Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał Wydrukuj
R1BY1twxzfvlt1

Wprowadzenie do muzyki XIX wieku – romantyzm

Źródło: online skills, cc0.

Ważne daty

Periodyzacja historii muzyki

1900 p.n.e. - 476 n.e. – antyk

476‑1450 – średniowiecze

1450‑1600 – renesans

1600‑1750 – barok

1750‑1815 – klasycyzm

1815‑1900 – romantyzm

od 1901 – muzyka XX wieku

od 2001 – muzyka XXI wieku

Periodyzacja romantyzmu muzycznego:

1801‑1830 – kształtuje się krąg zainteresowań romantycznych

1830‑1850 – właściwi romantycy

1850‑1880 – generacja wielkich indywidualności

1880‑1910 – generacja Tristana

1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

Rk7uXnifkpU1L1
Scenariusz zajęć do pobrania.
Źródło: online skills, cc0.

I. Muzyka w ujęciu historycznym – periodyzacja, język, właściwości i charakterystyka.

7. Romantyzm. Uczeń:

1) charakteryzuje muzykę romantyczną w kontekście estetyki epoki:

a) rozumie związki muzyki Ludwiga van Beethovena z początkami romantyzmu,

c) wymienia charakterystyczne cechy romantyzmu (uczuciowość, elementy narodowe i ludowe, wirtuozeria (wirtuozi, np. Niccolo Paganini, Fryderyk Chopin, Ferenc Liszt, Henryk Wieniawski i in.),

d) dostrzega wątki narodowe w muzyce,

f) opisuje orkiestrę symfoniczną w romantyzmie (powiększenie składu, szczególnie u Hectora Berlioza i Gustava Mahlera, rola dyrygenta);

2) omawia cechy wybranych form muzycznych:

a) wielkie (sonata, symfonia, opera, dramat muzyczny, poemat symfoniczny, koncert),

b) małe (liryka instrumentalna: pieśń bez słów, scherzo, nokturn, preludium, etiuda, bagatela, impromptu, moment musical, rapsodia, fantazja, ballada i in.), pieśń, rondo klasyczne a rondo romantyczne;

3) wymienia i klasyfikuje instrumenty muzyczne charakterystyczne dla epoki romantyzmu: fortepian, pianino, gitara, harfa; instrumenty smyczkowe (skrzypce, altówka, wiolonczela, kontrabas), instrumenty dęte: róg (waltornia), obój, flet, klarnet, saksofon; wymienia kompozytorów romantyzmu i charakteryzuje ich twórczość: Franz Schubert, Hector Berlioz, Felix Mendelssohn‑Bartholdy, Robert Schumann, Ferenc Liszt, Gioacchino Rossini, Giuseppe Verdi, Richard Wagner, Giacomo Puccini i późny romantyzm: Johann Brahms, Piotr Czajkowski, Gustav Mahler;

4) omawia szkoły narodowe: niemiecka (Carl Maria von Weber i Richard Wagner), czeska (Bedřich Smetana i Antonín Dvořák), polska (Stanisław Moniuszko, Fryderyk Chopin i Zygmunt Noskowski), rosyjska (Potężna Gromadka, a w niej przede wszystkim: Modest Musorgski, Aleksander Borodin i Nikołaj Rimski‑Korsakow), hiszpańska (Isaac Albéniz, Enrique Granados), francuska (César Franck), angielska (Edward Elgar, Ralph Vaughan Williams), w Skandynawii: norweska (Edvard‑Grieg) i fińska (Jan Sibelius).

II. Analiza i interpretacja dzieł muzycznych. Uczeń:

1. zna podstawowe terminy i pojęcia właściwe dla opisu i zrozumienia wybranych dzieł muzycznych;

3. zna konteksty kulturowe i naukowe powstawania muzyki.

III. Tworzenie wypowiedzi związanych z historią i kulturą muzyczną. Uczeń:

3. interpretuje i odczytuje w kontekście dokonań epoki wybrane dzieła muzyczne.

