Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał Wydrukuj
R1YsqBjLpqXE51

Zabawa i żart w muzyce

Źródło: online-skills, licencja: CC0.

Ważne daty

1835 – narodziny kompozytora Camille'a Saint‑Saënsa

1886 – skomponowanie cyklu miniatur Karnawał zwierząt przez Camille'a Saint‑Saënsa.

1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

RmY7uekA3o2Vp1
W prostokątnym polu znajduje się napis „Pobierz”. Jest to przycisk pozwalający na wyświetlenie, pobranie i zapisanie pliku zawierającego scenariusz lekcji - dokument w formacie pdf.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.

I. Indywidualna i zespołowa ekspresja muzyczna

4. W zakresie słuchania i percepcji muzyki. Uczeń:

1) świadomie słucha wybranych dzieł literatury muzycznej (w całości lub fragmentów):

a) reprezentatywnych dla kolejnych epok (od średniowiecza do XX w.);

2) rozpoznaje ze słuchu:

a) brzmienie instrumentów muzycznych;

b) brzmienie głosów ludzkich: sopran, alt, tenor, bas;

Nauczysz się

omawiać zabawę oraz żart w muzyce;

wskazywać kompozytorów, zamieszczających żarty w swoich dziełach;

charakteryzować takie utwory, jak Duet Kotów Gioacchino Rossiniego, Lot trzmiela Mikołaja Rimskiego‑Korsakowa oraz Słoń z cyklu Karnawał zwierząt Camille'a Saint‑Saënsa.

Muzyka a rozrywka

Muzyka dla wielu ludzi stanowi pracę, pasję oraz spełnienie. Z tego względu sporo osób podchodzi do tej dziedziny sztuki bardzo nabożnie, ze sporą powagą oraz szacunkiem. Jest to prawidłowa postawa, jednak ważne, aby przy tym nie utracić umiejętności bawienia się oraz cieszenia muzyką. Wybitni kompozytorzy, którzy są dziś znani na całym świecie, starali się tworzyć dzieła, które będą dawały radość oraz rozrywkę. Część z nich pozwoliła sobie nawet na napisanie kompozycji, których głównym celem był żart bądź zaproszenie do zabawy.

RLQdAZoyxqqjs1
Grupa przyjaciół, online-skills, CC BY 3.0
R18qgPN9xgTAZ
Ilustracja interaktywna przedstawia portret Joseph-Gioacchino Rossiniego. Po zaznaczeniu grafiki, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny.
Autor nieznany, Gioacchino Rossini, online-skills, CC BY 3.0 (ilustracja); Gioacchino Rossini, „Duetto Buffo Di Due Gatti” (Duet dwóch kotów), online-skills, CC BY 3.0
RdXEe6eO1TPb1
Gioacchino Rossini, widok nutowy utworu „Duetto buffo di due gatti”, (Duet dwóch kotów) (fragment), imslp.org, CC BY 4.0

Materiał muzyczny przedstawia utwór o nazwie Duetto buffo di due gatti, znany w Polsce pod nazwą Duet kotów bądź duet dwóch kotów. Dzieło jest przypisywane kompozytorowi Gioacchino Rossiniemu. Część historyków wskazuje, iż prawdopodobnie zostało stworzone przez kogoś innego, kto zaadaptował fragmenty utworów Rossiniego oraz dodał humorystyczny wydźwięk. Duet kotów jest zazwyczaj wykonywany przez dwa soprany, a jego tekst składa się z powtarzanego na wiele sposobów słowa miau, mającego imitować miauczenie kota. Kompozycja jest bardzo chętnie wykonywana podczas bisów w czasie koncertów i stanowi przykład popularnego dzieła, które zachwyca nie tylko swoim artyzmem, ale także pozwala na uśmiech oraz zabawę podczas występów.

Co ciekawe, omawiany utwór nie jest jedynym, który odnosi się do kotów. Innym przykładem może być skomponowany przez Wolfganga Amadeusza Mozarta duet Nun liebes Weibchen pochodzący z singspieluSingspielsingspielu Der Stein der Weisen, oder die Zauberinsel (polska nazwa to Kamień filozoficzny albo zaczarowana wyspa). W nim również pojawia się imitacja miauczenia kota, wykonywana przez głos ludzki. Kolejnym dziełem, w którym można odnaleźć podobny fragment, jest opera L'enfant et les sortilèges: Fantaisie lyrique en deux parties (polska nazwa to Dziecko i czary) Maurice Ravela wraz z duetem Duo miaulé.

