I.1.2)

E-materiały przeznaczone do nauki w szkołach lub do samodzielnej pracy ucznia.

1)

wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne zachodzące w organizmie człowieka; (0)

2)

wykazuje związki pomiędzy strukturą i funkcją na różnych poziomach złożoności organizmu; (0)

3)

objaśnia funkcjonowanie organizmu człowieka na poszczególnych etapach ontogenezy. (0)

1)

rozumie zasadność ochrony przyrody; (0)

2)

prezentuje postawę szacunku wobec wszystkich istot żywych oraz odpowiedzialnego i świadomego korzystania z dóbr przyrody; (0)

3)

objaśnia zasady zrównoważonego rozwoju. (0)

1)

przedstawia znaczenie biologiczne makroelementów, w tym pierwiastków biogennych; (0)

2)

przedstawia znaczenie biologiczne wybranych mikroelementów (Fe, J, Cu, Co, F); (0)

3)

wyjaśnia rolę wody w życiu organizmów w oparciu o jej właściwości fizyko-chemiczne. (0)

1)

przedstawia budowę węglowodanów (uwzględniając wiązania glikozydowe); rozróżnia monosacharydy (glukoza, fruktoza, galaktoza, ryboza, deoksyryboza), disacharydy (sacharoza, laktoza, maltoza), polisacharydy (skrobia, glikogen, celuloza, chityna); określa znaczenie biologiczne węglowodanów, uwzględniając ich właściwości fizyko-chemiczne; planuje oraz przeprowadza doświadczenie wykazujące obecność monosacharydów i polisacharydów w materiale biologicznym; (0)

2)

przedstawia budowę białek (uwzględniając wiązania peptydowe); rozróżnia białka proste i złożone; określa biologiczne znaczenie białek (albuminy, globuliny, histony, kolagen, keratyna, fibrynogen, hemoglobina, mioglobina); przedstawia wpływ czynników fizyko-chemicznych na białko (zjawisko koagulacji i denaturacji); planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące obecność białek w materiale biologicznym; przeprowadza obserwacje wpływu wybranych czynników fizyko-chemicznych na białko; (0)

3)

przedstawia budowę lipidów (uwzględniając wiązania estrowe); rozróżnia lipidy proste i złożone; przedstawia właściwości lipidów oraz określa ich znaczenie biologiczne; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące obecność lipidów w materiale biologicznym; (0)

4)

porównuje skład chemiczny i strukturę cząsteczek DNA i RNA, z uwzględnieniem rodzajów wiązań występujących w tych cząsteczkach; określa znaczenie biologiczne kwasów nukleinowych. (0)

1)

wyjaśnia na przykładach pojęcia szlaku i cyklu metabolicznego; (0)

2)

porównuje istotę procesów anabolicznych i katabolicznych oraz wykazuje, że są ze sobą powiązane; (0)

3)

wykazuje związek budowy ATP z jego rolą biologiczną. (0)

1)

przedstawia rolę nieorganicznych i organicznych składników pokarmowych w odżywianiu, w szczególności białek pełnowartościowych i niepełnowartościowych, NNKT, błonnika, witamin; (0)

2)

przedstawia związek budowy odcinków przewodu pokarmowego z pełnioną przez nie funkcją; (0)

3)

przedstawia rolę wydzielin gruczołów i komórek gruczołowych w obróbce pokarmu; (0)

4)

przedstawia proces trawienia poszczególnych składników pokarmowych w przewodzie pokarmowym człowieka; planuje i przeprowadza doświadczenie sprawdzające warunki trawienia skrobi; (0)

5)

wyjaśnia rolę mikrobiomu układu pokarmowego w funkcjonowaniu organizmu; (0)

6)

przedstawia proces wchłaniania poszczególnych produktów trawienia składników pokarmowych w przewodzie pokarmowym; (0)

7)

przedstawia rolę wątroby w przemianach substancji wchłoniętych w przewodzie pokarmowym; (0)

8)

przedstawia rolę ośrodka głodu i sytości w przyjmowaniu pokarmu; (0)

9)

przedstawia zasady racjonalnego żywienia; (0)

10)

przedstawia zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia) i przewiduje ich skutki zdrowotne; (0)

11)

podaje przyczyny (w tym uwarunkowania genetyczne) otyłości oraz sposoby jej profilaktyki; (0)

12)

przedstawia znaczenie badań diagnostycznych (gastroskopia, kolonoskopia, USG, próby wątrobowe, badania krwi i kału) w profilaktyce i leczeniu chorób układu pokarmowego, w tym raka żołądka, raka jelita grubego, zespołów złego wchłaniania, choroby Crohna. (0)

1)

wykazuje związek między budową i funkcją elementów układu oddechowego człowieka; (0)

2)

przedstawia warunki umożliwiające i ułatwiające dyfuzję gazów przez powierzchnię wymiany gazowej płuc; (0)

3)

wyjaśnia mechanizm wentylacji płuc; (0)

4)

opisuje wymianę gazową w tkankach i płucach uwzględniając powinowactwo hemoglobiny do tlenu w różnych warunkach pH i temperatury krwi oraz ciśnienia parcjalnego tlenu w środowisku zewnętrznym; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące różnice w zawartości dwutlenku węgla w powietrzu wdychanym i wydychanym; (0)

5)

analizuje wpływ czynników zewnętrznych na funkcjonowanie układu oddechowego (tlenek węgla, pyłowe zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy, smog); (0)