Nauczysz się

opisywać twórczość kompozytorską Ludwiga van Beethovena;

charakteryzować styl romantyczny w muzyce;

przedstawiać generacje kompozytorskie.

Ludvig van Beethoven - proromantyk

RPfQlGaRXgasV1
Ilustracja interaktywna przedstawia: pomnik Ludviga van Beethovena. Mężczyzna w średnim wieku, ubrany w szaty dostosowane do epoki. Włosy dłuższe, lekko kręcone. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Urodził się klasykiem, zmarł jako romantyk… tak oto rozpoczął swoją charakterystykę twórczości Ludwiga van Beethovena Wojciech Bońkowski. Nie tylko lata życia tego kompozytora, ale przede wszystkim odwaga, z jaką zmieniał zastane kanony, pozwala traktować jego twórczość jako zwiastun romantyzmu. 2. Początkowo Beethoven był dość silnie osadzony w tradycji klasycyzmu wiedeńskiego, nawiązując do twórczości Josepha Haydna (u którego uczył się w Wiedniu) i Wolfganga Amadeusza Mozarta, jednakże od pierwszych jego dzieł obserwować można zwiastuny romantycznego przełomu, m.in.: udramatyzowanie przebiegu muzycznego, zmianę charakteru poszczególnych części, zmianę modelowej budowy cyklu sonatowego, przewartościowanie roli instrumentów w orkiestrze, wprowadzenie komentarzy czy znaczących tytułów. 3. Uprawiał wszystkie gatunki muzyczne funkcjonujące na przełomie XVIII i XIX wieku. Największą sławę przyniosły mu symfonie, koncerty solowe, kwartety smyczkowe i sonaty (szczególnie fortepianowe i skrzypcowe). Choć mniej znana jest jego twórczość wokalno-instrumentalna (m.in. opera Fidelio), Beethoven stworzył pierwszy XIX-wieczny cykl pieśni (Do dalekiej ukochanej). 4. Ludwig van Beethoven jest pierwszym kompozytorem, który nie związał się kontraktem z żadnym dworem, nie musiał – tym samym – wywiązywać się z regulowanych umową obowiązków, nie nosił liberii – pozostał twórcą wolnym. Jeśli w odniesieniu do klasycyzmu mówi się o spójnym, uniwersalnym stylu muzycznym, jeśli w ramach muzyki klasycznej jednolite normy wypracowali klasycy wiedeńscy, to dopiero Beethoven jest twórcą przemawiającym indywidualnym, wyrazistym językiem muzycznym. Językiem protoromantycznym, który podjęli jego następcy.
Ludvig van Beethoven, online-skils, CC BY 3.0
md9ad72b62b66044a_0000000000045

Narodziny romantyzmu w muzyce

md9ad72b62b66044a_0000000000060

Rozpoczynające Wielką Rewolucję Francuską zdobycie Bastylii (14 VII 1789 roku), symbolicznie kończące XVIII wiek, doprowadziło do zmian społeczno‑politycznych, m.in. aktywizując rolę oświeconego mieszczaństwa. Przyświecające rewolucjonistom hasła wolności, równości i braterstwa przyczyniły się do obalenia dotychczasowego ładu politycznego, religijnego i społecznego. Ideałami nowego porządku stały się: wolność, indywidualizm i subiektywizm, obecne także w XIX‑wiecznej muzyce.

Próżno szukać konkretnej daty rozpoczynającej romantyzm w muzyce. Pierwiastki romantyczne widoczne były bowiem w utworach tworzonych przez klasyków wiedeńskich – w kategoriach romantycznych odczytuje się np. wejście ducha Komandora na kolację w operzeOperaoperze Don Giovanni Wolfganga Amadeusza Mozarta, orientalizmOrientalizmorientalizm obecny w Mozartowskich operach (Uprowadzeniu z seraju, Czarodziejski flet), jego Symfonię g‑moll KV 550 nazywaną przez Ernsta Theodora Amadeusa Hoffmanna szlochem spod koronkowej chusteczki, czy owiane tajemnicą okoliczności zamówienia RequiemRequiemRequiem. Także poświęcona pierwotnie Napoleonowi III Symfonia Beethovena, nosi na sobie piętno romantyzmu.

