Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Udostępnij materiał Zapisz jako PDF

Stale słyszymy o konieczności oszczędzania wody z powodu kurczących się jej zasobów. Tymczasem woda pokrywa większą część powierzchni naszej planety. Więc jak to możliwe, że jej brakuje?

RCk4kntNDfPi31
Źródło: Liam Quinn (https://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 2.0.
Już wiesz
  • woda jest substancją niezbędną do życia;

  • woda stanowi środowisko życia niezliczonych organizmów;

  • woda ulega skażeniu i samooczyszczaniu.

Nauczysz się
  • wyjaśniać, skąd w przyrodzie bierze się woda pitna;

  • wyjaśniać, dlaczego tak wiele wody na Ziemi nie nadaje się do picia;

  • wskazywać źródła zanieczyszczeń wody;

  • wymieniać sposoby oszczędzania wody.

i0lfXvni0W_d5e154

1. Dostępność wody na Ziemi

Ziemia obserwowana z kosmosu ma barwę błękitną, gdyż aż 71% jej powierzchni pokrywa woda odbijająca niebieską część widma światła słonecznego. Ogromna ilość wody znajdującej się na Ziemi jest słona, a tym samym niezdatna do picia. Średnie zasolenie wody morskiej zależy od rodzaju zbiornika: otwarte wody oceanu zawierają około 33 g soli w litrze, wody Morza Śródziemnego – ok. 40 g/l, a wody Zatoki Perskiej aż 48 g/l. Zasoby wody słodkiej na Ziemi są stosunkowo niewielkie – stanowią jedynie 3% całej wody. Większość wody słodkiej, ok. 70%, zmagazynowana jest w lodowcach i śniegu głównie na Antarktydzie.

Polska jest jednym z krajów europejskich o najmniejszych zasobach wody pitnej w przeliczeniu na mieszkańca. Mniejsze zasoby wody na mieszkańca mają tylko Malta i Belgia. W naszym kraju na jedną osobę przypada ok. 1580 mIndeks górny 3 wody na rok – tyle ile na statystycznego mieszkańca Egiptu.

R1HL9GjishjI71
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 1

Wyjaśnij, dlaczego picie wody morskiej jest szkodliwe dla organizmu, a picie wody demineralizowanej, czyli pozbawionej składników mineralnych (przy normalnej diecie) nie ma negatywnego wpływu na organizm.

Wskazówka

Co dzieje się z plasterkami ziemniaka lub świeżego ogórka po posypaniu ich solą? Skąd komórki naszego ciała pozyskują wodę?

Ciekawostka

Nadmorskie kraje, w których brakuje wody pitnej, odsalają wodę morską. Technologię tę stosują m.in. Arabia Saudyjska, Izrael, Zjednoczone Emiraty Arabskie, a także USA i Hiszpania. Najprostszy sposób odsalania wody polega na zbieraniu pary wodnej unoszącej się z podgrzanej słonej wody.

i0lfXvni0W_d5e210

2. Zasoby wody pitnej

W przyrodzie woda stale krąży pomiędzy zbiornikami wodnymi, atmosferą i powierzchnią lądów. Główne znaczenie dla tego zjawiska mają oceany. Ich powierzchnia stale paruje, a unosząca się do góry para wodna jest transportowana przez wiatr. Gdy powietrze się ochładza, para wodna skrapla się i powstają z niej chmury. Gdy drobne kropelki wody zawarte w chmurach połączą się w większe krople, spadają w postaci opadów atmosferycznych, które zasilają m.in. lądy. Woda opadowa częściowo wsiąka w glebę, a częściowo spływa do strumieni i rzek. Rzeki niosą ją do mórz i oceanów, skąd ponownie wyparuje.

Parowanie zachodzi także na lądach. Część wody opadowej gromadzi się w zbiornikach wody słodkiej, część nawilża glebę i jest pobierana przez rośliny. One także tracą wodę w procesie transpiracji, zwiększając wilgotność powietrza. Część wody opadowej wsiąka w grunt i gromadzi się w podziemnych ciekach na głębokości od kilku do kilkudziesięciu metrów. Woda ta przenikając przez warstwy skał, ulega samooczyszczeniu ze skażeń biologicznych, co oznacza, że nie zawiera na przykład bakterii. Takie wody, położone co najmniej na głębokości 3‑4 m, zasilają na przykład ujęcia wody pitnej.

