodzenia tych materiałów. Podsłuchiwanie i nagrywanie kogoś bez jego zgody jest nielegalne. Ludzie mają prawo do prywatności. To przecież nic złego, że spotykają się na obiad, wymieniają informacjami. Nie możemy zaglądać nikomu do jego prywatnych spraw.

- Nie rozumiesz – politycy to nie są jacyś tam zwykli ludzie. To osoby publiczne, to władza, która decyduje o tym, jak żyjemy. Ich „prywatne” rozmowy są sprawami publicznymi. Ludzie maja prawo mieć dostęp do takich informacji.

- Ten sposób działania mnie nie przekonuje. Jeśli chcę zdobyć jakąś informację, to umawiam się na rozmowę, wyciągam legitymację prasową, a nie ukrywam dyktafon pod stolikiem, jak jakiś szpieg. Co, jeśli stoi za tym obcy wywiad, który chce zdestabilizować nasz rząd? Nie chce mi się wierzyć, że ci kelnerzy sami z własnej woli zakładali podsłuchy.

- Myślę, że sytuacja wymaga nadzwyczajnych środków i niekonwencjonalnych metod. Gdybyśmy wszystkie informacje zdobywali na konferencjach prasowych, to dowiedzielibyśmy się tylko tego, co politycy chcą nam powiedzieć. A dobrze wiecie, że oni sami z siebie nic ważnego nie powiedzą. To nasze zadanie, by te informacje od nich wyciągnąć.

Rozdział 3 
Opinia publiczna

W dalszej części rozmowy dziennikarze dyskutują nad tym, komu ma służyć przekazywanie informacji i jaka jest rola mediów. Kluczowe tu jest pojęcie opinii publicznejOpinia publicznaopinii publicznej, czyli reakcji ludzi na sprawy publiczne.

- Skoro mówimy o naszej odpowiedzialności wobec opinii publicznej, to nie możemy ignorować tego, jak taka informacja na nią wpłynie. Skutki mogą być bardzo poważne. Pamiętasz, jaki efekt miało ujawnienie nagranych słów premiera Węgier Gurcsany’ego w 2006 roku?

- Tak, pamiętam. Spowodowało upadek rządów Węgierskiej Partii Socjalistycznej.

- Dobrze wiesz, że za pół roku będą wybory, zaraz rozpocznie się kampania wyborcza. Wiesz, że sondaże dają partii rządzącej niewielką przewagę. Taka informacja może zupełnie zachwiać sytuacją w kraju. Jeśli ten „news” okaże się fałszywy, to nikt nie będzie potem patrzył na wyjaśnienia. Zapamiętany zostanie tylko skandal.

- Gosia po prostu nie lubi rządzącej partii i tylko szuka okazji, by im dopiec. Nie jesteś obiektywna, a to błąd. Jako dziennikarz musisz ukryć swoje poglądy polityczne.

- Nikt z nas nie jest w pełni obiektywny, przecież te twoje relacje z prac rządu to nic innego, jak laurki dla partii rządzącej. Nie zadajesz żadnych niewygodnych pytań – robisz im darmową reklamę.

- No, wiesz…

- Proszę o spokój. Oczywiście każdy z nas ma jakieś poglądy, ale nie oznacza to, że powinniśmy być naiwni. Nie ulega wątpliwości, że publikacja takiej informacji zmieni naszą scenę polityczną. Jako dziennikarze powinniśmy być ostrożni, by nikt nam nie zarzucił, że jako czwarta władzaCzwarta władzaczwarta władza chcemy wpłynąć na los kraju. Jeżeli taka informacja okaże się fałszywa, zostaniemy oskarżeni o celową manipulacjęManipulacjamanipulację. Tak już się przecież zdarzało.

- Skąd w ogóle pewność, że ktoś tak bezinteresownie przekazał ci te nagrania? Mogę się założyć, że w tej sprawie maczali palce opozycyjni politycy. Pewnie przekupili kelnerów, by ci nagrali polityków. A może stały za tym obce służby wywiadowcze? Ty naiwnie myślisz, że chodzi o ujawnianie prawdy. Wiele razy politycy starali się nas wykorzystać do swoich gierek – trzymajmy się od tego z daleka. Ja naprawdę wolę wstrzymać się z tą publikacją, sprawdzić nasze źródła i dopiero za kilka dni opublikować rzetelny materiał.