R16WTSkBmvsRU1
Koty, online-skills, CC BY 3.0
RxGXbB6RP6uOF
Ilustracja interaktywna przedstawia widok nutowy duetu „Nun liebes Weibchen”. Po zaznaczeniu grafiki, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny.
Wolfgang Amadeusz Mozart, widok nutowy duetu „Nun liebes Weibchen” pochodzącego z singspielu „Der Stein der Weisen, oder die Zauberinsel„ („Kamień filozoficzny albo zaczarowana wyspa”), imslp.org, CC BY 4.0 (ilustracja); Wolfgang Amadeusz Mozart, duet „Nun liebes Weibchen” pochodzący z singspielu „Der Stein der Weisen, oder die Zauberinsel” (Kamień filozoficzny albo zaczarowana wyspa), online-skills, CC BY 3.0
RyloUIGkv5EX3
Ilustracja interaktywna przedstawia portret Joseph-Maurice Ravela – francuski kompozytor i pianista. Po zaznaczeniu grafiki, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny.
Autor nieznany, fotografia Maurice Ravela, 1925, Francuska Biblioteka Narodowa, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); Maurice Ravel, „Duo miaulé” z opery „L'Enfant et les sortilège”, online-skills, CC BY 3.0 (dźwięk)
RrWFabEa6maeC
Ilustracja interaktywna przedstawia widok nutowy „Lot Trzmiela” z opery „Bajka o carze Sałtanie”. Po zaznaczeniu grafiki, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny.
Nikołaj Rimski-Korsakow, widok nutowy utworu „Lot Trzmiela” z opery „Bajka o carze Sałtanie”, imslp.org, CC BY 4.0 (ilustracja); Nikołaj Rimski-Korsakow, „Lot Trzmiela” z opery „Bajka o carze Sałtanie”, online-skills, CC BY 3.0 (dźwięk)
Rpa9lprlhJdxR1
Mikołaj Rimski-Korsakow stworzył utwór imitujący niespokojny, chaotyczny lot trzmiela, online-skills, CC BY 3.0

Jednym z najbardziej znanych dzieł Mikołaja Rimskiego‑Korsakowa jest Lot trzmiela z opery baśniowej Bajka o carze Sałtanie. Jest on ciekawy z wielu względów: przez krytyka operowego, Piotra Kamińskiego, został w leksykonie Tysiąc i jedna opera nazwany przebojem, który zapewnił całej operze sławę. Jego rozpoznawalność zaowocowała powstaniem mnóstwa przeróbek oraz interpretacji na różne instrumenty. Utwór jest dobrym przykładem ilustracyjności muzyki. Lot trzmiela posiada potencjał muzyczny do zabawy. Podobieństwo dźwięków do przypadkowego lotu owada nie tylko bawi nawet w dzisiejszych czasach, ale także zdumiewa polotem i błyskotliwością. Dzieło Rimskiego‑Korsakowa jest szeroko znane i przytaczane w kulturze; co ciekawe, istnieje też Rekord Guinnessa związany z jego wykonaniem. Jest on związany z najszybszym, ale też bezbłędnym wykonaniem utworu.

RyE3PVMiiRf4c1
Pomnik Mikołaja Rimskiego-Korsakowa, online-skills, CC BY 3.0

Camille Saint‑Saëns

Camille Saint‑Saëns był francuskim kompozytorem, dyrygentem oraz wirtuozem grającym na fortepianie oraz organach. Tworzył podczas epoki romantyzmu. Urodził się w 1835 roku i bardzo szybko został uznany za cudowne dziecko - było to związane z jego wyjątkowym talentem muzycznym. Bardzo poważnie podchodził do swojej twórczości. W 1886 roku po długiej trasie koncertowej miał zająć się pisaniem zamówionej symfonii, jednak postanowił odpocząć przez jakiś czas. Podczas przerwy w poważnym komponowaniu dla rozrywki oraz w formie żartu postanowił stworzyć dzieło, które miało służyć tylko i wyłącznie rozrywce. W taki właśnie sposób powstał Karnawał zwierząt. Jest to cykl czternastu miniaturMiniaturaminiatur na różne obsady instrumentalne. Sam autor określał Karnawał jako fantazjęFantazjafantazję zoologiczną. W zamyśle każda z jego części ma imitować lub ilustrować zwierzę. Wśród nich można odnaleźć: lwa, kury i koguty, osły, żółwie, kangury, kukułkę czy łabędzia. W ocenie wielu słuchaczy jednym z najzabawniejszych jest Słoń, w postać którego ma wcielić się basowe i donośne brzmienie kontrabasu.