RGphfsamIIbQ41
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 2

Zaobserwuj krążenie wody w mikroskali. W tym celu weź duży słoik, na jego dnie ułóż warstwę piasku (ok. 4 cm), na nim ułóż warstwę ziemi doniczkowej i posadź w niej rośliny, takie jak zielistka, trzykrotka, begonia. Podlej ogród w słoiku taką ilością wody, aby ziemia była wilgotna, ale nie przelana. Możesz to sprawdzić, przechylając słoik – jeśli z gleby wypłynie woda to znaczy, że jest jej za dużo. Gdy rośliny się przyjmą, zamknij szczelnie słój. Obserwuj ilość wody zbierającej się na ściankach słoika. Sprawdź, co się dzieje, gdy ochładzasz słoik, trzymając go kilka godzin w lodówce, i potem, gdy ponownie przenosisz go do pokoju.

Ciekawostka

Największy niedobór wody występuje w pasie nizin środkowej Polski. Rzeki płynące przez te tereny mają bardzo zmienny poziom wody. To oraz niewielka liczba zbiorników retencyjnych (sztucznych zbiorników gromadzących wodę) sprawia, że nasz kraj nawiedzają powodzie i susze.

Polecenie 3

Dowiedz się, gdzie w twojej okolicy znajdują się zbiorniki retencyjne. Poszukaj informacji, jaki jest ich wpływ na środowisko przyrodnicze.

i0lfXvni0W_d5e267

3. Skażenia wody

Na dostępność wody wpływa nie tylko jej zużycie w gospodarstwach domowych oraz zakładach produkcyjnych. Ilość opadów na terenie Polski byłaby wystarczająca dla naszych potrzeb, gdyby nie skażenie środowiska wpływające bezpośrednio i pośrednio na jakość wód. Jego źródłem są przede wszystkim:

  • rolnictwo, w którym powszechnie stosuje się chemiczne środki pielęgnacji i ochrony roślin; ich pozostałości są wypłukiwane przez opady do rzek, skąd trafiają do ujęć wody;

  • przemysł wytwarzający szkodliwe pyły, gazy oraz ścieki; w ostatnich latach jego negatywny wpływ na stan środowiska zmniejszył się, co jest wynikiem stosowania coraz bezpieczniejszych technologii oraz stosowania różnorodnych i wydajnych filtrów wody i powietrza;

  • transport; wyciekające paliwa, spaliny, a nawet guma z opon ścieranych podczas jazdy trafiają do środowiska;

  • tzw. niska emisja, której głównym źródłem jest spalanie węgla w celach grzewczych, wskutek czego powstają gazy i pyły zanieczyszczające atmosferę, glebę i wodę; jednym z efektów skażenia atmosfery tlenkami siarki i azotu, powstającymi podczas spalania paliw kopalnych, są kwaśne deszczekwaśne deszczekwaśne deszcze; obniżają one pH gleby i zbiorników wodnych;

  • spalanie w gospodarstwach domowych śmieci, zwłaszcza odpadów zawierających elementy plastikowe; toksyczne produkty spalania zanieczyszczają powietrze, a tym samym glebę i wodę.

  • miasta i osiedla pozbawione kanalizacji lub nieposiadające oczyszczalni ścieków; nieszczelne szamba (zbiorniki do gromadzenia ścieków z gospodarstw domowych) podobnie jak nieoczyszczone ścieki powodują skażenie chemiczne i bakteriologiczne gleb i wód; wielkim problemem są także środki piorące, gdyż zawierają one substancje zwiększające żyzność wody, które sprzyjają rozmnażaniu się mikroorganizmów;

  • źle zabezpieczone wysypiska odpadów lub tzw. dzikie wysypiska śmieci, z których zanieczyszczenia wymywane są do wód gruntowych.

W efekcie prawie połowa polskich rzek zawiera wody o niezadowalającej jakości. Woda jest zasobem odnawialnym, podlega samooczyszczeniu, ale proces ten wymaga długiego czasu. Dlatego ilość dostępnej czystej wody stale się kurczy. Proces oczyszczania wody można przyspieszyć, np. poprzez wykorzystanie oczyszczalni ścieków. Woda po oczyszczeniu w oczyszczalniach może być ponownie wykorzystywana w przemyśle i gospodarstwach domowych.

RWcucWV2Wek3x1
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.
i0lfXvni0W_d5e330

4. Oszczędzanie wody

Nadmierne zużycie wody w gospodarstwie domowym wynika często z drobnych zaniedbań, np. z nieszczelności instalacji. Przez cieknący czy za słabo zakręcony kran po kropelce wypływa rzeka wody. Często niepotrzebnie odkręca się wodę podczas takich czynności jak mycie zębów i naczyń. Również włączanie niezapełnionej pralki czy zmywarki skutkuje nadmierym i niepotrzebnym poborem wody.