- Mam już dość tej waszej poprawności politycznejPoprawność politycznapoprawności politycznej, która wskazuje nam, co wypada, a czego nie wypada publikować. Nie na tym polega wolność słowa. Co z tego, że my o tym nie napiszemy, jeśli napisze o tym nasza konkurencja. Mleko już się rozlało, ta sprawa i tak ujrzy światło dzienne i nasze wątpliwości nie mają tu żadnego znaczenia. Od nas zależy tylko, czy to my napiszemy o tym pierwsi, czy damy to zrobić i zarobić konkurencji.

Polecenie 1

Zastanów się, z jakich źródeł korzystasz, gdy szukasz informacji: jakie studia warto wybrać, gdzie warto wyjechać na wakacje albo ilu jest cudzoziemców w Polsce. Które z tych źródeł są wiarygodne, a którym nigdy byś nie zaufał?

Polecenie 2

Czy wolność słowa jest wartością absolutną, czy też są sytuacje, w których powinna ona zejść na dalszy plan? Zastanów się nad przykładami spraw, o których dziennikarze nie powinni informować.

Polecenie 3

W dyskusjach często mówi się o opinii publicznej. Kto i w jaki sposób bada, jaki jest kształt tej opinii? Czy takie badania są pożyteczne?

me82f65e3c0c22988_1536818043919_0
me82f65e3c0c22988_1502093867461_0

Podsumowanie

Media – zarówno te tradycyjne, jak i nowoczesne – nazywane są czwartą władząCzwarta władzaczwartą władzą, gdyż ich siła jest porównywalna do tej, jaką ma władza ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza. Ten, kto ma możliwość tworzenia i przekazywania informacji na masową skalę, może też wpływać na rzeczywistość społeczną i polityczną.

Ważną rolą mediów jest kontrolowanie pozostałych władz, patrzenie na ręce polityków i decydentów. Kto jednak powinien patrzeć na ręce dziennikarzy i kontrolować ich pracę?

Współcześnie dużą karierę robi pojęcie fake news (z ang. fałszywa wiadomość), czyli celowo rozprowadzana fałszywa informacja, mająca na celu dezinformację. Wielokrotnie takie informacje, bardzo szybko rozpowszechniane przez media elektroniczne, wpływały na przebieg wyborów, decyzje podejmowane przez polityków czy nawet wybuch wojny. Dlatego bardzo ważne jest, by potrafić odróżniać informacje prawdziwe od prób oszustwa.

RyTdvfhPanbLu1
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

PRACA DOMOWA

Praca domowa
Polecenie 4.1

Przeczytaj o historii związanej z radiowym słuchowiskiem Wojna Światów: https://pl.wikipedia.org/wiki/Wojna_%C5%9Bwiat%C3%B3w_(s%C5%82uchowisko)

Poszukaj innych informacji, które były traktowane poważnie, a okazały się fałszywe i miały wpływ na rzeczywistość. Mogą to być historie dawne lub sprzed kilku dni. Spróbuj je znaleźć w Internecie, możesz też porozmawiać ze znajomymi lub rodziną. Zrób krótką notatkę dotyczącą jednego takiego przypadku: opisz, co to była za informacja oraz jak wpłynęła ona na rzeczywistość. 

me82f65e3c0c22988_1503905579466_0

Ćwiczenia

Wskazówka

W przypadku braku możliwości rozwiązania zadania z klawiatury lub trudności z odczytem przez czytnik ekranu skorzystaj z innej wersji zadania.

