Aktualności

Kształcenie na odległość

Programy nauczania i scenariusze zajęć do kształcenia ogólnego

Epodręczniki PO KL

Katalog Zasobów Dodatkowych

Gra edukacyjna „Godność, wolność i niepodległość”

Materiały partnerów


Filmy instruktażowe i instrukcje

Katalog zasobów dodatkowych - Szkoła ponadpodstawowa/ponadgimnazjalna Biologia

E-materiały przeznaczone do nauki w szkołach lub do samodzielnej pracy ucznia.

Zakres podstawowy

Cele kształcenia - wymagania ogólne

I.

Pogłębianie wiedzy z zakresu budowy i funkcjonowania organizmu człowieka. Uczeń:

II.

Pogłębianie znajomości uwarunkowań zdrowia człowieka. Uczeń:

III.

Rozwijanie myślenia naukowego; doskonalenie umiejętności planowania i przeprowadzania obserwacji i doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu o wyniki badań. Uczeń:

IV.

Posługiwanie się informacjami pochodzącymi z analizy materiałów źródłowych. Uczeń:

V.

Rozumowanie i zastosowanie nabytej wiedzy do rozwiązywania problemów biologicznych. Uczeń:

VI.

Rozwijanie postawy szacunku wobec przyrody i środowiska. Uczeń:

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I.

Chemizm życia.

1.

Składniki nieorganiczne. Uczeń:

2.

Składniki organiczne. Uczeń:

II.

Komórka. Uczeń:

III.

Energia i metabolizm.

1.

Podstawowe zasady metabolizmu. Uczeń:

2.

Enzymy. Uczeń:

3.

Oddychanie komórkowe. Uczeń:

IV.

Podziały komórkowe. Uczeń:

V.

Budowa i fizjologia człowieka.

1.

Podstawowe zasady budowy i funkcjonowania organizmu człowieka. Uczeń:

2.

Odżywianie się. Uczeń:

3.

Odporność. Uczeń:

4.

Wymiana gazowa i krążenie. Uczeń:

1)

wykazuje związek między budową i funkcją elementów układu oddechowego człowieka;

2)

przedstawia warunki umożliwiające i ułatwiające dyfuzję gazów przez powierzchnię wymiany gazowej płuc;

3)

wyjaśnia mechanizm wentylacji płuc;

4)

opisuje wymianę gazową w tkankach i płucach uwzględniając powinowactwo hemoglobiny do tlenu w różnych warunkach pH i temperatury krwi oraz ciśnienia parcjalnego tlenu w środowisku zewnętrznym; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące różnice w zawartości dwutlenku węgla w powietrzu wdychanym i wydychanym;

5)

analizuje wpływ czynników zewnętrznych na funkcjonowanie układu oddechowego (tlenek węgla, pyłowe zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy, smog);

6)

przedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu oddechowego (RTG klatki piersiowej, spirometria, bronchoskopia);

7)

przedstawia rolę krwi w transporcie gazów oddechowych;

8)

wyjaśnia na podstawie schematu proces krzepnięcia krwi;

9)

wykazuje związek między budową i funkcją naczyń krwionośnych;

10)

przedstawia budowę serca oraz krążenie krwi w obiegu płucnym i ustrojowym;

11)

przedstawia automatyzm pracy serca;

12)

wykazuje związek między stylem życia i chorobami układu krążenia (miażdżyca, zawał mięśnia sercowego, choroba wieńcowa serca, nadciśnienie tętnicze, udar, żylaki); przedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu krążenia (EKG, USG serca, angiokardiografia, badanie Holtera, pomiar ciśnienia tętniczego, badania krwi);

13)

przedstawia funkcje elementów układu limfatycznego i przedstawia rolę limfy.

5.

Wydalanie i osmoregulacja. Uczeń:

6.

Regulacja hormonalna. Uczeń:

7.

Regulacja nerwowa. Uczeń:

8.

Poruszanie się. Uczeń:

9.

Skóra i termoregulacja. Uczeń:

10.

Rozmnażanie i rozwój. Uczeń:

VI.

Ekspresja informacji genetycznej w komórkach człowieka. Uczeń:

VII.

Genetyka klasyczna.

1.

