Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał Wydrukuj
RGOAJDLuaSsaA1
Krajobraz w Namibii Krajobraz w Namibii Źródło: licencja: CC 0.
Krajobraz w Namibii
licencja: CC 0
Ćwiczenie 1
R13VofxLF6Cbn1
zadanie interaktywne
Ryszard Kapuściński

Ryszard Kapuściński

Polski „mistrz reportażu”, dziennikarz. Pracował jako stały korespondent zagraniczny PAP (Polskiej Agencji Prasowej) w Afryce, Ameryce Łacińskiej i Azji. Najbardziej znane książki: „Cesarz”, „Wojna futbolowa”, „Imperium”, „Heban”.

Ćwiczenie 2

Przeczytaj fragmenty reportażu Ryszarda Kapuścińskiego o Afryce. Zwróć uwagę na to, w jaki sposób autor opowiada o ludziach zamieszkujących ten kontynent.

HebanRyszard Kapuściński
Ryszard Kapuściński Heban

Zderzenie

Przede wszystkim rzuca się w oczy światło. Wszędzie – światło. Wszędzie – jasno. Wszędzie – słońce. Jeszcze wczoraj, ociekający deszczem, jesienny Londyn. Ociekający deszczem samolot. Zimny wiatr i ciemność. A tu, od rana całe lotnisko w słońcu, my wszyscy – w słońcu.
Dawniej, kiedy ludzie wędrowali przez świat pieszo, jechali na wierzchowcach albo płynęli statkami, podróż przyzwyczajała ich do zmiany. Obrazy ziemi przesuwały się przed ich oczami wolno, scena świata obracała się ledwie‑ledwie. Podróż trwała tygodniami, miesiącami. Człowiek miał czas, żeby zżyć się z innym otoczeniem, z nowym krajobrazem. Klimat też zmieniał się etapami, stopniowo. Nim podróżnik dotarł z chłodnej Europy do rozpalonego równika, miał już za sobą przyjemne ciepło Las Palmasj0000008Q3B6v21_000tp001Las Palmas, upały El‑Maharyj0000008Q3B6v21_000tp002El‑Mahary i piekło Zielonego Przylądkaj0000008Q3B6v21_000tp003Zielonego Przylądka.
Dzisiaj nic nie zostało z tych gradacjij0000008Q3B6v21_000tp004gradacji! Samolot gwałtownie wyrywa nas ze śniegu i mrozu i jeszcze tego samego dnia rzuca w rozpaloną otchłań tropiku. Nagle, ledwie przetarliśmy oczy, jesteśmy wewnątrz wilgotnego piekła. Od razu zaczynamy się pocić. Jeżeli przylecieliśmy z Europy zimą – zrzucamy palta, zdejmujemy swetry. To pierwszy gest inicjacjij0000008Q3B6v21_000tp005inicjacji nas, ludzi Północy, po przybyciu do Afryki. […]

Ludzie

I wreszcie odkrycie najważniejsze – ludzie. Tutejsi, miejscowi. Jakże pasują do tego krajobrazu, światła, zapachu. Jak tworzą jedność. Jak człowiek i krajobraz są nierozerwalną, uzupełniającą się, harmonijną wspólnotą, tożsamościąj0000008Q3B6v21_000tp006tożsamością. Jak każda rasa jest osadzona w swoim pejzażu, w swoim klimacie!
My kształtujemy nasz krajobraz, a on formuje rysy naszych twarzy. Biały człowiek jest wśród tych palm, lian, w tym buszu i dżungli jakimś dziwacznym i nieprzystającym wtrętem. Blady, słaby, spocona koszula, sklejone włosy, ciągle męczy go pragnienie, uczucie bezsiły, chandraj0000008Q3B6v21_000tp007chandra. Ciągle boi się, boi się moskitów, amebyj0000008Q3B6v21_000tp008ameby, skorpionów, węży – wszystko, co się porusza, napełnia go lękiem, przerażeniem, paniką.
Miejscowi – przeciwnie: ze swoją siłą, wdziękiem i wytrzymałością poruszają się naturalnie, swobodnie, w tempie ustalonym przez klimat i tradycję, w tempie nieco spowolniałym, niespiesznym, bo przecież w życiu i tak nie da się wszystkiego osiągnąć, bo cóż by pozostało dla innych? [...]