Zużycie wody w domu

Sposoby zużycia wody

Średnia ilość zużytej wody [l]

Prysznic

30 (5 min)

Kąpiel w wannie

60

Pranie w pralce

95

Mycie zębów przy otwartym kranie

6

Mycie zębów przy zamkniętym kranie

1

Mycie zębów z wykorzystaniem kubka wody

0,2

Cieknący kran (1 kropla/s)

12 tys. rocznie

W zakładach pracy czy dużych budynkach użyteczności publicznej czasem woda kapie z kranów, wycieka ze spłuczek, a faktów tych nikt nie zgłasza pracownikom odpowiedzialnym za instalację wodną. Zdarza się, że na wymianę uszczelek trzeba czekać nawet kilka tygodni. Oznacza to wymierne straty materialne i uszczuplenie zasobów wodnych.

Niewykorzystanym źródłem wody jest deszczówka. Może ona służyć na przykład do podlewania trawy czy spłukiwania toalet. Takie rozwiązanie zastosowano m.in. na Stadionie Miejskim we Wrocławiu. Deszczówka, która w miastach obmywa ulice, a potem trafia do kanalizacji, od razu staje się ściekiem. Tymczasem mogłaby być gromadzona i wykorzystana. Aby tak było, wystarczy na przykład budować ażurowe parkingi i zadbać, by powierzchnia chodników znajdowała się wyżej niż powierzchnia trawników.

Polecenie 4

Jeśli masz w domu wodomierz, odczytaj ilość zużytej wody, potem przez 2 godziny nie otwieraj wody w całym domu. Zrób ponowny odczyt i sprawdź, czy masz szczelną instalację wodną. Jeśli nie, oszacuj, ile wody tracone jest co miesiąc. Dowiedz się, ile kosztuje woda i oblicz koszty, które twoja rodzina ponosi niepotrzebnie każdego roku. Koszty środowiskowe są wielokrotnie wyższe i ponoszą je wszyscy.

Polecenie 5

Ogrodnicy wiedzą, że oszczędzanie wody polega m.in. na tym, by (w razie konieczności) podlewać ogród wczesnym ranem, okrywać glebę warstwą kory i nie stosować nadmiernych ilości nawozów sztucznych. Wyjaśnij, w jaki sposób te działania pomagają oszczędzać wodę.

Ciekawostka

Obecnie 1/3 ludności świata żyje na terenach, na których brakuje wody. Za 20 lat deficyt (niedostatek) wody dotknie 2/3 mieszkańców Ziemi i może stać się przyczyną wojen o dostęp do wody.

i0lfXvni0W_d5e388

5. Ślad wodny

Zużycie wody stale się zwiększa nie tylko z powodu wzrostu liczby ludzi. Obserwujemy stały wzrost potrzeb higienicznych (coraz większą dbałość, czasem nadmierną, o utrzymanie czystości), a także wzrost zapotrzebowania na różne dobra. Do wyprodukowania takich przedmiotów, jak np. chleb, zeszyt czy telefon, potrzeba wody. A my nabywamy wciąż więcej dóbr i wyrzucamy coraz więcej zużytych sprzętów, odzieży, przedmiotów jednorazowego użytku oraz niepotrzebnie kupionej żywności. Część używanych codziennie przedmiotów wytwarzamy w naszym kraju i do ich produkcji wykorzystujemy własne zasoby wody. Wtedy, gdy sprowadzamy towary wyprodukowane gdzie indziej, korzystamy z wody dostępnej na tamtym terenie.

Ilość wody zużyta do wytworzenia niektórych produktów

Produkty

Zużycie w wody [l]

Bochenek chleba

462

Samochód osobowy

379 tys.

1 kg papieru

250

1 kg wołowiny

4,3 tys.

1 litr soku pomarańczowego

50

By oszacować ilość zużywanej wody, biorąc pod uwagę nie tylko tę, która jest potrzeba do picia, mycia i prania, ale także do produkcji żywności, przedmiotów oraz urządzeń, wprowadzono pojęcie śladu wodnegoślad wodnyśladu wodnego. Jest on miarą ilości wody niezbędnej do wyprodukowania określonego towaru. Ustalono na przykład, że do wytworzenia 1 kg czekolady potrzeba przeszło 17 tys. litrów wody. Jest ona niezbędna do wyhodowania krzewu kakaowca i przetworzenia jego owoców na kakao, a potem na czekoladę. Produkcja kakao zubożyła zasoby wodne np. Etiopii, w której między innymi są uprawiane kakaowce.