Spoglądając z kolei na kompozycje powstałe już w pierwszych dekadach XIX wieku, spośród najważniejszych wymienia się najczęściej:

  • opublikowanie pieśni Król olch Franciszka Schuberta (1815),

  • berlińską premierę opery Wolny strzelec Karola Marii von Webera (1821),

  • cykl pieśni Piękna młynarka Franciszka Schuberta (1823),

  • śmierć Beethovena (1827),

  • śmierć Schuberta (1828),

  • wykonanie pierwszej symfoniiSymfoniasymfonii programowejProgramowośćprogramowejSymfonii fantastycznej Hektora Berlioza (1830).

R17wUtkH9lpJW1
Utwór muzyczny: Franciszek Schubert, „Król olch”. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się hymnicznym charakterem.

Równie trudnym zadaniem, jak wskazanie momentu granicznego między klasycyzmem, a romantyzmem jest próba zamknięcia tej epoki. Jednocześnie z największymi twórcami II połowy XIX wieku, działają bowiem kompozytorzy, którzy zmienili oblicze muzyki inicjując style i kierunki charakterystyczne dla kultury muzycznej XX wieku. Równolegle tworzą bowiem: Gustaw Mahler, Anton Bruckner, Ryszard Strauss, Giacomo Puccini i Claude Debussy, Bela Bartók, Arnold Schoenberg, Igor Strawiński…

md9ad72b62b66044a_0000000000093

Cechy muzyki romantyzmu

Obserwując proces przemian estetycznych i stylistycznych jakie miały miejsce w XIX stuleciu, wyróżnia się niekiedy romantyzm i neoromantyzm, romantyzm i postromantyzm, czy też wskazuje się kilka generacji kompozytorów kreujących różne odcienie romantyzmu. Choć w zależności od ośrodka czy indywidualnych upodobań, popularnością cieszyły się różne gatunki muzyczne, choć odpowiednio do sytuacji społeczno‑politycznej utwory muzyczne poruszały treści pozamuzyczne związane z budowaniem odrębności narodowej, można wyróżnić kilka cech, jakie można przypisać muzyce romantycznej:

  • indywidualizm postaw artystycznych zakorzenionych w warsztacie klasycznym – romantycy, biorąc za wzór Beethovena, korzystali z wypracowanych przez klasyków wiedeńskich form i gatunków muzycznych, lecz wypełniali je indywidualną treścią, modyfikując niekiedy wzorzec formalny, przestawiając kolejność części, dodając pozamuzyczny program etc.,

  • tematem romantycznego dzieła mogą być: osobliwe stany duszy, twórczy indywidualizm, marzenia, noc, samotność i zagubienie, natura, świat przyrody jako element nieprzyjazny człowiekowi,

  • kult muzyki instrumentalnej nieuwikłanej w sferę języka, subiektywnej,

  • zainteresowanie folklorem i charakterem narodowym (pojawienie się szkół i ośrodków narodowych),

  • moda na orient,

  • łączenie muzyki z kategoriami filozoficznymi, religijnymi, transcendentalnymi,

  • dążenie do intymności wypowiedzi (pieśni, miniatury instrumentalne, muzykowanie kameralne),

  • paradygmat korespondencji sztuk,

  • zjawiska synestezyjne (łączenie muzyki ze sferą barw),

  • idea totalnego dzieła sztuki (Wagner),

  • początek świadomości historycznej w muzyce (powrót do muzyki wcześniejszych epok, odrodzenie muzyki religijnej).