6)

przedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu oddechowego (RTG klatki piersiowej, spirometria, bronchoskopia); (0)

7)

przedstawia rolę krwi w transporcie gazów oddechowych; (0)

8)

wyjaśnia na podstawie schematu proces krzepnięcia krwi; (0)

9)

wykazuje związek między budową i funkcją naczyń krwionośnych; (0)

10)

przedstawia budowę serca oraz krążenie krwi w obiegu płucnym i ustrojowym; (0)

11)

przedstawia automatyzm pracy serca; (0)

12)

wykazuje związek między stylem życia i chorobami układu krążenia (miażdżyca, zawał mięśnia sercowego, choroba wieńcowa serca, nadciśnienie tętnicze, udar, żylaki); przedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu krążenia (EKG, USG serca, angiokardiografia, badanie Holtera, pomiar ciśnienia tętniczego, badania krwi); (0)

13)

przedstawia funkcje elementów układu limfatycznego i przedstawia rolę limfy. (0)

1)

wyjaśnia istotę powstawania i przewodzenia impulsu nerwowego; wykazuje związek między budową neuronu a przewodzeniem impulsu nerwowego; (0)

2)

przedstawia działanie synapsy chemicznej uwzględniając rolę przekaźników chemicznych; podaje przykłady tych neuroprzekaźników; (0)

3)

przedstawia drogę impulsu nerwowego w łuku odruchowym; (0)

4)

porównuje rodzaje odruchów i przedstawia rolę odruchów warunkowych w procesie uczenia się; (0)

5)

przedstawia budowę i funkcje mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów; (0)

6)

przedstawia rolę autonomicznego układu nerwowego w utrzymaniu homeostazy oraz podaje lokalizacje ośrodków tego układu; (0)

7)

wyróżnia rodzaje receptorów ze względu na rodzaj odbieranego bodźca; wykazuje związek pomiędzy lokalizacją receptorów w organizmie a pełnioną funkcją; (0)

8)

przedstawia budowę oraz działanie oka i ucha; omawia podstawowe zasady higieny wzroku i słuchu; (0)

9)

przedstawia budowę i rolę zmysłu smaku i węchu; (0)

10)

wykazuje biologiczne znaczenie snu; (0)

11)

wyjaśnia wpływ substancji psychoaktywnych, w tym dopalaczy, na funkcjonowanie organizmu; (0)

12)

przedstawia wybrane choroby układu nerwowego (depresja, choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, schizofrenia) oraz znaczenie ich wczesnej diagnostyki dla ograniczenia społecznych skutków tych chorób. (0)

1)

wykazuje związek między budową i funkcją skóry; (0)

2)

przedstawia rolę skóry w syntezie prowitaminy D; wykazuje związek nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV z procesem starzenia się skóry oraz zwiększonym ryzykiem wystąpienia chorób i zmian skórnych. (0)

1)

opisuje zmienność jako różnorodność fenotypową osobników w populacji; (0)

2)

przedstawia typy zmienności: środowiskowa i genetyczna (rekombinacyjna i mutacyjna); (0)

3)

wyjaśnia, na przykładach, wpływ czynników środowiska na plastyczność fenotypów; (0)

4)

rozróżnia ciągłą i nieciągłą zmienność cechy; (0)

5)

przedstawia źródła zmienności rekombinacyjnej; (0)

6)

rozróżnia rodzaje mutacji genowych oraz określa ich skutki; (0)

7)

rozróżnia rodzaje aberracji chromosomowych (strukturalnych i liczbowych) oraz określa ich skutki; (0)

8)

określa, na podstawie analizy rodowodu lub kariotypu, podłoże genetyczne chorób człowieka (mukowiscydoza, fenyloketonuria, anemia sierpowata, albinizm, pląsawica Huntingtona, hemofilia, daltonizm, dystrofia mięśniowa Duchenne’a, krzywica oporna na witaminę D3; zespół Klinefeltera, zespół Turnera, zespół Downa); (0)

9)

wykazuje związek pomiędzy narażeniem organizmu na działanie czynników mutagennych (fizycznych, chemicznych, biologicznych) a zwiększonym ryzykiem wystąpienia chorób; (0)

10)

przedstawia transformację nowotworową komórek jako następstwo mutacji w obrębie genów kodujących białka regulujące cykl komórkowy oraz odpowiedzialne za naprawę DNA. (0)

1)

rozróżnia biotechnologię tradycyjną i molekularną; (0)

2)

przedstawia współczesne zastosowania metod biotechnologii tradycyjnej w przemyśle farmaceutycznym, spożywczym, rolnictwie, biodegradacji i oczyszczaniu ścieków; (0)

3)

przedstawia istotę technik stosowanych w inżynierii genetycznej (elektroforeza DNA, metoda PCR, sekwencjonowanie DNA); (0)

4)

przedstawia zastosowania wybranych technik inżynierii genetycznej w medycynie sądowej, kryminalistyce, diagnostyce chorób; (0)

5)

wyjaśnia, czym jest organizm transgeniczny i GMO; przedstawia sposoby otrzymywania organizmów transgenicznych; (0)

6)

przedstawia potencjalne korzyści i zagrożenia wynikające z zastosowania organizmów modyfikowanych genetycznie w rolnictwie, przemyśle, medycynie i badaniach naukowych; podaje przykłady produktów otrzymanych z wykorzystaniem modyfikowanych genetycznie organizmów; (0)

7)

opisuje klonowanie organizmów i przedstawia znaczenie tego procesu; (0)

