Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Nie wszystkie pożary można gasić wodą. Choć woda należy do najpopularniejszych środków gaśniczych, to niekiedy procesowi spalania ulegają materiały zbudowane z pierwiastków i związków chemicznych z nią reagujących. Próba ugaszenia takiego pożaru wodą spowoduje zwiększenie ognia i skutek odwrotny do zamierzonego.

Źródło: Gilitukha (https://pl.fotolia.com), .
Już wiesz
  • w jaki sposób można podzielić zagrożenia;

  • że Państwowa Straż Pożarna jest jedną z podstawowych instytucji zajmujących się ochroną ludności;

  • jak scharakteryzować sytuację kryzysową.

Nauczysz się
  • określać najczęstsze przyczyny pożarów;

  • wyróżniać rodzaje pożarów;

  • rozróżniać środki używane do gaszenia pożarów;

  • wymieniać zasady postępowania w przypadku wystąpienia pożaru.

1. Czym jest pożar?

Warunkiem zapoczątkowania pożaru (procesu spalania) jest istnienie trójkąta spalania. Jeśli zabraknie choćby jednego z jego elementów, wówczas pożar nie powstanie. Z czego składa się trójkąt spalania, można dowiedzieć się, oglądając nagranie wideo 1.

Film prezentuje ogólny schemat powstawania pożarów. Rozpoczyna go ujęcie pudełka zapałek, szklanki i świecy. Zapałka pociera o draskę i jest odpalana, zbliżenie i pokazanie przez chwilę jak płonie. Ręka przytrzymuje płonącą zapałkę po lewej stronie kadru, a z prawej pojawia się napis źródło ciepła (zapłonu). Zmiana ujęcia na świecę i komentarz tekstowy Materiał palny. Dłoń z zapałką zbliża się do knota świeczki i go podpala. Ujęcie płonącego knota z bliska, pojawia się napis Powietrze oraz liczne symbole tlenu O2 otaczające knot. Zmiana ujęcia na szersze, płonąca świeczka zostaje przykryta pustą, czystą i przezroczystą szklanką. Kamera cały czas pokazuje świeczkę, jak płomień się zmniejsza i gaśnie. Następuje wygaszenie ekranu i pojawienie się napisu Zapamiętaj. Po zniknięciu napisów w polach o kształtach trójkątów pojawiają się w miarę komentarza lektora trzy fragmenty filmu: zapalanie zapałki, podpalanie świecy i gaszenie jej szklanką. Te trzy obrazy łączone są ze sobą za pomocą białych linii tworzących trójkąt. Każdej miniaturze filmowej towarzyszą podpisy: źródło ciepła (zapłonu), materiał palny, powietrze.
Zapamiętaj!

Pożarowi zazwyczaj towarzyszą następujące zjawiska:

  • płomień, którego temperatura może różnić się w zależności od rodzaju materiału, jaki ulega spalaniu – im jaśniejszy, tym wyższa jest jego temperatura;

  • dym, który może mieć barwę niebieską, białą lub żółtą oraz gorzkawy lub słodkawy posmak, co wskazuje na obecność substancji trujących;

2. Najczęstsze przyczyny pożarów

Powstanie pożarów jest następstwem wielu zdarzeń, z których nie wszystkie można określić jako naturalne. Bardzo często zaprószenie ognia jest następstwem m.in. nieodpowiedzialności i bezmyślnści ludzi (umyślne podpalenia, wypalanie traw itp.) lub wad urządzeń elektrycznych (np. zwarcia). O takim pożarze mówimy, że ma charakter antropologiczny, czyli związany z działalnością człowieka. Natomiast jako o zagrożeniu naturalnym, mówimy np. w przypadku samozapłonu oraz wyładowań atmosferycznych (piorunów).

Źródło: USDAgov (https://www.flickr.com), licencja: CC BY 2.0. Susza znacznie sprzyja występowaniu pożarów, dlatego podczas jej trwania często wydaje są zakaz wstępu do lasów
Polecenie 1

Zastanów się i wymień inne naturalne przyczyny pożarów.

Ryzyko wystąpienia pożaru w mieszkaniu lub domu jest bardzo duże ze względu na znajdujące się tam i często wykorzystywane instalacje – elektryczną i gazową. Kuchenka gazowa, piekarnik, płyta grzewcza, kuchenka mikrofalowa, czajnik elektryczny – te wszystkie sprzęty, o ile będą źle eksploatowane lub zostaną uszkodzone, mogą stanowić potencjalne zarzewie (źródło) pożaru.