Dziedziczenie cech. Uczeń:

2.

Zmienność organizmów. Uczeń:

VIII.

Biotechnologia. Podstawy inżynierii genetycznej. Uczeń:

IX.

Ewolucja. Uczeń:

1)

przedstawia historię myśli ewolucyjnej;

2)

przedstawia podstawowe źródła wiedzy o mechanizmach i przebiegu ewolucji;

3)

określa pokrewieństwo ewolucyjne gatunków na podstawie analizy drzewa filogenetycznego;

4)

przedstawia rodzaje zmienności i wykazuje znaczenie zmienności genetycznej w procesie ewolucji;

5)

wyjaśnia mechanizm działania doboru naturalnego i przedstawia jego rodzaje (stabilizujący, kierunkowy i różnicujący);

6)

wykazuje, że dzięki doborowi naturalnemu organizmy zyskują nowe cechy adaptacyjne;

7)

określa warunki, w jakich zachodzi dryf genetyczny;

8)

przedstawia przyczyny zmian częstości alleli w populacji;

9)

wyjaśnia, dlaczego mimo działania doboru naturalnego w populacji ludzkiej utrzymują się allele warunkujące choroby genetyczne;

10)

przedstawia gatunek jako izolowaną pulę genową;

11)

przedstawia specjację jako mechanizm powstawania gatunków;

12)

rozpoznaje, na podstawie opisu, schematu, rysunku, konwergencję i dywergencję;

13)

przedstawia hipotezy wyjaśniające najważniejsze etapy biogenezy;

14)

porządkuje chronologicznie wydarzenia z historii życia na Ziemi; wykazuje, że zmiany warunków środowiskowych miały wpływ na przebieg ewolucji;

15)

porządkuje chronologicznie formy kopalne człowiekowatych wskazując na ich cechy charakterystyczne;

16)

określa pokrewieństwo człowieka z innymi zwierzętami, na podstawie analizy drzewa rodowego;

17)

przedstawia podobieństwa między człowiekiem a innymi naczelnymi; przedstawia cechy odróżniające człowieka od małp człekokształtnych;

18)

analizuje różnorodne źródła informacji dotyczące ewolucji człowieka i przedstawia tendencje zmian ewolucyjnych.

X.

Ekologia. Uczeń:

1)

rozróżnia czynniki biotyczne i abiotyczne oddziałujące na organizmy;

2)

przedstawia elementy niszy ekologicznej organizmu; rozróżnia niszę ekologiczną od siedliska;

3)

wyjaśnia, czym jest tolerancja ekologiczna;

4)

wykazuje znaczenie organizmów o wąskim zakresie tolerancji ekologicznej w bioindykacji; planuje i przeprowadza doświadczenie mające na celu zbadanie zakresu tolerancji ekologicznej w odniesieniu do wybranego czynnika środowiska;

5)

charakteryzuje populację, określając jej cechy (liczebność, zagęszczenie, struktura przestrzenna, wiekowa i płciowa); dokonuje obserwacji cech populacji wybranego gatunku;

6)

przewiduje zmiany liczebności populacji, dysponując danymi o jej liczebności, rozrodczości, śmiertelności i migracjach osobników;

7)

przedstawia modele wzrostu liczebności populacji;

8)

wyjaśnia znaczenie zależności nieantagonistycznych (mutualizm obligatoryjny i fakultatywny, komensalizm) w ekosystemie i podaje ich przykłady;

9)

przedstawia skutki konkurencji wewnątrzgatunkowej i międzygatunkowej;

10)

planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące oddziaływania antagonistyczne między osobnikami wybranych gatunków;

11)

wyjaśnia zmiany liczebności populacji w układzie zjadający i zjadany;

12)

przedstawia adaptacje drapieżników, pasożytów i roślinożerców do zdobywania pokarmu;

13)

przedstawia obronne adaptacje ofiar drapieżników, żywicieli pasożytów oraz zjadanych roślin;

14)

określa zależności pokarmowe w ekosystemie na podstawie analizy fragmentów sieci pokarmowych; przedstawia zależności pokarmowe w biocenozie w postaci łańcuchów pokarmowych;

15)

wyjaśnia przepływ energii i obieg materii w ekosystemie;

16)

opisuje obieg węgla i azotu w przyrodzie, wykazując rolę różnych grup organizmów w tych obiegach;

17)

przedstawia sukcesję jako proces przemiany ekosystemu w czasie, skutkujący zmianą składu gatunkowego.