8)

przedstawia sposoby otrzymywania i pozyskiwania komórek macierzystych oraz ich zastosowania w medycynie; (0)

9)

przedstawia sytuacje, w których zasadne jest korzystanie z poradnictwa genetycznego; (0)

10)

wyjaśnia istotę terapii genowej; (0)

11)

przedstawia szanse i zagrożenia wynikające z zastosowań biotechnologii molekularnej; (0)

12)

dyskutuje o problemach społecznych i etycznych związanych z rozwojem inżynierii genetycznej oraz formułuje własne opinie w tym zakresie. (0)

1)

przedstawia historię myśli ewolucyjnej; (0)

2)

przedstawia podstawowe źródła wiedzy o mechanizmach i przebiegu ewolucji; (0)

3)

określa pokrewieństwo ewolucyjne gatunków na podstawie analizy drzewa filogenetycznego; (0)

4)

przedstawia rodzaje zmienności i wykazuje znaczenie zmienności genetycznej w procesie ewolucji; (0)

5)

wyjaśnia mechanizm działania doboru naturalnego i przedstawia jego rodzaje (stabilizujący, kierunkowy i różnicujący); (0)

6)

wykazuje, że dzięki doborowi naturalnemu organizmy zyskują nowe cechy adaptacyjne; (0)

7)

określa warunki, w jakich zachodzi dryf genetyczny; (0)

8)

przedstawia przyczyny zmian częstości alleli w populacji; (0)

9)

wyjaśnia, dlaczego mimo działania doboru naturalnego w populacji ludzkiej utrzymują się allele warunkujące choroby genetyczne; (0)

10)

przedstawia gatunek jako izolowaną pulę genową; (0)

11)

przedstawia specjację jako mechanizm powstawania gatunków; (0)

12)

rozpoznaje, na podstawie opisu, schematu, rysunku, konwergencję i dywergencję; (0)

13)

przedstawia hipotezy wyjaśniające najważniejsze etapy biogenezy; (0)

14)

porządkuje chronologicznie wydarzenia z historii życia na Ziemi; wykazuje, że zmiany warunków środowiskowych miały wpływ na przebieg ewolucji; (0)

15)

porządkuje chronologicznie formy kopalne człowiekowatych wskazując na ich cechy charakterystyczne; (0)

16)

określa pokrewieństwo człowieka z innymi zwierzętami, na podstawie analizy drzewa rodowego; (0)

17)

przedstawia podobieństwa między człowiekiem a innymi naczelnymi; przedstawia cechy odróżniające człowieka od małp człekokształtnych; (0)

18)

analizuje różnorodne źródła informacji dotyczące ewolucji człowieka i przedstawia tendencje zmian ewolucyjnych. (0)

1)

rozróżnia czynniki biotyczne i abiotyczne oddziałujące na organizmy; (0)

2)

przedstawia elementy niszy ekologicznej organizmu; rozróżnia niszę ekologiczną od siedliska; (0)

3)

wyjaśnia, czym jest tolerancja ekologiczna; (0)

4)

wykazuje znaczenie organizmów o wąskim zakresie tolerancji ekologicznej w bioindykacji; planuje i przeprowadza doświadczenie mające na celu zbadanie zakresu tolerancji ekologicznej w odniesieniu do wybranego czynnika środowiska; (0)

5)

charakteryzuje populację, określając jej cechy (liczebność, zagęszczenie, struktura przestrzenna, wiekowa i płciowa); dokonuje obserwacji cech populacji wybranego gatunku; (0)

6)

przewiduje zmiany liczebności populacji, dysponując danymi o jej liczebności, rozrodczości, śmiertelności i migracjach osobników; (0)

7)

przedstawia modele wzrostu liczebności populacji; (0)

8)

wyjaśnia znaczenie zależności nieantagonistycznych (mutualizm obligatoryjny i fakultatywny, komensalizm) w ekosystemie i podaje ich przykłady; (0)

9)

przedstawia skutki konkurencji wewnątrzgatunkowej i międzygatunkowej; (0)

10)

planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące oddziaływania antagonistyczne między osobnikami wybranych gatunków; (0)

11)

wyjaśnia zmiany liczebności populacji w układzie zjadający i zjadany; (0)

12)

przedstawia adaptacje drapieżników, pasożytów i roślinożerców do zdobywania pokarmu; (0)

13)

przedstawia obronne adaptacje ofiar drapieżników, żywicieli pasożytów oraz zjadanych roślin; (0)

14)

określa zależności pokarmowe w ekosystemie na podstawie analizy fragmentów sieci pokarmowych; przedstawia zależności pokarmowe w biocenozie w postaci łańcuchów pokarmowych; (0)

15)

wyjaśnia przepływ energii i obieg materii w ekosystemie; (0)

16)

opisuje obieg węgla i azotu w przyrodzie, wykazując rolę różnych grup organizmów w tych obiegach; (0)

17)

przedstawia sukcesję jako proces przemiany ekosystemu w czasie, skutkujący zmianą składu gatunkowego. (0)

1)

przedstawia typy różnorodności biologicznej: genetyczną, gatunkową i ekosystemową; (0)

2)

wymienia główne czynniki geograficzne kształtujące różnorodność gatunkową i ekosystemową Ziemi (klimat, ukształtowanie powierzchni); podaje przykłady miejsc charakteryzujących się szczególnym bogactwem gatunkowym; wykazuje związek pomiędzy rozmieszczeniem biomów a warunkami klimatycznymi na kuli ziemskiej; (0)