Ciekawostka

Czym jest ściana ogniowa?

Ściana ogniowa (zwana inaczej ogniomurem) jest to ściana o wzmocnionej, niepalnej konstrukcji, którą stawia się między budynkami w zabudowie zwartej. Wystaje ona ponad dach i ma na celu zapobieganie szybkiemu rozprzestrzenianiu się ognia na inne budynki.

Źródło: Mielon (http://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 3.0. Niepalna konstrukcja między budynkami nie dopuszcza do szybkiego rozprzestrzeniania się pożaru

Szkoła i sklep to miejsca, gdzie niezbędne jest wykorzystanie energii elektrycznej. Ze względu na dużą powierzchnię tych budynków, instalacja elektryczna w nich jest rozległa. Jeżeli nie będzie ona regularnie konserwowana i sprawdzana, to istnieje ryzyko awarii, która może spowodować wybuch pożaru.

Natomiast lasy, łąki i parki to miejsca, w których znajduje się duża liczba drzew, krzewów i traw. Przy upalnej pogodzie i znacznym wysuszeniu tych roślin bardzo łatwo o pożar, który może być spowodowany nieodpowiedzialnym zachowaniem ludzi odwiedzających te miejsca.

Zapamiętaj!

Miejscami potencjalnych pożarów są miejsca, gdzie bardzo często przebywasz – mieszkanie, dom, szkoła, sklepy, lasy, łąki i parki!

Aby zapobiegać występowaniu pożarów, musisz zwrócić szczególną uwagę na zabezpieczenia:

  • instalacji gazowych i elektrycznych,

  • grzejników i pieców,

  • otwartego ognia (np. świec, ognisk, niedopałków papierosów, lamp naftowych),

  • powszechnie dostępnych materiałów łatwopalnych (farb, rozpuszczalników, olejów, benzyny).

3. Rodzaje pożarów

W Polsce, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, wyróżnia się omówione poniżej grupy pożarów.

Polecenie 2

Każdy pożar niesie za sobą zagrożenie zdrowia i życia, jednak są materiały, które jest trudniej ugasić niż inne. Do takich substancji należy m.in. benzyna. Jak myślisz, dlaczego? Uzasadnij swoją opinię.

Źródło: Anders Jung (https://www.flickr.com), licencja: CC BY 2.0.
Polecenie 3

Obejrzyj film i zastanów się nad kilkoma pytaniami.

  • Co mogło być przyczyną pożaru?

  • Jakie zagrożenie stanowił ten pożar dla mieszkańców Bielska‑Białej?

  • Czy można byłoby podjąć dodatkowe działania, aby zmniejszyć to zagrożenie? Jeśli tak, to jakie?

  • Jakie niebezpieczeństwa zastali lub mogli zastać strażacy na miejscu zdarzenia?

  • Dlaczego gaszenie pożaru trwało aż kilka godzin?

  • Jak myślisz, dlaczego po ugaszeniu pożaru strażacy zajęli się (przynajmniej częściowo) rozbiórką pewnych elementów fabryki?

    Film przedstawia gaszenie pożaru. Rozpoczyna go szerokie ujęcie ulicy z przyległymi budynkami przemysłowymi i magazynami, podpis głosi Bielsko-Biała 30 października 2013 roku. Na horyzoncie unosi się dym. Zmiana ujęcia, stary budynek przemysłowy, gęste kłęby dymu i płomienie, biegający strażacy, w tle i po prawej stronie kadru wozy Straży Pożarnej i rozciągnięte węże. Duże nagromadzenie reklam sugeruje, że budynek ten jest siedzibą kilku firm. Ujęcie budynku z większej odległości, widoczne trzy jednostki gaśnicze Straży, wszystkie na sygnałach. Zmiana ujęcia, budynek z boku, pali się dach po lewej stronie polewany wodą od dołu, w centralnej części jednostka straży unosi drabinę z dwoma strażakami i armatką wodną, zaczyna się gaszenie również z góry. Wygaszenie, na czarnym tle pojawia się napis Kilka godzin później. Ujęcie tego samego budynku z drugiej strony, widoczna ulica, jednostki straży i kłęby szaro białego dymu. Na sygnale podjeżdżają kolejne jednostki. Zmiana ujęcia, trwa dogaszanie, ujęcie fragmentu budynku z kompletnie spalonym dachem. Na ziemi widoczne kłęby piany z gaśnic. Zmiana ujęcia na bramę wjazdową, strażacy przeczesują pogorzelisko i rozbierają spalone elementy wyposażenia budynku grożące zawaleniem. Używają w tym celu bosaków i pił łańcuchowych. Film kończy ujęcie miejsca zdarzenia od strony ulicy.