classicmobile
Ćwiczenie 1
RykiIm8TMRDj51
Na ekranie wyświetla się w ramce Zadanie 1. zatytułowane „Fakty i przypuszczenia”. Poniżej znajduje się polecenie „Przeczytaj poniższy fragment z Kodeksu Etyki Dziennikarskiej, a następnie oznacz zdania prawdziwe lub fałszywe”. Pod poleceniem znajduje się osiem zdań. Do każdego z nich należy wybrać odpowiedź „Prawda” lub „Fałsz”. Poniżej po prawej stronie znajduje się przycisk „Sprawdź” umożliwiający sprawdzenie poprawności rozwiązania odpowiedzi.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
static
Inna wersja zadania
RTKWWXBgf7eWq1
Ćwiczenie 2
Na ekranie wyświetla się w ramce inna wersja zadania pierwszego zatytułowanego „Fakty i przypuszczenia”. Poniżej znajduje się polecenie „Przeczytaj poniższy fragment z Kodeksu Etyki Dziennikarskiej, a następnie zaznacz, czy zdania są prawdziwe czy fałszywe”. Pod poleceniem znajduje się tekst pochodzący z Kodeksu Etyki Dziennikarskiej, a pod nim osiem zdań. Używając rozwijanych list przy każdym zdaniu, należy wybrać odpowiedź „Prawda” lub „Fałsz”. Poniżej po prawej stronie znajduje się przycisk „Sprawdź” umożliwiający sprawdzenie poprawności rozwiązania odpowiedzi.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
classicmobile
Ćwiczenie 3
Rk4uNZ6o3Ax9o1
Na ekranie wyświetla się w ramce Zadanie 2. zatytułowane „Etyka dziennikarska”. Poniżej znajduje się polecenie „Bazując na wysłuchanym materiale audio, wybierz prawidłową odpowiedź w każdym ze zdań.” Pod spodem mieści się pięć zdań zawierających luki, które należy uzupełnić. Przy każdej luce jest zamieszczone rozwijane polu wyboru odpowiedzi. Poniżej po prawej stronie znajduje się przycisk „Sprawdź” umożliwiający sprawdzenie poprawności rozwiązania odpowiedzi.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
static
classicmobile
Ćwiczenie 4
RgdkC0r8EW3wN1
Na ekranie wyświetla się w ramce Zadanie 3. zatytułowane „Opinia publiczna”. Poniżej znajduje się polecenie o treści „Połącz w odpowiednie pary pojęcia bliskoznaczne”. Pod spodem w dwóch kolumnach mieści się dziesięć wyrazów i stwierdzeń, które należy połączyć w pary. Poniżej po prawej stronie znajduje się przycisk „Sprawdź” umożliwiający sprawdzenie poprawności rozwiązania odpowiedzi.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
static
Inna wersja zadania
R1Gl4HQxoitNR1
Ćwiczenie 5
Na ekranie w ramce wyświetla się inna wersja zadania trzeciego zatytułowanego „Opinia publiczna”. Poniżej znajduje się polecenie o treści „Połącz w odpowiednie pary pojęcia bliskoznaczne”. Pod spodem mieści się dziesięć wyrazów i stwierdzeń, do których należy dopasować pojęcia bliskoznaczne, używając rozwijanych list. Poniżej po prawej stronie znajduje się przycisk „Sprawdź” umożliwiający sprawdzenie poprawności rozwiązania odpowiedzi.
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o. / Evaco Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
me82f65e3c0c22988_1502358147126_0

Słowniczek

Cenzura
Cenzura

(łac. censere – osądzać) kontrola przepływu informacji ograniczająca wolność słowa.

Czwarta władza
Czwarta władza

wolne media (prasa, radio, telewizja, media elektroniczne), które mają mieć taką samą siłę oddziaływania, jak pozostałe władze: ustawodawcza (Parlament), wykonawcza (Rada Ministrów) czy sądownicza (sądy).

Manipulacja
Manipulacja

(łac. manipulatio – manewr, fortel, podstęp; manus – ręka, manipulus – dłoń) działanie, które polega na takim doborze lub zmianie informacji, że wpływa ona na działanie poszczególnych ludzi lub grup.

Opinia publiczna
Opinia publiczna

jest to sposób, w jaki członkowie danej zbiorowości (np. mieszkańcy państwa) wyrażają reakcję na aktualne wydarzenia społeczne i polityczne; najczęściej opinia publiczna przejawia się w poparciu dla polityków i partii politycznych; opinia publiczna jest przedmiotem badań (sondaże), może być również kształtowana przez media.

Poprawność polityczna
Poprawność polityczna

nieformalny zbiór zasad, według których należy unikać w dyskursie publicznym określeń obraźliwych lub agresywnego języka, zastępując je słowami bardziej neutralnymi.

Środki masowego przekazu
Środki masowego przekazu

zwane także mass mediami; tym określeniem nazywa się wszystkie środki komunikowania (przekazywania informacji) o szerokim zasięgu; do tradycyjnych mass mediów zaliczamy prasę, radio i telewizję, a do współczesnych wszelkie media elektroniczne (portale internetowe, blogi) lub media społecznościowe (Facebook, Twitter).

Wolność słowa
Wolność słowa

we współczesnych państwach demokratycznych jest to prawo każdego człowieka do publicznego wygłaszania własnych opinii.

me82f65e3c0c22988_1522759004116_0

Powrót do e‑podręcznika

E‑podręcznik „Podręcznik obywatela”

http://www.epodreczniki.pl/reader/c/224395/v/latest/t/student-canon

2.11. Młody człowiek świadomym odbiorcą mediów

http://www.epodreczniki.pl/reader/c/224395/v/latest/t/student-canon/m/t6xBjiyGxf