R3wVZv2jTUToE
Ilustracja interaktywna przedstawia widok nutowy utworu „Słoń” z cyklu „Karnawał zwierząt”. Po zaznaczeniu grafiki, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny.
Camille Saint-Saëns, widok nutowy utworu „Słoń” z cyklu „Karnawał zwierząt”, imslp.org, CC BY 4.0 (ilustracja); Camille Saint-Saëns, „Słoń” z cyklu „Karnawał zwierząt”, online-skills, CC BY 3.0 (dźwięk)
Rxt2WvAKAqzyJ1
Camille Saint-Saëns w swoim cyklu „Karnawał zwierząt” poświęcił jeden z utworów słoniowi, starając się oddać ruch zwierzęcia za pomocą niskiego brzmienia kontrabasu, online-skills, CC BY 3.0

Ze wspomnień wynika, iż pierwsze wykonania cyklu powodowały liczne śmiechy publiczności. Humorystyczne przedstawienie zwierząt bardzo przypadło do gustu słuchaczom; o wysłuchanie utworu starał się nawet Franz Liszt. Co jednak ciekawe, początkowo był on prezentowany jedynie nielicznym podczas prywatnych, zamkniętych uroczystości. Było to związane z wolą kompozytora, który obawiał się, iż dzieło zaszkodzi jego poważnej reputacji. Z całego cyklu za życia Saint‑Saënsa opublikowano jedynie Łabędzia. Pozostałe części kompozycji zostały upublicznione dopiero po śmierci twórcy. Kompozytor obawiał się nie tylko utraty wizerunku, ale również bycia zapamiętanym z uwagi na dowcipny utwór. Można powiedzieć, iż słuchacze zrobili żart Saint‑Saënsowi - dziś jest sławny właśnie z uwagi na Karnawał zwierząt i jest to najczęściej wykonywane jego dzieło.

R8K6B0Zy8bGbv1
Petit, Pierre, „fotografia Camille Saint-Saëns”, 1900 r., wikimedia.org, domena publiczna

Muzyka jako zabawa

Każdy z prezentowanych wcześniej utworów jest traktowany zarówno jako dzieło wybitne i ważne, jednak towarzyszy im też żart oraz zabawa wpisana w tworzenie lub odbiór muzyki. Skojarzenia ze zwierzętami są jednym z najczęstszych motywów, jednak nie jedynym. W wielu kompozycjach humor jest przekazany w inny sposób - w postaci nawiązań do innych twórców, a czasem także w formie notacji muzycznej. Jeden z utworów Wolfganga Amadeusza Mozarta można grać zarówno solo, jak i w duecie - jeden z wykonawców gra wtedy z odwróconej kartki. Warto pamiętać, iż muzyka ma również formę rozrywki, a jej twórcy mają czasem ochotę na stworzenie dzieła nie do końca poważnego, mającego na celu żart bądź swoistą zabawę.

RphCNv3wKhFDI1
Taniec, online-skills, CC BY 3.0

Ty również możesz wykorzystać muzykę do zabawy. Powyższy utwór to W grocie króla gór z I suity Peer Gynt op. 46 Edwarda Griega. Jest to muzyczne przedstawienie jaskini górskiego trolla, do której zakrada się tytułowy bohater suity. Po chwili musi salwować się ucieczką, gdyż król gór dostrzega go i rzuca się za nim w pogoń. Początek ma imitować ciche kroki człowieka, dalsza część pościg.