3)

wykazuje wpływ działalności człowieka (intensyfikacji rolnictwa, urbanizacji, industrializacji, rozwoju komunikacji i turystyki) na różnorodność biologiczną; (0)

4)

wykazuje wpływ działalności człowieka na różnorodność biologiczną; (0)

5)

wyjaśnia znaczenie restytucji i reintrodukcji gatunków dla zachowania różnorodności biologicznej; podaje przykłady restytuowanych gatunków; (0)

6)

uzasadnia konieczność zachowania tradycyjnych odmian roślin i tradycyjnych ras zwierząt dla zachowania różnorodności genetycznej; (0)

7)

uzasadnia konieczność stosowania różnych form ochrony przyrody, w tym Natura 2000; (0)

8)

uzasadnia konieczność współpracy międzynarodowej (CITES, Konwencja o Różnorodności Biologicznej, Agenda 21) dla ochrony różnorodności biologicznej; (0)

9)

przedstawia istotę zrównoważonego rozwoju. (0)

Zakres rozszerzony

1)

interpretuje informacje i wyjaśnia związki przyczynowo-skutkowe między procesami i zjawiskami, formułuje wnioski; (0)

2)

przedstawia opinie i argumenty związane z omawianymi zagadnieniami biologicznymi. (0)

1)

rozumie zasadność ochrony przyrody; (0)

2)

prezentuje postawę szacunku wobec istot żywych; (0)

3)

odpowiedzialnie i świadomie korzysta z dóbr przyrody; (0)

4)

objaśnia zasady zrównoważonego rozwoju. (0)

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I.

Chemizm życia.

1.

Składniki nieorganiczne. Uczeń:

1)

przedstawia znaczenie biologiczne makroelementów, w tym pierwiastków biogennych; (0)

2)

przedstawia znaczenie biologiczne wybranych mikroelementów (Fe, J, Cu, Co, F); (0)

3)

wyjaśnia rolę wody w życiu organizmów, z uwzględnieniem jej właściwości fizycznych i chemicznych. (0)

1)

przedstawia budowę węglowodanów (uwzględniając wiązania glikozydowe α, β); rozróżnia monosacharydy (glukoza, fruktoza, galaktoza, ryboza, deoksyryboza), disacharydy (sacharoza, laktoza, maltoza), polisacharydy (skrobia, glikogen, celuloza, chityna) i określa znaczenie biologiczne węglowodanów, uwzględniając ich właściwości fizyczne i chemiczne; planuje oraz przeprowadza doświadczenie wykazujące obecność monosacharydów i polisacharydów w materiale biologicznym; (0)

2)

przedstawia budowę białek (uwzględniając wiązania peptydowe); rozróżnia białka proste i złożone; opisuje strukturę I-, II-, III- i IV-rzędową białek; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące obecność białek w materiale biologicznym; przedstawia wpływ czynników fizycznych i chemicznych na białko (zjawisko koagulacji i denaturacji); określa biologiczne znaczenie białek (albuminy, globuliny, histony, kolagen, keratyna, fibrynogen, hemoglobina, mioglobina); przeprowadza obserwacje wpływu wybranych czynników fizycznych i chemicznych na białko; (0)

3)

przedstawia budowę lipidów (uwzględniając wiązania estrowe); rozróżnia lipidy proste i złożone, przedstawia właściwości lipidów oraz określa ich znaczenie biologiczne; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące obecność lipidów w materiale biologicznym; (0)

4)

porównuje skład chemiczny i strukturę cząsteczek DNA i RNA, z uwzględnieniem rodzajów wiązań występujących w tych cząsteczkach; określa znaczenie biologiczne kwasów nukleinowych. (0)

1)

rozpoznaje elementy budowy komórki eukariotycznej na preparacie mikroskopowym, na mikrofotografii, rysunku lub na schemacie; (0)

2)

wykazuje związek budowy błony komórkowej z pełnionymi przez nią funkcjami; (0)

3)

rozróżnia rodzaje transportu do i z komórki (dyfuzja prosta i wspomagana, transport aktywny, endocytoza i egzocytoza); (0)

4)

wyjaśnia rolę błony komórkowej i tonoplastu w procesach osmotycznych; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące zjawisko osmozy wywołane różnicą stężeń wewnątrz i na zewnątrz komórki; planuje i przeprowadza obserwację zjawiska plazmolizy; (0)

5)

przedstawia budowę jądra komórkowego i jego rolę w funkcjonowaniu komórki; (0)

6)

opisuje budowę rybosomów, ich powstawanie i pełnioną funkcję oraz określa ich w komórce; (0)

7)

przedstawia błony wewnątrzkomórkowe jako zintegrowany system strukturalno-funkcjonalny oraz określa jego rolę w kompartmentacji komórki; (0)

8)

opisuje budowę mitochondriów i plastydów ze szczególnym uwzględnieniem chloroplastów; dokonuje obserwacji mikroskopowych plastydów w materiale biologicznym; (0)

9)

przedstawia argumenty przemawiające za endosymbiotycznym pochodzeniem mitochondriów i chloroplastów; (0)

10)

wykazuje związek budowy ściany komórkowej z pełnioną funkcją oraz wskazuje grupy organizmów, u których ona występuje; (0)

11)

przedstawia znaczenie wakuoli w funkcjonowaniu komórki roślinnej; (0)