R1MpgnxDYxN7U1
Utwór muzyczny: Fryderyk Chopin, „Nokturn e-moll” op. 72 nr 1. Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się żywiołowym charakterem.
md9ad72b62b66044a_0000000000113

Generacje romantyków

R80OwVSJfAAKo1
Ilustracja interaktywna przedstawia obraz Balestrieri pt. Fryderyk Chopin przy fortepianie. Mężczyzna gra na fortepianie, jest bardzo skupiony. Ubrany jest we frak. O fortepian opiera się kobieta, która wpatrzona jest w kompozytora. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Choć całe XIX stulecie w kulturze muzycznej umownie nazywane jest romantyzmem, kolejni twórcy proponowali indywidualne odczytanie pierwiastków uznanych za romantyczne. Jedną z możliwości uporządkowania przemian zachodzących w tej epoce jest wyróżnienie czterech grup kompozytorów – generacji, które kolejno urozmaicały kalejdoskop zjawisk tworząc obraz epoki nazywanej niekiedy epoką kontrastów w muzyce. W romantyzmie współistniały bowiem obok siebie: pieśń i opera, miniatura instrumentalna i potężna symfonia, to co własne, immanentne, narodowe i to co obce, egzotyczne, muzyka absolutna i muzyka programowa, wirtuozeria i intymna wypowiedź, muzyka instrumentalna i twórczość wokalno-instrumentalna.
Lionello Balestrieri, „Fryderyk Chopin przy fortepianie”, culture.pl, CC BY 3.0

I. Kształtuje się krąg zainteresowań romantycznych
1801‑1830

RkDBxaww6HFPx1
Ilustracja interaktywna przedstawia: Ludwig van Beethoven, Franciszek Schubert, Karol Maria von Weber. Pierwszy z nich ubrany jest w czerwony szal, białą koszulę i czarny frak. Wyraz twarzy ma zaskoczony, włosy dłuższe, kręcone. W dłoni trzyma kartkę i pióro. Drugi z mężczyzn to Franciszek Schubert. Mężczyzna w średnim wieku, w okularach i dłuższych, lekko kręconych włosach. Pozuje siedząc na krześle, prawą rękę opartą ma o siedzenie krzesła. Trzecia postać to Karol Maria von Weber. Mężczyzna w średnim wieku. Twarz poważna, z lekkim grymasem. Ubrany jest w białą koszulę i ciemny frak. Włosy lekko dłuższe, w ciemnym kolorze. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Ludwig van Beethoven, 1. Franciszek Schubert, 3. Karol Maria von Weber.
Ludwig van Beethoven, Franciszek Schubert, Karol Maria von Weber, Wikipedia, domena publiczna

II. Właściwi romantycy
1830‑1850

R1QKlNw279oMO1
Ilustracja interaktywna przedstawia: Hektor Berlioz, Fryderyk Chopin, Robert Schumann. Pierwszy mężczyzna to Berlioz. Mężczyzna ma długie, lekko falowane włosy. Ustawiony jest profilem do zdjęcia. Twarz ma poważną, lekko pomarszczoną w okolicach ust. Ubrany jest w białą koszulę i ciemny frak. Drugi mężczyzna to Chopin. Mężczyzna w średnim wieku, ma dłuższe włosy i zdziwioną minę. Ubrany jest w białą koszulę, czarną kamizelkę i szary płaszcz. Trzecim mężczyzną jest Schumann. Mężczyzna w średnim w wieku, z przyjaznymi rysami twarzy. Ubrany jest w czarną koszulę i ciemny frak. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Hektor Berlioz, 2. Fryderyk Chopin, 3. Robert Schumann.
Hektor Berlioz, Fryderyk Chopin, Robert Schumann, Wikipedia, domena publiczna