4. Ochrona przeciwpożarowa

Cele ochrony przeciwpożarowej są realizowane poprzez:

  • zapobieganie powstawaniu i rozprzestrzenianiu się pożaru,

  • zapewnienie sił i środków do zwalczania pożaru,

  • prowadzenie działań ratowniczych,

  • przestrzeganie wszystkich nakazów i zakazów,

  • odpowiednio wczesne poinformowanie straży pożarnej o zaistniałym zagrożeniu,

  • wcześniejsze zaplanowanie ewakuacji ludzi i dobytku,

  • przeszkolenie wszystkich użytkowników danego miejsca w zakresie zasad postępowania zawartych w instrukcji przeciwpożarowej.

Zapamiętaj!
  • W razie wystąpienia pożaru decydująca jest postawa wszystkich ludzi i odpowiednio szybkie zawiadomienie służb o zagrożeniu.

  • W razie wystąpienia zagrożenia pożarowego zadzwoń pod numer 112 – jest to numer alarmowy, który możesz wykorzystać, aby powiadomić odpowiednie służby.

  • Aby połączyć się ze strażą pożarną, możesz również wybrać numer 998, który bezpośrednio połączy cię z dyżurnym. Wówczas musisz spokojnie i wyraźnie podać nstępujące informacje:

    • swoje imię i nazwisko oraz numer telefonu, z którego dzwonisz,

    • adres i nazwę obiektu,

    • co i gdzie się pali,

    • czy istnieje zagrożenie życia i zdrowia ludzkiego.

Po podaniu informacji nie rozłączaj się do chwili potwierdzenia przyjęcia zgłoszenia!

W ochronie przeciwpożarowej istotne jest kierowanie się informacjami zawartymi w systemie znaków przeciwpożarowych, które zostały zaprezentowane w galerii 2. Znaki te wskazują nie tylko miejsca niebezpieczne oraz czynności, których wykonywanie mogłoby wywołać pożar, ale także punkty, w których znajduje się np. sprzęt pożarniczy. Dzięki temu są one niezwykle pomocne nie tylko w działaniach prewencyjnych (zapobiegających), ale także podczas samej akcji ratunkowej, usprawniając jej przeprowadzanie.

5. Środki gaśnicze

Polecenie 4

Zanim zapoznasz się z tematem, zastanów się, jakiego środka należy użyć, by skutecznie ugasić:

  1. benzynę,

  2. drewno,

  3. węgiel,

  4. olej spożywczy.

W celu ugaszenia pożaru stosuje się kilka rodzajów środków gaśniczych. Ich wybór zależy od rodzaju spalanego materiału, a zatem należy w pierwszej kolejności rozpoznać, co się pali, czyli zidentyfikować grupę pożaru. Najpopularniejsze środki gaśnicze zostały zebrane w poniższej animacji.