12)

przedstawia znaczenie cytoszkieletu w ruchu komórek, transporcie wewnątrzkomórkowym, podziałach komórkowych oraz stabilizacji struktury komórki; dokonuje obserwacji mikroskopowych ruchów cytoplazmy w komórkach roślinnych; (0)

13)

wykazuje różnice w budowie komórki prokariotycznej i eukariotycznej; (0)

14)

wykazuje różnice w budowie komórki roślinnej, grzybowej i zwierzęcej. (0)

1)

wyjaśnia, na przykładach, pojęcia: szlaku i cyklu metabolicznego; (0)

2)

porównuje istotę procesów anabolicznych i katabolicznych oraz wykazuje, że są ze sobą powiązane. (0)

1)

wykazuje związek budowy ATP z jego rolą biologiczną; (0)

2)

przedstawia znaczenie NAD+, FAD, NADP+ w procesach utleniania i redukcji. (0)

1)

rozróżnia zielenice, krasnorosty i glaukocystofity; (0)

2)

przedstawia znaczenie krasnorostów i zielenic w przyrodzie i dla człowieka. (0)

1)

wyjaśnia mechanizmy pobierania oraz transportu wody i soli mineralnych; (0)

2)

planuje i przeprowadza obserwację pozwalającą na identyfikację tkanki przewodzącej wodę w roślinie; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące występowanie płaczu roślin; (0)

3)

wykazuje związek zmian potencjału osmotycznego i potencjału wody z otwieraniem i zamykaniem szparek; planuje i przeprowadza doświadczenie porównujące zagęszczenie (mniejsze, większe) i rozmieszczenie (górna, dolna strona blaszki liściowej) aparatów szparkowych u roślin różnych siedlisk; (0)

4)

wykazuje wpływ czynników zewnętrznych (temperatura, światło, wilgotność, ruchy powietrza) na bilans wodny roślin; planuje i przeprowadza doświadczenie określające wpływ czynników zewnętrznych na intensywność transpiracji; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące występowanie gutacji; (0)

5)

opisuje wpływ suszy fizjologicznej na bilans wodny rośliny; planuje i przeprowadza doświadczenie określające wpływ stężenia roztworu glebowego na pobieranie wody przez rośliny; (0)

6)

podaje dostępne dla roślin formy wybranych makroelementów (N, S); (0)

7)

przedstawia znaczenie wybranych makro- i mikroelementów (N, S, Mg, K, P, Ca, Fe) dla roślin. (0)

a)

przedstawia adaptacje w budowie i funkcjonowaniu układów pokarmowych zwierząt do rodzaju pokarmu oraz sposobu jego pobierania, (0)

b)

rozróżnia trawienie wewnątrzkomórkowe i zewnątrzkomórkowe u zwierząt, (0)

c)

przedstawia rolę nieorganicznych i organicznych składników pokarmowych w odżywianiu człowieka, w szczególności białek pełnowartościowych i niepełnowartościowych, NNKT, błonnika, witamin, (0)

d)

przedstawia związek budowy odcinków przewodu pokarmowego człowieka z pełnioną przez nie funkcją, (0)

e)

przedstawia rolę wydzielin gruczołów i komórek gruczołowych w obróbce pokarmu, (0)

f)

przedstawia proces trawienia poszczególnych składników pokarmowych w przewodzie pokarmowym człowieka; planuje i przeprowadza doświadczenie sprawdzające warunki trawienia skrobi, (0)

g)

wyjaśnia rolę mikrobiomu układu pokarmowego w funkcjonowaniu organizmu, (0)

h)

przedstawia proces wchłaniania poszczególnych produktów trawienia składników pokarmowych w przewodzie pokarmowym człowieka, (0)

i)

przedstawia rolę wątroby w przemianach substancji wchłoniętych w przewodzie pokarmowym, (0)

j)

przedstawia rolę ośrodka głodu i sytości w przyjmowaniu pokarmu przez człowieka, (0)

k)

przedstawia zasady racjonalnego żywienia człowieka, (0)

l)

przedstawia zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia) i przewiduje ich skutki zdrowotne, (0)

m)

podaje przyczyny (w tym uwarunkowania genetyczne) otyłości u człowieka oraz sposoby jej profilaktyki, (0)

n)

przedstawia znaczenie badań diagnostycznych (gastroskopia, kolonoskopia, USG, próby wątrobowe, badania krwi i kału) w profilaktyce i leczeniu chorób układu pokarmowego, w tym raka żołądka, raka jelita grubego, zespołów złego wchłaniania, choroba Crohna. (0)

a)

przedstawia warunki umożliwiające i ułatwiające dyfuzję gazów przez powierzchnie wymiany gazowej, (0)

b)

wykazuje związek lokalizacji (wewnętrzna i zewnętrzna) i budowy powierzchni wymiany gazowej ze środowiskiem życia, (0)

c)

podaje przykłady narządów wymiany gazowej, wskazując grupy zwierząt, u których występują, (0)

d)

porównuje, określając tendencje ewolucyjne, budowę płuc gromad kręgowców, (0)

e)

wyjaśnia mechanizm wymiany gazowej w skrzelach, uwzględniając mechanizm przeciwprądowy, (0)

f)

wyjaśnia mechanizm wentylacji płuc u płazów, gadów, ptaków i ssaków, (0)

g)

wykazuje związek między budową i funkcją elementów układu oddechowego człowieka, (0)

h)