XI.

Różnorodność biologiczna, jej zagrożenia i ochrona. Uczeń:

Zakres rozszerzony

Treści nauczania – wymagania ogólne

I.

Pogłębianie wiedzy z zakresu różnorodności biologicznej oraz zjawisk i procesów biologicznych zachodzących na różnych poziomach organizacji życia. Uczeń:

II.

Rozwijanie myślenia naukowego; doskonalenie umiejętności planowania i przeprowadzania obserwacji i doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu o wyniki badań. Uczeń:

III.

Posługiwanie się informacjami pochodzącymi z analizy materiałów źródłowych. Uczeń:

IV.

Rozumowanie i zastosowanie nabytej wiedzy do rozwiązywania problemów biologicznych. Uczeń:

V.

Pogłębianie znajomości uwarunkowań zdrowia człowieka. Uczeń:

VI.

Rozwijanie postawy szacunku wobec przyrody i środowiska. Uczeń:

Treści nauczania – wymagania szczegółowe

I.

Chemizm życia.

1.

Składniki nieorganiczne. Uczeń:

2.

Składniki organiczne. Uczeń:

1)

przedstawia budowę węglowodanów (uwzględniając wiązania glikozydowe α, β); rozróżnia monosacharydy (glukoza, fruktoza, galaktoza, ryboza, deoksyryboza), disacharydy (sacharoza, laktoza, maltoza), polisacharydy (skrobia, glikogen, celuloza, chityna) i określa znaczenie biologiczne węglowodanów, uwzględniając ich właściwości fizyczne i chemiczne; planuje oraz przeprowadza doświadczenie wykazujące obecność monosacharydów i polisacharydów w materiale biologicznym;

2)

przedstawia budowę białek (uwzględniając wiązania peptydowe); rozróżnia białka proste i złożone; opisuje strukturę I-, II-, III- i IV-rzędową białek; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące obecność białek w materiale biologicznym; przedstawia wpływ czynników fizycznych i chemicznych na białko (zjawisko koagulacji i denaturacji); określa biologiczne znaczenie białek (albuminy, globuliny, histony, kolagen, keratyna, fibrynogen, hemoglobina, mioglobina); przeprowadza obserwacje wpływu wybranych czynników fizycznych i chemicznych na białko;

3)

przedstawia budowę lipidów (uwzględniając wiązania estrowe); rozróżnia lipidy proste i złożone, przedstawia właściwości lipidów oraz określa ich znaczenie biologiczne; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące obecność lipidów w materiale biologicznym;

4)

porównuje skład chemiczny i strukturę cząsteczek DNA i RNA, z uwzględnieniem rodzajów wiązań występujących w tych cząsteczkach; określa znaczenie biologiczne kwasów nukleinowych.

II.

Komórka. Uczeń:

1)

rozpoznaje elementy budowy komórki eukariotycznej na preparacie mikroskopowym, na mikrofotografii, rysunku lub na schemacie;

2)

wykazuje związek budowy błony komórkowej z pełnionymi przez nią funkcjami;

3)

rozróżnia rodzaje transportu do i z komórki (dyfuzja prosta i wspomagana, transport aktywny, endocytoza i egzocytoza);

4)

wyjaśnia rolę błony komórkowej i tonoplastu w procesach osmotycznych; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące zjawisko osmozy wywołane różnicą stężeń wewnątrz i na zewnątrz komórki; planuje i przeprowadza obserwację zjawiska plazmolizy;

5)

przedstawia budowę jądra komórkowego i jego rolę w funkcjonowaniu komórki;

6)

opisuje budowę rybosomów, ich powstawanie i pełnioną funkcję oraz określa ich w komórce;

7)

przedstawia błony wewnątrzkomórkowe jako zintegrowany system strukturalno-funkcjonalny oraz określa jego rolę w kompartmentacji komórki;