Nagranie przedstawia środki gaśnicze. Rozpoczyna je plansza z piktogramami dzwonka alarmowego, pożaru domu, hydrantu, głowy strażaka w kasku i gaśnicy. Nad rzędem piktogramów znajduje się napis Woda. Animacja ukazuje strażaka gaszącego pożar w pomieszczeni z biurkiem i płonącym na nim stosem papierów. Strażak gasi ogień lejąc na niego z węża strumień wody. Po prawej stronie ekranu znajduje się szary pasek, na którym pojawia się napis Woda. Po lewej stronie paska w górnej części ekranu widać termometr. Termometr powiększa się i przesłania animowaną scenę. Teraz można odczytać jego wskazania, czyli 120 stopni Celsjusza. Słupek rtęci szybko spada do około 50 stopni Celsjusza, a termometr wraca na swoje poprzednie miejsce. Na szarym pasku po prawej stronie pojawiają się cechy: obniża temperaturę, zamienia się w parę wodną (towarzyszy temu zmiana w animacji, zmniejszenie ognia i pojawienie się pary wodnej. Na szarym polu następuje zmiana, pojawia się napis Nie wolno gasić. W miarę komentarza lektora pojawiają się pod napisem przekreślone rysunki: chemicznych kolbek z kolorowymi płynami, rozżarzonych węgli, kanistra na benzynę na tle pomarańczowego płomienia oraz żółto czarnego trójkąta ostrzegawczego z symbolem błyskawicy. Następuje powrót do białej planszy, tym razem z napisem Piana gaśnicza. Pojawia się animacja na której strażak gasi pianą z trzymanej w rękach wytwornicy podłączonej do węża płonący samochód. Na szarym pasku po prawej stronie znajduje się napis Piana gaśnicza, pod którym pojawiają się cechy: obniża temperaturę (towarzyszy temu animacja z termometrem), izoluje dostęp tlenu do powierzchni palącego się materiału. Na szarym polu następuje zmiana, pojawia się napis Nie wolno gasić. W miarę komentarza lektora pojawiają się pod napisem przekreślone rysunki: chemicznych kolbek z kolorowymi płynami, rozżarzonych węgli, kanistra na benzynę na tle pomarańczowego płomienia i żółto czarnego trójkąta ostrzegawczego z symbolem błyskawicy. Następuje powrót do białej planszy z napisem Proszki gaśnicze. Pojawia się animacja na której strażak gasi proszkiem z gaśnicy płonące zabawki. Na szarym pasku po prawej stronie znajduje się napis Proszki gaśnicze to drobno zmielone związki chemiczne, pod którym pojawiają się cechy: izolują dostęp tlenu do powierzchni palącego się materiału i hamują reakcje chemiczne. N a szarym polu następuje zmiana, pojawia się napis Nie wolno gasić. Pod napisem pojawia się przekreślony rysunek dwóch kół zębatych. Następuje powrót do białej planszy z napisem Piasek. Pojawia się animacja na której strażak sypie piasek do płonącego kubła na śmieci. Na szarym pasku po prawej stronie znajduje się napis Piasek, pod którym pojawiają się cechy: zapobiega rozbryzgom i odcina dostęp powietrza od palącego się materiału. Na szarym polu następuje zmiana, pojawia się napis Nie wolno gasić. W miarę komentarza lektora pojawiają się pod napisem przekreślone rysunki: dwóch kół zębatych oraz żółto czarnego trójkąta ostrzegawczego z symbolem błyskawicy oraz kanistra na benzynę na tle pomarańczowego płomienia. Następuje powrót do białej planszy z napisem Dwutlenek węgla. Pojawia się animacja na której strażak gasi strumieniem z gaśnicy biurko z palącym się zegarem i maszyną do szycia. Na szarym pasku po prawej stronie znajduje się napis Dwutlenek węgla, pod którym pojawiają się cechy: obniża temperaturę (towarzyszy temu animacja z termometrem), nie przejawia właściwości niszczących. Na szarym polu następuje zmiana, pojawia się napis Nie wolno gasić. W miarę komentarza lektora pojawiają się pod napisem przekreślone rysunki: fioletowego koła z napisem X + O2 i człowieka ubranego w zieloną koszulkę na tle pomarańczowego płomienia.
Ciekawostka

Dlaczego dwutlenku węgla używa się do gaszenia pożarów?

Dwutlenek węgla jest używany m.in. w gaśnicy pianowej – gaśnicy, w której piana gaśnicza wyrzucana jest za pomocą sprężonego gazu. Pierwiastki takie, jak: sód, potas, wapń i magnez bardzo łatwo reagują z zawartą w pianie wodą. W wyniku tych reakcji powstaje palny gaz – wodór. Zamiast więc stłumić ogień, można spowodować wybuch. Dlatego też istotne jest zastosowanie środka gaśniczego właściwego ze względu na rodzaj pożaru.

6. Zasady postępowania w razie wystąpienia pożaru

W razie wystąpienia pożaru bardzo ważne jest odpowiednie zachowanie się i wykonanie następujących czynności:

  • odcięcie dostępu świeżego powietrza do miejsca wystąpienia pożaru (np. zamknięcie okna w mieszkaniu lub też zatkanie szczeliny pod drzwiami),

  • wezwanie straży pożarnej,

  • niezwłoczne zaalarmowanie osób będących w strefie zagrożenia (np. sąsiadów z tego samego budynku),

  • opuszczenie (ewakuacja) zagrożonego miejsca.

Zapamiętaj!
  • Drogi i wyjścia ewakuacyjne są oznakowane odpowiednimi tablicami informacyjnymi.

  • W czasie ewakuacji zabrania się:

    • jakichkolwiek czynności mogących wywołać panikę,

    • przechodzenia w kierunku przeciwnym do kierunku ewakuacji,

    • zatrzymywania się lub tamowania ruchu.

Więcej informacji na temat ewakuacji można znaleźć i7UZfWDfU4tutaj.