III. Generacja wielkich indywidualności
1850‑1880

RFMFYGZB3dWcL1
Ilustracja interaktywna przedstawia: Franciszek Liszt i Ryszard Wagner. Pierwszy mężczyzna ma dłuższe, proste włosy, w kolorze czarnym. Twarz poważna, lekko zaróżowiona. Odwrócony lewym bokiem do fotografa. Ubrany jest w ciemny frak. Drugi mężczyzna to Wagner. Jest w średnim wieku o poważnej mimice twarzy. Nie patrzy na malarza, tylko w swoją lewą stronę. Mężczyzna ubrany jest w białą koszulę, fioletową apaszkę oraz ciemną marynarkę. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Franciszek Liszt, 2. Ryszard Wagner.
Franciszek Liszt, Ryszard Wagner, Wikipedia, domena publiczna

IV. Generacja Tristana
1880‑1910

R1SQMrJSJEWpj1
Ilustracja interaktywna przedstawia czterech mężczyzn w średnim wieku, są to Gustaw Mahler, Ryszard Strauss, Arnold Schoenberg i Aleksander Skriabin. Pierwszy z nim ma dłuższe włosy i okulary na nosie. Ubrany jest w garnitur. Drugi mężczyzna ma poważna minę, jest lekko łysiejącym, siwym starcem. Ubrany jest w ciemny garnitur. Trzeci mężczyzna został ujęty przez fotografa z lewego profilu. Mężczyzna jest lekko łysiejący, ma duże ucho. Ubrany jest w białą koszulę, krawat w kratkę i szarą marynarkę. Czwarty mężczyzna, ma bujną fryzurę i gęstego wąsa. Twarz mężczyzny jest lekko uśmiechnięta. Trzyma się prawą ręką za prawe ucho. Ubrany jest w elegancki garnitur. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Gustaw Mahler, Ryszard Strauss, Arnold Schoenberg i Aleksander Skriabin.
Gustaw Mahler, Ryszard Strauss, Arnold Schoenberg, Aleksander Skriabin, Wikipedia, domena publiczna

Zadania

R1Sbnjn3qfANl
Ćwiczenie 1
Wskaż nazwisko kompozytora, którego uznaje się za protoromantyka. Możliwe odpowiedzi: 1. Giuseppe Verdi, 2. Fryderyk Chopin, 3. Ryszard Wagner, 4. Vincenzo Bellini, 5. Ludwig van Beethoven, 6. Ernst Theodor Amadeus Hoffmann
RliZYDfgVI7EE
Ćwiczenie 2
Wskaż przedstawicieli romantyzmu: Możliwe odpowiedzi: 1. Joseph Haydn, 2. Olivier Messiaen, 3. Ryszard Strauss, 4. Wolfgang Amadeusz Mozart, 5. Franciszek Schubert, 6. Franciszek Liszt, 7. Hektor Berlioz, 8. Jan Sebastian Bach
RjROv2mTaQJYD
Ćwiczenie 3
Wskaż daty graniczne generacji wielkich indywidualności. Możliwe odpowiedzi: 1. 1801-1830, 2. 1880-1910, 3. 1830-1850, 4. 1850-1880
R1Jao2DftlTMj
Ćwiczenie 4
Dopasuj nazwiska kompozytorów do poszczególnych grup. Kształtowanie się zainteresowań romantycznych Możliwe odpowiedzi: 1. Franciszek Liszt, Ryszard Wagner, 2. Gustaw Mahler, Ryszard Strauss, Arnold Schoenberg, Aleksander Skriabin. 3. Ludwig van Beethoven, Karol Maria von Weber, Franciszek Schubert. 4. Hektor Berlioz, Fryderyk Chopin, Robert Schumann. Właściwi romantycy. Możliwe odpowiedzi: 1. Franciszek Liszt, Ryszard Wagner, 2. Gustaw Mahler, Ryszard Strauss, Arnold Schoenberg, Aleksander Skriabin. 3. Ludwig van Beethoven, Karol Maria von Weber, Franciszek Schubert. 4. Hektor Berlioz, Fryderyk Chopin, Robert Schumann. Generacja wielkich indywidualności. Możliwe odpowiedzi: 1. Franciszek Liszt, Ryszard Wagner. 2. Gustaw Mahler, Ryszard Strauss, Arnold Schoenberg, Aleksander Skriabin. 3. Ludwig van Beethoven, Karol Maria von Weber, Franciszek Schubert. 4. Hektor Berlioz, Fryderyk Chopin, Robert Schumann. Generacja Tristana. Możliwe odpowiedzi: 1. Franciszek Liszt, Ryszard Wagner. 2. Gustaw Mahler, Ryszard Strauss, Arnold Schoenberg, Aleksander Skriabin. 3. Ludwig van Beethoven, Karol Maria von Weber, Franciszek Schubert. 4. Hektor Berlioz, Fryderyk Chopin, Robert Schumann.
R1U30VMXjG77c
Ćwiczenie 5
Określ zdania prawdziwe. Możliwe odpowiedzi: 1. Romantyzm czerpał ze wzorców wypracowanych przez klasyków wiedeńskich., 2. Kompozytorzy romantyczni nie inspirowali się folklorem muzycznym., 3. Ludwig van Beethoven był uczniem najstarszego z klasyków wiedeńskich – Josepha Haydna., 4. Romantyzm można nazywać epoką kontrastów w muzyce., 5. Romantyzm w muzyce kończy się wraz ze śmiercią Ryszarda Wagnera (1883)., 6. Jednym z fenomenów romantyzmu była muzyka programowa.
RlBHESaURpJrE
Ćwiczenie 6
Twórcy zaliczani do generacji wielkich indywidualności to: Możliwe odpowiedzi: 1. Ryszard Wagner i Franciszek Liszt, 2. Ryszard Wagner i Ryszard Strauss, 3. Ryszard Strauss i Arnold Schoenberg, 4. Franciszek Schubert i Franciszek Liszt
R1GRAaaaUjRQy
Ćwiczenie 7
Określ, które z poniższych zakresów tematycznych były typowe dla muzyki romantycznej. Możliwe odpowiedzi: 1. noc, 2. wrogi człowiekowi świat przyrody, 3. mitologia