8)

opisuje budowę mitochondriów i plastydów ze szczególnym uwzględnieniem chloroplastów; dokonuje obserwacji mikroskopowych plastydów w materiale biologicznym;

9)

przedstawia argumenty przemawiające za endosymbiotycznym pochodzeniem mitochondriów i chloroplastów;

10)

wykazuje związek budowy ściany komórkowej z pełnioną funkcją oraz wskazuje grupy organizmów, u których ona występuje;

11)

przedstawia znaczenie wakuoli w funkcjonowaniu komórki roślinnej;

12)

przedstawia znaczenie cytoszkieletu w ruchu komórek, transporcie wewnątrzkomórkowym, podziałach komórkowych oraz stabilizacji struktury komórki; dokonuje obserwacji mikroskopowych ruchów cytoplazmy w komórkach roślinnych;

13)

wykazuje różnice w budowie komórki prokariotycznej i eukariotycznej;

14)

wykazuje różnice w budowie komórki roślinnej, grzybowej i zwierzęcej.

III.

Energia i metabolizm.

1.

Podstawowe zasady metabolizmu. Uczeń:

2.

Przenośniki energii oraz protonów i elektronów w komórce. Uczeń:

3.

Enzymy. Uczeń:

4.

Fotosynteza. Uczeń:

5.

Pozyskiwanie energii użytecznej biologicznie. Uczeń:

IV.

Podziały komórkowe. Uczeń:

V.

Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji organizmów. Uczeń:

VI.

Bakterie i archeowce. Uczeń:

VII.

Grzyby. Uczeń:

VIII.

Protisty. Uczeń:

IX.

Różnorodność roślin.

1.

Rośliny pierwotnie wodne. Uczeń:

2.

Rośliny lądowe i wtórnie wodne. Uczeń:

3.

Gospodarka wodna i odżywianie mineralne roślin. Uczeń:

4.

Odżywianie się roślin. Uczeń:

5.

Rozmnażanie i rozprzestrzenianie się roślin. Uczeń:

6.

Wzrost i rozwój roślin. Uczeń:

7.

Reakcja na bodźce. Uczeń:

X.

Różnorodność zwierząt. Uczeń:

XI.

Funkcjonowanie zwierząt.

1.

Podstawowe zasady budowy i funkcjonowania organizmu zwierzęcego. Uczeń:

2.

Porównanie poszczególnych czynności życiowych zwierząt, z uwzględnieniem struktur odpowiedzialnych za ich przeprowadzanie.

1)

Odżywianie się. Uczeń:

a)

przedstawia adaptacje w budowie i funkcjonowaniu układów pokarmowych zwierząt do rodzaju pokarmu oraz sposobu jego pobierania,

b)

rozróżnia trawienie wewnątrzkomórkowe i zewnątrzkomórkowe u zwierząt,

c)

przedstawia rolę nieorganicznych i organicznych składników pokarmowych w odżywianiu człowieka, w szczególności białek pełnowartościowych i niepełnowartościowych, NNKT, błonnika, witamin,

d)

przedstawia związek budowy odcinków przewodu pokarmowego człowieka z pełnioną przez nie funkcją,

e)

przedstawia rolę wydzielin gruczołów i komórek gruczołowych w obróbce pokarmu,

f)

przedstawia proces trawienia poszczególnych składników pokarmowych w przewodzie pokarmowym człowieka; planuje i przeprowadza doświadczenie sprawdzające warunki trawienia skrobi,

g)

wyjaśnia rolę mikrobiomu układu pokarmowego w funkcjonowaniu organizmu,

h)

przedstawia proces wchłaniania poszczególnych produktów trawienia składników pokarmowych w przewodzie pokarmowym człowieka,

i)

przedstawia rolę wątroby w przemianach substancji wchłoniętych w przewodzie pokarmowym,

j)

przedstawia rolę ośrodka głodu i sytości w przyjmowaniu pokarmu przez człowieka,

k)

przedstawia zasady racjonalnego żywienia człowieka,

l)

przedstawia zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia) i przewiduje ich skutki zdrowotne,

m)

podaje przyczyny (w tym uwarunkowania genetyczne) otyłości u człowieka oraz sposoby jej profilaktyki,

n)

przedstawia znaczenie badań diagnostycznych (gastroskopia, kolonoskopia, USG, próby wątrobowe, badania krwi i kału) w profilaktyce i leczeniu chorób układu pokarmowego, w tym raka żołądka, raka jelita grubego, zespołów złego wchłaniania, choroba Crohna.