opisuje wymianę gazową w tkankach i płucach, uwzględniając powinowactwo hemoglobiny do tlenu w różnych warunkach pH i temperatury krwi oraz ciśnienia parcjalnego tlenu w środowisku zewnętrznym; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące różnice w zawartości dwutlenku węgla w powietrzu wdychanym i wydychanym, (0)

i)

analizuje wpływ czynników zewnętrznych na funkcjonowanie układu oddechowego (tlenek węgla, pyłowe zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy, smog), (0)

j)

przedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu oddechowego (RTG klatki piersiowej, spirometria, bronchoskopia), (0)

k)

przedstawia rolę krwi w transporcie gazów oddechowych, (0)

l)

wyjaśnia na podstawie schematu proces krzepnięcia krwi, (0)

m)

przedstawia rodzaje układów krążenia u zwierząt (otwarte, zamknięte) oraz wykazuje związek między budową układu krążenia i jego funkcją u poznanych grup zwierząt, (0)

n)

wykazuje związek między budową i funkcją naczyń krwionośnych, (0)

o)

porównuje, określając tendencje ewolucyjne, budowę serc gromad kręgowców, (0)

p)

przedstawia budowę serca człowieka oraz krążenie krwi w obiegu płucnym i ustrojowym, (0)

q)

przedstawia automatyzm pracy serca, (0)

r)

wykazuje związek między stylem życia i chorobami układu krążenia (miażdżyca, zawał mięśnia sercowego, choroba wieńcowa serca, nadciśnienie tętnicze, udar, żylaki); przedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu krążenia (EKG, USG serca, angiokardiografia, badanie Holtera, pomiar ciśnienia tętniczego, badania krwi), (0)

s)

przedstawia funkcje elementów układu limfatycznego i przedstawia rolę limfy. (0)

a)

analizuje budowę układu nerwowego zwierząt bezkręgowych, wykazując związek między rozwojem tego układu i złożonością budowy zwierzęcia, (0)

b)

przedstawia tendencje zmian w budowie mózgu kręgowców, (0)

c)

wyjaśnia istotę powstawania i przewodzenia impulsu nerwowego; wykazuje związek między budową neuronu a przewodzeniem impulsu nerwowego, (0)

d)

przedstawia działanie synapsy chemicznej, uwzględniając rolę przekaźników chemicznych; podaje przykłady tych neuroprzekaźników, (0)

e)

przedstawia drogę impulsu nerwowego w łuku odruchowym, (0)

f)

porównuje rodzaje odruchów i przedstawia rolę odruchów warunkowych w procesie uczenia się, (0)

g)

przedstawia budowę i funkcje mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów człowieka, (0)

h)

przedstawia rolę autonomicznego układu nerwowego w utrzymaniu homeostazy oraz podaje lokalizacje ośrodków tego układu, (0)

i)

wyróżnia rodzaje receptorów u zwierząt ze względu na rodzaj odbieranego bodźca, (0)

j)

wykazuje związek pomiędzy lokalizacją receptorów w organizmie człowieka a pełnioną funkcją, (0)

k)

przedstawia budowę oraz działanie oka i ucha człowieka; omawia podstawowe zasady higieny wzroku i słuchu, (0)

l)

przedstawia budowę i rolę zmysłu smaku i węchu, (0)

m)

wykazuje biologiczne znaczenie snu, (0)

n)

wyjaśnia wpływ substancji psychoaktywnych, w tym dopalaczy, na funkcjonowanie organizmu, (0)

o)

przedstawia wybrane choroby układu nerwowego (depresja, choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, schizofrenia) oraz znaczenie ich wczesnej diagnostyki dla ograniczenia społecznych skutków tych chorób. (0)

a)

przedstawia związek między środowiskiem życia a sposobem poruszania się, (0)

b)

rozróżnia rodzaje ruchu zwierząt (rzęskowy, mięśniowy), (0)

c)

analizuje współdziałanie mięśni z różnymi typami szkieletu (hydrauliczny, zewnętrzny, wewnętrzny), (0)

d)

analizuje budowę szkieletu wewnętrznego (na schemacie, modelu, fotografii) jako wyraz adaptacji do środowiska i trybu życia, (0)

e)

opisuje współdziałanie mięśni, ścięgien, stawów i kości w ruchu człowieka; (0)

f)

przedstawia budowę mięśnia szkieletowego (filamenty aktynowe i miozynowe, miofibrylla, włókno mięśniowe, brzusiec mięśnia), (0)

g)

wyjaśnia, na podstawie schematu, molekularny mechanizm skurczu mięśnia, (0)

h)

przedstawia sposoby pozyskiwania ATP niezbędnego do skurczu mięśnia, (0)

i)

wykazuje znaczenie skurczu tężcowego w funkcjonowaniu układu ruchu, (0)

j)

przedstawia antagonizm i współdziałanie mięśni w wykonywaniu ruchów, (0)

k)

rozpoznaje rodzaje kości ze względu na ich kształt (długie, krótkie, płaskie, różnokształtne), (0)

l)

rozpoznaje (na modelu, schemacie, rysunku) rodzaje połączeń kości i określa ich funkcje, (0)

m)

rozpoznaje (na modelu, schemacie, rysunku) kości szkieletu osiowego, obręczy i kończyn człowieka, (0)

n)

wyjaśnia wpływ odżywiania się (w tym suplementacji) i aktywności fizycznej na rozwój oraz stan kości i mięśni człowieka, (0)

o)

przedstawia wpływ substancji stosowanych w dopingu na organizm człowieka. (0)

a)