RazNJ3gRczvrv1
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.

Zatem, aby oszczędzać wodę, nie wystarczy dbać jedynie o to, by woda niepotrzebnie nie płynęła z kranu. Każde działanie prowadzące do ograniczenia zakupów, np. naprawianie zepsutych urządzeń zamiast kupowania nowych czy wielokrotne wykorzystywanie opakowań lub innych przedmiotów, a przede wszystkich ograniczenie naszych często nieracjonalnych potrzeb, pomaga oszczędzać zasoby wody zarówno w naszym kraju, jak i na świecie.

Polecenie 6

Przeanalizuj wielkość śladu wodnego w różnych krajach świata. Wskaż państwo o najwyższej i najniższej wartości śladu wodnego i podaj prawdopodobne przyczyny tych różnic.

Tabela przedstawiajaca wielkość śladu wodnego w różnych krajach świata

Państwo

Roczne zużycie wody przypadające średnio na jednego mieszkańca [mIndeks górny 3/rok]

Etiopia

675

Chiny

702

Kenia

714

Polska

1103

Wielka Brytania

1245

Austria

1607

Włochy

2332

USA

2483

Średnie zużycie na świecie

1243

Ciekawostka

Przeciętny mieszkaniec takich krajów, jak Etiopia i Ruanda, wykorzystuje dziennie do codziennych czynności około 10 l wody. To prawie tyle, ile używasz podczas dwukrotnego spłukania toalety.

R1UaqGhaANNzH1
Źródło: Andrzej Bogusz, licencja: CC BY 3.0.
i0lfXvni0W_d5e449

Słowniczek

kwaśne deszcze
kwaśne deszcze

opady atmosferyczne o pH niższym niż 5,6; powstają w wyniku reakcji pary wodnej zawartej w powietrzu z tlenkami (siarki, węgla, azotu)

ślad wodny
ślad wodny

sposób pomiaru ilości wody zużywanej przez daną osobę dla zaspokojenia potrzeb; szacunki te obejmują wodę potrzebną do picia, zabiegów higienicznych, produkcji kupowanych przedmiotów i żywności, a także zużywaną podczas budowy i eksploatacji maszyn czy budowy gmachów, z których dana osoba korzysta

i0lfXvni0W_d5e510

Podsumowanie

  • Tylko 3% wody występującej na Ziemi to woda słodka.

  • Polska jest krajem o niewielkich zasobach wody pitnej w przeliczeniu na 1 mieszkańca, głównie z powodu silnego zanieczyszczenia wód lądowych.

  • Oszczędzanie wody polega między innymi na niedopuszczaniu do jej niepotrzebnego wypływu z instalacji wodnej, racjonalnym użytkowaniu oraz ograniczeniu ilości stosowanych nawozów sztucznych, środków ochrony roślin i detergentów.

  • Woda jest potrzebna w ogromnych ilościach do wytwarzania żywności i innych dóbr, dlatego niepotrzebne ich kupowanie oznacza marnowanie wody.

  • Państwa, które importują dużo żywności, zużywają zasoby wodne mieszkańców rejonów, z których ona pochodzi.

Praca domowa
Polecenie 7.1

Sprawdź, ile wody zużywa twoja rodzina w ciągu doby, spisując wskazanie wodomierza. Podziel ilość zużytej wody przez liczbę osób w rodzinie i porównaj otrzymany wynik ze średnią zużycia w gospodarstwach domowych w Polsce, która wynosi 110 l. Zaplanuj sposoby obniżenia zużycia wody w twoim domu.

Polecenie 7.2

Dowiedz się, na czym polega kampania Studnia dla Południa prowadzona przez Polską Akcję Humanitarną. Rozważ przystąpienie do tej kampanii.

i0lfXvni0W_d5e574

Zadania

Ćwiczenie 1
R180PbLU05dQJ1
zadanie interaktywne
Źródło: Barbara Szydzik <Barbara.szydzik@up.wroc.pl>, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
RMhlUtqNLw3x81
zadanie interaktywne
Źródło: Barbara Szydzik <Barbara.szydzik@up.wroc.pl>, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
R2xyqHs8Rt95i1
zadanie interaktywne
Źródło: Barbara Szydzik <Barbara.szydzik@up.wroc.pl>, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
Red1YiH6xbbMp1
zadanie interaktywne
Źródło: Barbara Szydzik <Barbara.szydzik@up.wroc.pl>, licencja: CC BY 3.0.