2)

Odporność. Uczeń:

3)

Wymiana gazowa i krążenie. Uczeń:

a)

przedstawia warunki umożliwiające i ułatwiające dyfuzję gazów przez powierzchnie wymiany gazowej,

b)

wykazuje związek lokalizacji (wewnętrzna i zewnętrzna) i budowy powierzchni wymiany gazowej ze środowiskiem życia,

c)

podaje przykłady narządów wymiany gazowej, wskazując grupy zwierząt, u których występują,

d)

porównuje, określając tendencje ewolucyjne, budowę płuc gromad kręgowców,

e)

wyjaśnia mechanizm wymiany gazowej w skrzelach, uwzględniając mechanizm przeciwprądowy,

f)

wyjaśnia mechanizm wentylacji płuc u płazów, gadów, ptaków i ssaków,

g)

wykazuje związek między budową i funkcją elementów układu oddechowego człowieka,

h)

opisuje wymianę gazową w tkankach i płucach, uwzględniając powinowactwo hemoglobiny do tlenu w różnych warunkach pH i temperatury krwi oraz ciśnienia parcjalnego tlenu w środowisku zewnętrznym; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące różnice w zawartości dwutlenku węgla w powietrzu wdychanym i wydychanym,

i)

analizuje wpływ czynników zewnętrznych na funkcjonowanie układu oddechowego (tlenek węgla, pyłowe zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy, smog),

j)

przedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu oddechowego (RTG klatki piersiowej, spirometria, bronchoskopia),

k)

przedstawia rolę krwi w transporcie gazów oddechowych,

l)

wyjaśnia na podstawie schematu proces krzepnięcia krwi,

m)

przedstawia rodzaje układów krążenia u zwierząt (otwarte, zamknięte) oraz wykazuje związek między budową układu krążenia i jego funkcją u poznanych grup zwierząt,

n)

wykazuje związek między budową i funkcją naczyń krwionośnych,

o)

porównuje, określając tendencje ewolucyjne, budowę serc gromad kręgowców,

p)

przedstawia budowę serca człowieka oraz krążenie krwi w obiegu płucnym i ustrojowym,

q)

przedstawia automatyzm pracy serca,

r)

wykazuje związek między stylem życia i chorobami układu krążenia (miażdżyca, zawał mięśnia sercowego, choroba wieńcowa serca, nadciśnienie tętnicze, udar, żylaki); przedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu krążenia (EKG, USG serca, angiokardiografia, badanie Holtera, pomiar ciśnienia tętniczego, badania krwi),

s)

przedstawia funkcje elementów układu limfatycznego i przedstawia rolę limfy.

4)

Wydalanie i osmoregulacja. Uczeń:

5)

Regulacja hormonalna. Uczeń:

6)

Regulacja nerwowa. Uczeń:

a)

analizuje budowę układu nerwowego zwierząt bezkręgowych, wykazując związek między rozwojem tego układu i złożonością budowy zwierzęcia,

b)

przedstawia tendencje zmian w budowie mózgu kręgowców,

c)

wyjaśnia istotę powstawania i przewodzenia impulsu nerwowego; wykazuje związek między budową neuronu a przewodzeniem impulsu nerwowego,

d)

przedstawia działanie synapsy chemicznej, uwzględniając rolę przekaźników chemicznych; podaje przykłady tych neuroprzekaźników,

e)

przedstawia drogę impulsu nerwowego w łuku odruchowym,

f)

porównuje rodzaje odruchów i przedstawia rolę odruchów warunkowych w procesie uczenia się,

g)

przedstawia budowę i funkcje mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów człowieka,

h)

przedstawia rolę autonomicznego układu nerwowego w utrzymaniu homeostazy oraz podaje lokalizacje ośrodków tego układu,

i)

wyróżnia rodzaje receptorów u zwierząt ze względu na rodzaj odbieranego bodźca,

j)