RUCF1dhaFhF4X
Ilustracja interaktywna przedstawia widok nutowy utworu „W grocie króla gór” z I suity „Peer Gynt” op. 46. Po zaznaczeniu grafiki, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny.
Edward Grieg, widok nutowy utworu „W grocie króla gór” z I suity „Peer Gynt” op. 46, imslp.org, CC BY 4.0 (ilustracja); Edward Grieg, „W grocie króla gór” z I suity „Peer Gynt” op. 46, online-skills, CC BY 3.0

Zadania

R1JFjjeff60En
Ćwiczenie 1
Którzy z poniższych kompozytorów stworzyli duety, które w swojej tematyce odnosiły się do kotów? Możliwe odpowiedzi: 1. Wolfgang Amadeusz Mozart, 2. Maurice Ravel, 3. Johann Pachelbel
RXKyLgLmY9LX6
Ćwiczenie 2
Połącz podpis do portretu lub zdjęcia.
R168BHwdTb5xT
Ćwiczenie 3
Kto jest autorem Duetu kotów? Możliwe odpowiedzi: 1. Gioacchino Rossini, 2. Utwór jest kompilacją kilku dzieł Gioacchino Rossiniego, którą ułożył inny twórca, 3. Wolfgang Amadeusz Mozart
Ruwr8HKdWjYeG
Ćwiczenie 4
Połącz kompozytora z dziełem. Mikołaj Rimski-Korsakow Możliwe odpowiedzi: 1. W grocie króla gór, 2. Słoń, 3. Lot Trzmiela Camille Saint-Saëns Możliwe odpowiedzi: 1. W grocie króla gór, 2. Słoń, 3. Lot Trzmiela Edward Grieg Możliwe odpowiedzi: 1. W grocie króla gór, 2. Słoń, 3. Lot Trzmiela
R1RI9bHkPM8xx
Ćwiczenie 5
Połącz utwór z większym dziełem, w ramach którego został stworzony. Lot trzmiela Możliwe odpowiedzi: 1. Bajka o carze Sałtanie, 2. Peer Gynt, 3. Karnawał zwierząt Słoń Możliwe odpowiedzi: 1. Bajka o carze Sałtanie, 2. Peer Gynt, 3. Karnawał zwierząt W grocie króla gór Możliwe odpowiedzi: 1. Bajka o carze Sałtanie, 2. Peer Gynt, 3. Karnawał zwierząt
RQFiTf8rULPuA
Ćwiczenie 6
Która z miniatur z cyklu Karnawał zwierząt jako jedyna została opublikowana za życia kompozytora? Możliwe odpowiedzi: 1. Łabędź, 2. Lew, 3. Słoń
R105HNqMACEq2
Utwór: The ElephantWykonawca: Seiji OzawaŹródło: Barber: Souvenirs, Op. 28 - Saint-Saëns: The Carnival of the Animals - Debussy: Préludes, Book 2, L. 123
RonfHjCNycnCm
Ćwiczenie 7
Jaki instrument pełni rolę słonia w miniaturze pochodzącej z cyklu Karnawał zwierząt? Możliwe odpowiedzi: 1. Wiolonczela, 2. Klarnet, 3. Kontrabas

Słownik pojęć

Ansambl
Ansambl

1) scena zespołowa w sztuce teatr., operze, oratorium, kantacie;
2) utwór muz. dla kilku solistów śpiewaków lub instrumentalistów.

Fantazja
Fantazja

Muz. utwór instrumentalny o swobodnej budowie, często improwizowany, nawiązujący także do istniejących już w danym okresie form i gatunków, np. w renesansie, baroku do ricercaru, capriccia, niekiedy do preludium, lub będący wynikiem krzyżowania się różnych form, np. w klasycyzmie: sonaty, formy sonatowej, koncertu; w XIX w. popularne były fantazje na tematy operowe, cykle fantazji — miniatur, fantazje typu programowej uwertury; fantazja chorałowa, w niemieckiej muzyce organowej fantazja wariacyjna oparta na chorale protestanckim.

Miniatura
Miniatura

Mały utwór muzyczny, przeznaczony na instrument solo lub z towarzyszeniem fortepianu;
wzorowana na formie pieśni; niekiedy opatrzona programowym tytułem.

Opera
Opera

Dramatyczno‑muzyczny, wokalno‑instrumentalny, z akcją dramatyczną, monologami i dialogami ujętymi w libretcie, przeznaczony do wykonania na scenie (z odpowiednią scenografią), zwykle w specjalnie do tego celu zbudowanym teatrze operowym, również zwanym operą.

Singspiel
Singspiel

Śpiewogra, utwór sceniczny, słowno‑muz., o charakterze popularnym, z tekstem mówionym i wstawkami muz. w postaci prostych, na ogół zwrotkowych piosenek, prostych arii i ansambli.