porównuje bezpłciowe i płciowe rozmnażanie zwierząt w aspekcie zmienności genetycznej, (0)

b)

przedstawia na przykładzie wybranych grup zwierząt sposoby rozmnażania bezpłciowego, (0)

c)

przedstawia istotę rozmnażania płciowego, (0)

d)

rozróżnia zapłodnienie zewnętrzne i wewnętrzne, jajorodność, jajożyworodność i żyworodność oraz podaje przykłady grup zwierząt, u których występuje, (0)

e)

wykazuje związek budowy jaja ze środowiskiem życia, (0)

f)

wykazuje związek ilości żółtka w jaju z typem rozwoju u zwierząt, (0)

g)

analizuje na podstawie schematu cykle rozwojowe zwierząt pasożytniczych; rozróżnia żywicieli pośrednich i ostatecznych, (0)

h)

rozróżnia rozwój prosty i złożony oraz podaje przykłady zwierząt, u których występuje, (0)

i)

porównuje przeobrażenie zupełne i niezupełne u owadów, uwzględniając rolę poczwarki w cyklu rozwojowym, (0)

j)

wykazuje rolę hormonów (juwenilny i ekdyzon) w procesie przeobrażenia u owadów, (0)

k)

porównuje na podstawie schematów etapy rozwoju zarodkowego zwierząt pierwoustych i wtóroustych, (0)

l)

przedstawia rolę błon płodowych w rozwoju zarodkowym owodniowców, (0)

m)

przedstawia budowę i funkcje narządów układu rozrodczego męskiego i żeńskiego człowieka, (0)

n)

analizuje proces gametogenezy u człowieka i wskazuje podobieństwa oraz różnice w przebiegu powstawania gamet męskich i żeńskich, (0)

o)

przedstawia przebieg cyklu menstruacyjnego, z uwzględnieniem działania hormonów przysadkowych i jajnikowych w jego regulacji, (0)

p)

przedstawia rolę syntetycznych hormonów (progesteronu i estrogenów) w regulacji cyklu menstruacyjnego, (0)

q)

przedstawia przebieg ciąży z uwzględnieniem funkcji łożyska; analizuje wpływ czynników wewnętrznych i zewnętrznych na przebieg ciąży; wyjaśnia istotę i znaczenie badań prenatalnych, (0)

r)

przedstawia etapy ontogenezy człowieka, uwzględniając skutki wydłużającego się okresu starości. (0)

1)

przedstawia wiroidy jako jednoniciowe koliste cząsteczki RNA infekujące rośliny; (0)

2)

opisuje priony jako białkowe czynniki infekcyjne będące przyczyną niektórych chorób degeneracyjnych OUN (choroba Creutzfeldta-Jacoba, choroba szalonych krów BSE). (0)

1)

opisuje zmienność jako różnorodność fenotypową osobników w populacji; (0)

2)

przedstawia typy zmienności: środowiskowa i genetyczna (rekombinacyjna i mutacyjna); (0)

3)

wyjaśnia na przykładach wpływ czynników środowiska na plastyczność fenotypów; (0)

4)

rozróżnia ciągłą i nieciągłą zmienność cechy; wyjaśnia genetyczne podłoże tych zmienności; (0)

5)

przedstawia źródła zmienności rekombinacyjnej; (0)

6)

przedstawia rodzaje mutacji genowych oraz określa ich skutki; (0)

7)

przedstawia rodzaje aberracji chromosomowych (strukturalnych i liczbowych) oraz określa ich skutki; (0)

8)

określa na podstawie analizy rodowodu lub kariotypu podłoże genetyczne chorób człowieka (mukowiscydoza, alkaptonuria, fenyloketonuria, anemia sierpowata, albinizm, galaktozemia, pląsawica Huntingtona, hemofilia, daltonizm, dystrofia mięśniowa Duchenne'a, krzywica oporna na witaminę D3; zespół cri-du-chat i przewlekła białaczka szpikowa, zespół Klinefeltera, zespół Turnera, zespół Downa, neuropatia nerwu wzrokowego Lebera); (0)

9)

wykazuje związek pomiędzy narażeniem organizmu na działanie czynników mutagennych (fizycznych, chemicznych, biologicznych) a zwiększonym ryzykiem wystąpienia chorób; (0)

10)

przedstawia transformację nowotworową komórek jako następstwo mutacji w obrębie genów kodujących białka regulujące cykl komórkowy oraz odpowiedzialnych za naprawę DNA. (0)

1)

rozróżnia biotechnologię tradycyjną i molekularną; (0)

2)

przedstawia współczesne zastosowania metod biotechnologii tradycyjnej w przemyśle farmaceutycznym, spożywczym, rolnictwie, biodegradacji i oczyszczaniu ścieków; (0)

3)

przedstawia narzędzia wykorzystywane w biotechnologii molekularnej (enzymy: polimerazy, ligazy i enzymy restrykcyjne) i określa ich zastosowania; (0)

4)

przedstawia istotę technik stosowanych w inżynierii genetycznej (hybrydyzacja DNA, analiza restrykcyjna i elektroforeza DNA, metoda PCR, sekwencjonowanie DNA); (0)

5)

przedstawia zastosowania wybranych technik inżynierii genetycznej w medycynie sądowej, kryminalistyce, diagnostyce chorób; (0)

6)

wyjaśnia, czym jest organizm transgeniczny i GMO; przedstawia sposoby otrzymywania organizmów transgenicznych; (0)