wykazuje związek pomiędzy lokalizacją receptorów w organizmie człowieka a pełnioną funkcją,

k)

przedstawia budowę oraz działanie oka i ucha człowieka; omawia podstawowe zasady higieny wzroku i słuchu,

l)

przedstawia budowę i rolę zmysłu smaku i węchu,

m)

wykazuje biologiczne znaczenie snu,

n)

wyjaśnia wpływ substancji psychoaktywnych, w tym dopalaczy, na funkcjonowanie organizmu,

o)

przedstawia wybrane choroby układu nerwowego (depresja, choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, schizofrenia) oraz znaczenie ich wczesnej diagnostyki dla ograniczenia społecznych skutków tych chorób.

7)

Poruszanie się. Uczeń:

8)

Pokrycie ciała i termoregulacja. Uczeń:

9)

Rozmnażanie i rozwój. Uczeń:

a)

porównuje bezpłciowe i płciowe rozmnażanie zwierząt w aspekcie zmienności genetycznej,

b)

przedstawia na przykładzie wybranych grup zwierząt sposoby rozmnażania bezpłciowego,

c)

przedstawia istotę rozmnażania płciowego,

d)

rozróżnia zapłodnienie zewnętrzne i wewnętrzne, jajorodność, jajożyworodność i żyworodność oraz podaje przykłady grup zwierząt, u których występuje,

e)

wykazuje związek budowy jaja ze środowiskiem życia,

f)

wykazuje związek ilości żółtka w jaju z typem rozwoju u zwierząt,

g)

analizuje na podstawie schematu cykle rozwojowe zwierząt pasożytniczych; rozróżnia żywicieli pośrednich i ostatecznych,

h)

rozróżnia rozwój prosty i złożony oraz podaje przykłady zwierząt, u których występuje,

i)

porównuje przeobrażenie zupełne i niezupełne u owadów, uwzględniając rolę poczwarki w cyklu rozwojowym,

j)

wykazuje rolę hormonów (juwenilny i ekdyzon) w procesie przeobrażenia u owadów,

k)

porównuje na podstawie schematów etapy rozwoju zarodkowego zwierząt pierwoustych i wtóroustych,

l)

przedstawia rolę błon płodowych w rozwoju zarodkowym owodniowców,

m)

przedstawia budowę i funkcje narządów układu rozrodczego męskiego i żeńskiego człowieka,

n)

analizuje proces gametogenezy u człowieka i wskazuje podobieństwa oraz różnice w przebiegu powstawania gamet męskich i żeńskich,

o)

przedstawia przebieg cyklu menstruacyjnego, z uwzględnieniem działania hormonów przysadkowych i jajnikowych w jego regulacji,

p)

przedstawia rolę syntetycznych hormonów (progesteronu i estrogenów) w regulacji cyklu menstruacyjnego,

q)

przedstawia przebieg ciąży z uwzględnieniem funkcji łożyska; analizuje wpływ czynników wewnętrznych i zewnętrznych na przebieg ciąży; wyjaśnia istotę i znaczenie badań prenatalnych,

r)

przedstawia etapy ontogenezy człowieka, uwzględniając skutki wydłużającego się okresu starości.

XII.

Wirusy, wiroidy, priony.

XIII.

Ekspresja informacji genetycznej. Uczeń:

XIV.

Genetyka klasyczna.

1.

Dziedziczenie cech. Uczeń:

2.

Zmienność organizmów. Uczeń:

XV.

Biotechnologia. Podstawy inżynierii genetycznej. Uczeń:

1)

rozróżnia biotechnologię tradycyjną i molekularną;

2)

przedstawia współczesne zastosowania metod biotechnologii tradycyjnej w przemyśle farmaceutycznym, spożywczym, rolnictwie, biodegradacji i oczyszczaniu ścieków;

3)

przedstawia narzędzia wykorzystywane w biotechnologii molekularnej (enzymy: polimerazy, ligazy i enzymy restrykcyjne) i określa ich zastosowania;

4)

przedstawia istotę technik stosowanych w inżynierii genetycznej (hybrydyzacja DNA, analiza restrykcyjna i elektroforeza DNA, metoda PCR, sekwencjonowanie DNA);