Czas

Europejczyk i Afrykanin mają zupełnie różne pojęcia czasu, inaczej go postrzegają, inaczej się do niego odnoszą. W przekonaniu europejskim czas istnieje poza człowiekiem, istnieje obiektywniej0000008Q3B6v21_000tp009obiektywnie, niejako na zewnątrz nas, i ma właściwości mierzalne [...]. Europejczyk czuje się sługą czasu, jest od niego zależny, jest jego poddanym. Żeby istnieć i funkcjonować, musi przestrzegać jego żelaznych, nienaruszalnych praw, jego sztywnych zasad i reguł. Musi przestrzegać terminów, dat, dni i godzin. Porusza się w trybach czasu, nie może poza nimi istnieć. One narzucają mu swoje rygory, wymagania i normy. […]
Inaczej pojmują czas miejscowi, Afrykańczycy. Dla nich czas jest kategorią dużo bardziej luźną, otwartą, elastyczną, subiektywnąj0000008Q3B6v21_000tp00Asubiektywną. To człowiek ma wpływ na kształtowanie czasu, na jego przebieg i rytm (oczywiście, człowiek działający za zgodą przodków i bogów) […].
W przełożeniu na sytuacje praktyczne oznacza to, że jeżeli pojedziemy na wieś, gdzie miało po południu odbyć się zebranie, a na miejscu zebrania nie ma nikogo, bezsensowne jest pytanie: „Kiedy będzie zebranie?”. Bo odpowiedź jest z góry wiadoma: „Wtedy, kiedy zbiorą się ludzie”.
Toteż Afrykanin, który wsiada do autobusu, nie pyta, kiedy autobus odjedzie, tylko wchodzi, siada na wolnym miejscu i od razu zapada w stan, w jakim spędza znaczną część swojego życia – w stan martwego wyczekiwania.
– Ci ludzie mają fantastyczną zdolność czekania! – powiedział mi mieszkający tu od lat Anglik. – Zdolność, wytrwałość, jakiś inny zmysł! […]
Na czym polega owo martwe czekanie? Ludzie wchodzą w ten stan świadomi tego, co nastąpi: starają się więc umościć najwygodniej, w miejscu możliwie najlepszym. Czasem kładą się, czasem siedzą wprost na ziemi, na kamieniu albo w kucki. Przestają mówić. Gromada martwo czekających jest niema. Nie wydaje głosu, milczy. Następuje rozluźnienie mięśni. Sylwetka wiotczeje, osuwa się, kurczy. Szyja nieruchomieje, głowa nie porusza się. Człowiek nie rozgląda się, niczego nie wypatruje, nie jest ciekaw. Czasem ma przymknięte oczy, ale nie zawsze. Raczej oczy są otwarte, ale wzrok nieobecny, bez iskry życia. Ponieważ godzinami obserwowałem całe tłumy będące w stanie martwego oczekiwania, mogę stwierdzić, że zapadają w jakiś głęboki fizjologiczny sen: nie jedzą, nie piją, nie oddają moczu. Nie reagują na bezlitośnie prażące słońce, na natrętne, żarłoczne muchy obsiadające ich powieki, ich usta.
Co się w tym czasie dzieje w ich głowach?
Nie wiem, nie mam pojęcia. Nie myślą? Śnią? Wspominają? Układają plany? Medytują? Przebywają w zaświatach? Trudno powiedzieć.