Słownik pojęć

Koncert
Koncert

gatunek muzyczny, którego istota zasadza się na współgraniu i współzawodniczeniu solisty (grupy solistów) i orkiestry; w dojrzałym baroku przyjął postać trzyczęściową o układzie temp: szybka‑wolna‑szybka.

Kwartet smyczkowy
Kwartet smyczkowy

oparty na czteroczęściowym cyklu sonatowym gatunek muzyczny przeznaczony do wykonania przez dwoje skrzypiec, altówkę i wiolonczelę.

Opera
Opera

sceniczne dzieło wokalno‑instrumentalne, w którym muzyka współgra z librettem.

Orientalizm
Orientalizm

kierunek w literaturze i sztuce polegający wprowadzeniu do wytworów sztuki elementów kultur egzotycznych.

Programowość
Programowość

fenomen XIX wieku – muzyka związana z treściami pozamuzycznymi (poezją, malarstwem, dziełem filozoficznym etc.), która poprzez znaczące tytuły bądź dodane programy kieruje uwagę słuchaczy w stronę odpowiednich skojarzeń.

Requiem
Requiem

msza żałobna.

Sonata
Sonata

utwór instrumentalny (w przeciwieństwie do wokalnej kantaty); w klasycyzmie przyjął budowę czteroczęściową stając się wzorcem cyklu sonatowego (podstawa symfonii, kwartetu smyczkowego, koncertu): cz. I – szybka (forma sonatowa), cz. II – wolna (forma pieśni, wariacje), cz. III – taneczna (menuet, zastąpiony przez Beethovena scherzem), cz. IV – szybka (forma sonatowa, rondo).

Symfonia
Symfonia

orkiestrowy odpowiednik sonaty, jako samodzielny gatunek muzyczny przeznaczony do wykonania przez największy instrumentalny skład wykonawczy wypracowany w klasycyzmie; od czasów IX Symfonii Beethovena powstawać zaczęły także symfonie wokalno‑instrumentalne.

Źródło:

encyklopedia.pwn.pl

Biblioteka muzyczna