5)

przedstawia zastosowania wybranych technik inżynierii genetycznej w medycynie sądowej, kryminalistyce, diagnostyce chorób;

6)

wyjaśnia, czym jest organizm transgeniczny i GMO; przedstawia sposoby otrzymywania organizmów transgenicznych;

7)

przedstawia potencjalne korzyści i zagrożenia wynikające z zastosowania organizmów modyfikowanych genetycznie w rolnictwie, przemyśle, medycynie i badaniach naukowych; podaje przykłady produktów otrzymanych z wykorzystaniem modyfikowanych genetycznie organizmów;

8)

opisuje klonowanie organizmów metodą transferu jąder komórkowych i metodą rozdziału komórek zarodka na wczesnych etapach jego rozwoju oraz przedstawia zastosowania tych metod;

9)

przedstawia zastosowania biotechnologii molekularnej w badaniach ewolucyjnych i systematyce organizmów;

10)

przedstawia sposoby otrzymywania i pozyskiwania komórek macierzystych oraz ich zastosowania w medycynie;

11)

przedstawia sytuacje, w których zasadne jest korzystanie z poradnictwa genetycznego;

12)

wyjaśnia istotę terapii genowej;

13)

przedstawia szanse i zagrożenia wynikające z zastosowań biotechnologii molekularnej;

14)

dyskutuje o problemach społecznych i etycznych związanych z rozwojem inżynierii genetycznej oraz formułuje własne opinie w tym zakresie.

XVI.

Ewolucja. Uczeń:

1)

przedstawia historię myśli ewolucyjnej;

2)

przedstawia podstawowe źródła wiedzy o mechanizmach i przebiegu ewolucji;

3)

określa pokrewieństwo ewolucyjne gatunków na podstawie analizy drzewa filogenetycznego;

4)

przedstawia rodzaje zmienności i wykazuje znaczenie zmienności genetycznej w procesie ewolucji;

5)

wyjaśnia mechanizm działania doboru naturalnego i przedstawia jego rodzaje (stabilizujący, kierunkowy i różnicujący);

6)

wykazuje, że dzięki doborowi naturalnemu organizmy zyskują nowe cechy adaptacyjne;

7)

określa warunki, w jakich zachodzi dryf genetyczny;

8)

przedstawia przyczyny zmian częstości alleli w populacji;

9)

przedstawia założenia prawa Hardy’ego-Weinberga;

10)

stosuje równanie Hardy’ego-Weinberga do obliczenia częstości alleli, genotypów i fenotypów w populacji;

11)

wyjaśnia, dlaczego mimo działania doboru naturalnego w populacji ludzkiej utrzymują się allele warunkujące choroby genetyczne;

12)

przedstawia gatunek jako izolowaną pulę genową;

13)

przedstawia mechanizm powstawania gatunków wskutek specjacji allopatrycznej i sympatrycznej;

14)

opisuje warunki, w jakich zachodzi radiacja adaptacyjna oraz ewolucja zbieżna;

15)

rozpoznaje, na podstawie opisu, schematu, rysunku, konwergencję i dywergencję;

16)

przedstawia hipotezy wyjaśniające najważniejsze etapy biogenezy;

17)

porządkuje chronologicznie wydarzenia z historii życia na Ziemi; wykazuje, że zmiany warunków środowiskowych miały wpływ na przebieg ewolucji;

18)

porządkuje chronologicznie formy kopalne człowiekowatych wskazując na ich cechy charakterystyczne;

19)

określa pokrewieństwo człowieka z innymi zwierzętami na podstawie analizy drzewa rodowego;

20)

przedstawia podobieństwa między człowiekiem a innymi naczelnymi; przedstawia cechy odróżniające człowieka od małp człekokształtnych;

21)

analizuje różnorodne źródła informacji dotyczące ewolucji człowieka i przedstawia tendencje zmian ewolucyjnych.

XVII.

Ekologia.

1.

Ekologia organizmów. Uczeń:

2.

Ekologia populacji. Uczeń:

3.

Ekologia ekosystemu. Ochrona i gospodarka ekosystemami. Uczeń:

XVIII.

Różnorodność biologiczna, jej zagrożenia i ochrona. Uczeń:

Zgłoś problem