Malaria

Pierwszym sygnałem nadciągającego ataku malarii jest wewnętrzny niepokój, który zaczynamy odczuwać nagle i bez wyraźnego powodu. Coś się z nami stało, coś niedobrego. Jeżeli wierzymy w duchy – wiemy co: to wszedł w nas zły duch, ktoś rzucił na nas czary. Ten duch obezwładnił nas i przygwoździł. Toteż wkrótce ogarnia nas otępienie, marazmj0000008Q3B6v21_000tp00Bmarazm, ociężałość. Wszystko nas drażni. Przede wszystkim drażni światło, nienawidzimy światła. Drażnią nas inni – ich hałaśliwe głosy, ich odrażający zapach, ich szorstki dotyk.
Ale nie mamy dużo czasu na te odrazy i wstręty. Bo szybko, a czasem nagle, bez żadnych wyraźnych znaków ostrzegawczych, przychodzi atak. Jest to nagły, gwałtowny atak zimna. Zimna podbiegunowego, arktycznego. Oto ktoś wziął nas, nagich, rozpalonych w piekle Saheluj0000008Q3B6v21_000tp00CSahelu i Sahary, i rzucił wprost na lodowatą wyżynę Grenlandii i Spitsbergenuj0000008Q3B6v21_000tp00DSpitsbergenu, między śniegi, wichry i zamiecie. Co za wstrząs! Co za szok! W sekundę robi się nam zimno, przeraźliwie, przeszywająco, upiornie zimno.
Zaczynamy dygotać, trząść się, szamotać. Od razu czujemy jednak, że nie jest to dygot, jaki znamy z wcześniejszych doświadczeń, ot, kiedy zmarzliśmy zimą na mrozie, lecz że są to miotające nami wibracje i konwulsje, które za chwilę rozerwą nas na strzępy. I żeby jakoś ratować się, zaczynamy błagać o pomoc.
Co przynosi w takich chwilach największą ulgę? Właściwie jedyne, co może nam doraźnie pomóc: że ktoś nas okryje. Ale nie tak, po prostu, okryje kocem, derką lub kołdrą. Chodzi o to, żeby to okrycie przygniatało nas swoim ciężarem, żeby zamykało nas w jakiejś ściskającej formie, żeby nas miażdżyło. Właśnie o takiej sytuacji bycia miażdżonym marzymy w tej chwili. Tak chcielibyśmy, żeby przetoczył się nad nami walec drogowy!
Kiedyś miałem silny atak malarii na biednej wsi, gdzie nie było żadnych ciepłych okryć. Chłopi położyli na mnie wieko jakiejś skrzyni i siedzieli na nim cierpliwie, czekając aż minie moje najgorsze dygotanie. Najbardziej biedni są ci, którzy mają atak malarii i nie ma czym ich okryć. Widzimy ich często przy drogach, w buszu lub w lepiankach, jak leżą na ziemi półprzytomni, oblani potem, zamroczeni, a ich ciałami targają rytmiczne fale owych malarycznych konwulsji. Ale nawet otuleni tuzinem koców, kurtek i płaszczy szczękamy zębami i jęczymy z bólu, ponieważ czujemy, że to zimno nie przychodzi z zewnątrz – na dworze jest czterdziestostopniowy upał! – lecz, że mamy je wewnątrz, w sobie, że te Grenlandie i Spitsbergeny są w nas, że wszystkie kry, tafle i góry lodowe płyną przez nas, przez nasze żyły, mięśnie i kości. I może myśl ta napełniłaby nas lękiem, gdybyśmy byli w stanie zdobyć się jeszcze na wysiłek odczuwania czegokolwiek. Ale myśl owa przychodzi w chwili, kiedy po kilku godzinach szczyt ataku stopniowo mija i zaczynamy bezwładnie zapadać w stan krańcowego wycieńczenia i bezsiły. […]
Człowiek tuż po silnym ataku malarii jest ludzkim strzępem. Leży w kałuży potu, nadal gorączkuje, nie może poruszyć ręką ani nogą. Wszystko go boli, ma zawroty głowy i nudności. Jest wyczerpany, słaby, zwiotczały. Taki człowiek niesiony przez kogoś na rękach sprawia wrażenie, jakby nie miał kości ani mięśni. I minie wiele dni, zanim znowu stanie na nogi.
Co roku malaria nęka w Afryce dziesiątki milionów ludzi, a tam, gdzie grasuje najczęściej – na terenach podmokłych, nisko położonych, bagiennych – zabija co trzecie dziecko.

j0000008Q3B6v21_00000_BIB_001Ryszard Kapuściński, Heban, [w:] tegoż, Heban, Warszawa 2008, s. 11–52.
Ćwiczenie 3

Napisz w kilku zdaniach, o czym jest mowa w kolejnych fragmentach reportażu Ryszarda Kapuścińskiego. Swoje wypowiedzi możesz opatrzyć ilustracjami.

Rt2Y8UWlzGcgx1
zadanie interaktywne
Rrs8Rp58666nH11
licencja: CC 0
Ćwiczenie 4

Znajdź kontrasty, które ukazuje autor w swoim reportażu, i opowiedz o nich.

Ćwiczenie 5
R1VOK8IyvWGvk1
zadanie interaktywne
Ćwiczenie 6

Sformułuj notatkę, w której porównasz Europejczyka i Afrykańczyka.

uzupełnij treść
Ćwiczenie 7

Zastanów się i powiedz, jakie podobieństwa możesz wskazać między Afrykańczykiem a Europejczykiem.

Ćwiczenie 8

Zacytuj fragmenty, w których widać, że autor był naocznym świadkiem relacjonowanych wydarzeń.

Ćwiczenie 9

Powiedz, który fragment wydał ci się najbardziej przemawiający do wyobraźni. Swoją odpowiedź uzasadnij.

Jakimi środkami autor uzyskał taki efekt? Wskaż cytaty i nazwij zastosowane środki.

RCZxoCvlpJcay1
zadanie interaktywne
uzupełnij treść
Ćwiczenie 10

Wróć do ćw. 1 i – na podstawie poznanego fragmentu książki pt. „Heban” – zaktualizuj zbiór skojarzeń do słowa Afryka.

Ćwiczenie 11

Przygotuj – w formie interaktywnej osi czasu – reportaż na dowolny temat. Dodaj tekst, daty dzienne, zdjęcia (lub ilustracje).

RrTaSUf1pSiTw1
zadanie interaktywne
j0000008Q3B6v21_000tp001
j0000008Q3B6v21_000tp003
j0000008Q3B6v21_000tp004
j0000008Q3B6v21_000tp006
j0000008Q3B6v21_000tp002
j0000008Q3B6v21_000tp005
j0000008Q3B6v21_000tp007
j0000008Q3B6v21_000tp008
j0000008Q3B6v21_000tp009
j0000008Q3B6v21_000tp00A
j0000008Q3B6v21_000tp00B
j0000008Q3B6v21_000tp00C
j0000008Q3B6v21_000tp00D