7. Gaszenie palącej się odzieży na człowieku

Może zdarzyć się, że będziesz świadkiem zapalenia się odzieży na człowieku. Wówczas, aby uratować życie i zdrowie osoby poszkodowanej, bardzo ważne jest odpowiednie reagowanie i trzeźwe myślenie.
Przede wszystkim nie możesz dopuścić do tego, aby osoba, na której pali się ubranie, wpadła w panikę i wybiegła, np. na zewnątrz (ruch i podmuch wiatru podsycają płomienie). Musisz położyć tę osobę na ziemi w taki sposób, aby palące się ubranie było na wierzchu, następnie ugasić płomienie, np. poprzez polewanie wodą. Innym skutecznym sposobem jest przykrycie palącego się mokrym kocem, peleryną czy też płaszczem (patrz: ilustracja 3). Dzięki temu odetniesz dopływ tlenu do ognia. Pamiętaj, aby nie przesuwać poszkodowanego po ziemi, bo może to spowodować rozprzestrzenienie się ognia na inne części ciała i powstanie dalszych obrażeń. Po ugaszeniu pożaru zdejmij wierzchnią warstwę odzieży z poszkodowanego. Zrób to jednak w taki sposób, aby nie odrywać od ciała przywierających (zwęglonych) fragmentów materiału. Następnie możesz znów polać ofiarę wodą, aby uśmierzyć jej ból. Pamiętaj również, aby po wykonaniu tych czynności natychmiast wezwać pomoc, dzwoniąc pod numer 112, 998 lub 999.

Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., George Chernilevsky (https://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 3.0. Gdy nie mamy w poblżu koca, możemy użyć własnej odzieży

Podsumowanie

  • Warunkiem zapoczątkowania pożaru jest istnienie trójkąta spalania: materiału palnego, powietrza i źródła ciepła.

  • Pożarowi towarzyszą płomień, dym i produkty spalania.

  • Nie każdy pożar jest klęską naturalną. Do tej kategorii zaliczają się rozległe i intensywne pożary, powstałe m.in. na skutek samozapłonu lub wyładowania atmosferycznego. Natomiast częściej spotykane są pożary wywołane czynnikami pochodzenia antropologicznego, czyli spowodowane działalnością człowieka.

  • W Polsce wyróżnia się 5 grup pożarów:

    • materiałów stałych zwykle pochodzenia organicznego, których normalne spalanie zachodzi z tworzeniem żarzących się węgli,

    • cieczy i materiałów stałych topiących się,

    • gazów palnych,

    • metali,

    • tłuszczów i olejów w urządzeniach kuchennych.

  • Ochrona przeciwpożarowa to realizacja wszystkich przedsięwzięć mających na celu ochronę życia, zdrowia i mienia oraz środowiska przed pożarem i jego skutkami.

  • Istnieje 5 najczęściej stosowanych środków gaśniczych: woda, piana gaśnicza, proszki gaśnicze, piasek i dwutlenek węgla.

  • W razie wystąpienia pożaru bardzo ważne jest odpowiednie zachowanie się, trzeźwe myślenie i poinformowanie odpowiednich służb.

  • Wzywając pomoc, pamiętaj o numerach alarmowych.

Polecenie 5

A teraz sprawdź swą wiedzę, grając w grę.

Praca domowa
Polecenie 6.1

Wyobraź sobie, że dostrzegasz pożar. Opisz tę sytuację i przygotuj plan działań, które musisz podjąć, aby odpowiednio zareagować na zagrożenie.

Słowniczek

Definicja: ochrona przeciwpożarowa

realizacja wszystkich przedsięwzięć mających na celu ochronę życia, zdrowia i mienia oraz środowiska przed pożarem lub jego skutkami

Definicja: pożar

niekontrolowany proces spalania w miejscu do tego nieprzeznaczonym, czyli np. w mieszkaniu, szkole, szpitalu, ale również w lesie czy parku

Definicja: pożary grupy A

pożary materiałów stałych, zwykle pochodzenia organicznego, których normalne spalanie zachodzi z tworzeniem żarzących się węgli

Definicja: pożary grupy B

pożary cieczy i materiałów stałych topiących się

Definicja: pożary grupy C

pożary gazów palnych

Definicja: pożary grupy D

pożary metali

Definicja: pożary grupy F

pożary tłuszczów i olejów w urządzeniach kuchennych

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5
Ćwiczenie 6
Ćwiczenie 7
Ćwiczenie 8
Ćwiczenie 9