Suita
Suita

Muz. cykliczna forma instrumentalna, tzn. zbudowana z kilku lub kilkunastu części, gł. o charakterze tanecznym, utrzymanych na ogół w tej samej lub pokrewnej tonacji.
(np. dwie suity Peer Gynt E. Griega, Arlezjanka G. Bizeta, czy suita z baletu Dziadek do orzechów P.I. Czajkowskiego).

Słownik pojęć opracowano na podstawie:

encyklopedia.pwn.pl

Biblioteka muzyczna

R18qgPN9xgTAZ
Ilustracja interaktywna przedstawia portret Joseph-Gioacchino Rossiniego. Po zaznaczeniu grafiki, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny.
Autor nieznany, Gioacchino Rossini, online-skills, CC BY 3.0 (ilustracja); Gioacchino Rossini, „Duetto Buffo Di Due Gatti” (Duet dwóch kotów), online-skills, CC BY 3.0
RxGXbB6RP6uOF
Ilustracja interaktywna przedstawia widok nutowy duetu „Nun liebes Weibchen”. Po zaznaczeniu grafiki, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny.
Wolfgang Amadeusz Mozart, widok nutowy duetu „Nun liebes Weibchen” pochodzącego z singspielu „Der Stein der Weisen, oder die Zauberinsel„ („Kamień filozoficzny albo zaczarowana wyspa”), imslp.org, CC BY 4.0 (ilustracja); Wolfgang Amadeusz Mozart, duet „Nun liebes Weibchen” pochodzący z singspielu „Der Stein der Weisen, oder die Zauberinsel” (Kamień filozoficzny albo zaczarowana wyspa), online-skills, CC BY 3.0
RyloUIGkv5EX3
Ilustracja interaktywna przedstawia portret Joseph-Maurice Ravela – francuski kompozytor i pianista. Po zaznaczeniu grafiki, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny.
Autor nieznany, fotografia Maurice Ravela, 1925, Francuska Biblioteka Narodowa, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); Maurice Ravel, „Duo miaulé” z opery „L'Enfant et les sortilège”, online-skills, CC BY 3.0 (dźwięk)
RrWFabEa6maeC
Ilustracja interaktywna przedstawia widok nutowy „Lot Trzmiela” z opery „Bajka o carze Sałtanie”. Po zaznaczeniu grafiki, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny.
Nikołaj Rimski-Korsakow, widok nutowy utworu „Lot Trzmiela” z opery „Bajka o carze Sałtanie”, imslp.org, CC BY 4.0 (ilustracja); Nikołaj Rimski-Korsakow, „Lot Trzmiela” z opery „Bajka o carze Sałtanie”, online-skills, CC BY 3.0 (dźwięk)
R3wVZv2jTUToE
Ilustracja interaktywna przedstawia widok nutowy utworu „Słoń” z cyklu „Karnawał zwierząt”. Po zaznaczeniu grafiki, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny.
Camille Saint-Saëns, widok nutowy utworu „Słoń” z cyklu „Karnawał zwierząt”, imslp.org, CC BY 4.0 (ilustracja); Camille Saint-Saëns, „Słoń” z cyklu „Karnawał zwierząt”, online-skills, CC BY 3.0 (dźwięk)
RUCF1dhaFhF4X
Ilustracja interaktywna przedstawia widok nutowy utworu „W grocie króla gór” z I suity „Peer Gynt” op. 46. Po zaznaczeniu grafiki, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz odtworzony utwór muzyczny.
Edward Grieg, widok nutowy utworu „W grocie króla gór” z I suity „Peer Gynt” op. 46, imslp.org, CC BY 4.0 (ilustracja); Edward Grieg, „W grocie króla gór” z I suity „Peer Gynt” op. 46, online-skills, CC BY 3.0

Bibliografia

Andrzej Chodkowski (red.), Encyklopedia muzyki, PWN, Warszawa 1995.

Henri Bergson, Śmiech. Esej o komizmie, przekład: S. Cichowicz, Kraków 1977.

Johan Huizing, Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, przekład: M. Kurecka i W. Wirpsza, Warszawa 1985.

Zofia Lissa, O komizmie muzycznym; O cytacie w muzyce, w: Szkice z estetyki muzycznej, PWM, Kraków 1965.