7)

przedstawia potencjalne korzyści i zagrożenia wynikające z zastosowania organizmów modyfikowanych genetycznie w rolnictwie, przemyśle, medycynie i badaniach naukowych; podaje przykłady produktów otrzymanych z wykorzystaniem modyfikowanych genetycznie organizmów; (0)

8)

opisuje klonowanie organizmów metodą transferu jąder komórkowych i metodą rozdziału komórek zarodka na wczesnych etapach jego rozwoju oraz przedstawia zastosowania tych metod; (0)

9)

przedstawia zastosowania biotechnologii molekularnej w badaniach ewolucyjnych i systematyce organizmów; (0)

10)

przedstawia sposoby otrzymywania i pozyskiwania komórek macierzystych oraz ich zastosowania w medycynie; (0)

11)

przedstawia sytuacje, w których zasadne jest korzystanie z poradnictwa genetycznego; (0)

12)

wyjaśnia istotę terapii genowej; (0)

13)

przedstawia szanse i zagrożenia wynikające z zastosowań biotechnologii molekularnej; (0)

14)

dyskutuje o problemach społecznych i etycznych związanych z rozwojem inżynierii genetycznej oraz formułuje własne opinie w tym zakresie. (0)

1)

przedstawia historię myśli ewolucyjnej; (0)

2)

przedstawia podstawowe źródła wiedzy o mechanizmach i przebiegu ewolucji; (0)

3)

określa pokrewieństwo ewolucyjne gatunków na podstawie analizy drzewa filogenetycznego; (0)

4)

przedstawia rodzaje zmienności i wykazuje znaczenie zmienności genetycznej w procesie ewolucji; (0)

5)

wyjaśnia mechanizm działania doboru naturalnego i przedstawia jego rodzaje (stabilizujący, kierunkowy i różnicujący); (0)

6)

wykazuje, że dzięki doborowi naturalnemu organizmy zyskują nowe cechy adaptacyjne; (0)

7)

określa warunki, w jakich zachodzi dryf genetyczny; (0)

8)

przedstawia przyczyny zmian częstości alleli w populacji; (0)

9)

przedstawia założenia prawa Hardy’ego-Weinberga; (0)

10)

stosuje równanie Hardy’ego-Weinberga do obliczenia częstości alleli, genotypów i fenotypów w populacji; (0)

11)

wyjaśnia, dlaczego mimo działania doboru naturalnego w populacji ludzkiej utrzymują się allele warunkujące choroby genetyczne; (0)

12)

przedstawia gatunek jako izolowaną pulę genową; (0)

13)

przedstawia mechanizm powstawania gatunków wskutek specjacji allopatrycznej i sympatrycznej; (0)

14)

opisuje warunki, w jakich zachodzi radiacja adaptacyjna oraz ewolucja zbieżna; (0)

15)

rozpoznaje, na podstawie opisu, schematu, rysunku, konwergencję i dywergencję; (0)

16)

przedstawia hipotezy wyjaśniające najważniejsze etapy biogenezy; (0)

17)

porządkuje chronologicznie wydarzenia z historii życia na Ziemi; wykazuje, że zmiany warunków środowiskowych miały wpływ na przebieg ewolucji; (0)

18)

porządkuje chronologicznie formy kopalne człowiekowatych wskazując na ich cechy charakterystyczne; (0)

19)

określa pokrewieństwo człowieka z innymi zwierzętami na podstawie analizy drzewa rodowego; (0)

20)

przedstawia podobieństwa między człowiekiem a innymi naczelnymi; przedstawia cechy odróżniające człowieka od małp człekokształtnych; (0)

21)

analizuje różnorodne źródła informacji dotyczące ewolucji człowieka i przedstawia tendencje zmian ewolucyjnych. (0)

1)

przedstawia typy różnorodności biologicznej: genetyczną, gatunkową i ekosystemową; (0)

2)

wymienia główne czynniki geograficzne kształtujące różnorodność gatunkową i ekosystemową Ziemi (klimat, ukształtowanie powierzchni); podaje przykłady miejsc charakteryzujących się szczególnym bogactwem gatunkowym; podaje przykłady endemitów jako gatunków unikatowych dla danego miejsca regionu; wykazuje związek pomiędzy rozmieszczeniem biomów a warunkami klimatycznymi na kuli ziemskiej; (0)

3)

przedstawia wpływ zlodowaceń na rozmieszczenie gatunków; podaje przykłady gatunków reliktowych jako dowód ewolucji świata żywego; (0)

4)

wykazuje wpływ działalności człowieka (intensyfikacji rolnictwa, urbanizacji, industrializacji, rozwoju komunikacji i turystyki) na różnorodność biologiczną; (0)

5)

wyjaśnia znaczenie restytucji i reintrodukcji gatunków dla zachowania różnorodności biologicznej; podaje przykłady restytuowanych gatunków; (0)

6)

uzasadnia konieczność zachowania tradycyjnych odmian roślin i tradycyjnych ras zwierząt dla zachowania różnorodności genetycznej; (0)

7)

uzasadnia konieczność stosowania różnych form ochrony przyrody, w tym Natura 2000; (0)

8)

uzasadnia konieczność współpracy międzynarodowej (CITES, Konwencja o Różnorodności Biologicznej, Agenda 21) dla ochrony różnorodności biologicznej; (0)

9)

przedstawia istotę zrównoważonego rozwoju. (0)

Podana fraza - - nie została odnaleziona

Spróbuj zmienić język filtrowania lub użyć bardziej ogólnej frazy.