Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Udostępnij materiał Zapisz jako PDF
RUUfXZDwkW9EK

Człowiek i maszyna

Parowa maszyna wyciągowa w szybie Kościuszko zabytkowej kopalni "Ignacy" w Rybniku Niewiadomiu. Zdjęcie wykonane za zgodą Stowarzyszenia Zabytkowej Kopalni "Ignacy".
Parowa maszyna wyciągowa w szybie Kościuszko zabytkowej kopalni "Ignacy" w Rybniku Niewiadomiu. Zdjęcie wykonane za zgodą Stowarzyszenia Zabytkowej Kopalni "Ignacy"., licencja: CC BY-SA 1.0
RAiLFQuaL7lK011
Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.

Wprowadzenie

Polecenie 1

Pisarz polski Stefan Żeromski w powieści Ludzie bezdomni zamieścił dwa opisy produkcji fabrycznej: w stalownij0000008N8B6v32_000tp001stalowni i w fabryce cygar. Przeczytaj ich fragmenty i przedyskutuj z kolegami, w czym są podobne, a czym różnią się te dwa opisy?

Na podwórzu fabrycznym otoczył ich szczęk młotów i głuche warczenie motorów dynamo‑elektrycznych o sile blisko tysiąca koni. Doktor Judym przechodził przez sale, gdzie heblowanoj0000008N8B6v32_000tp002heblowano sztaby żelaza długie [na] kilkadziesiąt łokcij0000008N8B6v32_000tp003łokci, gdzie borowano w nich dziury za pomocą świdrów i gdzie skromne maszynki w mgnieniu źrenicy wybijały w płytach grubych na dwa palce duże otwory z taką łatwością, jakby rzecz szła o przedziurawienie palcem plastra miodu. W jednym miejscu nitowanoj0000008N8B6v32_000tp004nitowano kraty mostów za pomocą śrub rozpalonych do białości, gdzie indziej cięto nożycami sztaby jak płótno.

j0000008N8B6v32_000tp001
j0000008N8B6v32_000tp002
j0000008N8B6v32_000tp003
j0000008N8B6v32_000tp004

Zadanie na rozgrzewkę

Polecenie 2

Symbolem XIX wieku jest fabryka – miejsce maszynowej produkcji wysokiej jakości identycznych wyrobów. To tam znalazły zatrudnienie miliony ludzi. Fabryki zmieniły ich życie. Odcisnęły też swoje piętno na krajobrazie.

Ćwiczenie 1
RWMSlGy73E7aW1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
j0000008N8B6v32_00000013

Warsztat czy fabryka?

Ćwiczenie 2
RPnnrOv4FI3g41
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
R1dcEIJRn8s6t1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 3

Jak nazywa się rzemieślnik szyjący lub naprawiający buty?

uzupełnij treść
j0000008N8B6v32_0000001E

Warunki pracy w fabryce

  1. W fabrykach zatrudniano robotników, którzy obsługiwali maszyny parowe i mechaniczne warsztaty tkackie. Te nowe urządzenia zastępowały pracę wielu ludzi. Na przykład napędzana parą maszyna tkacka wykonywała pracę dziesięciu ludzi!

  2. Jej obsługa była dość prosta, więc właściwie każdy mógł zostać robotnikiem. Nie trzeba było mieć do tego żadnych specjalnych kwalifikacji.

  3. To powodowało, że pracodawcy nie liczyli się ze swoimi robotnikami – na ich miejsce zawsze można było znaleźć kogoś nowego. Robotnicy pracowali więc w bardzo ciężkich warunkach. Często w ukropie, hałasie lub ciemnościach. Pracowano siedem dni w tygodniu, po 12–16 godzin dziennie, od świtu do wieczora, z krótka przerwą na obiad, spożywany zazwyczaj w domu.

  4. Robotnicy nie mieli prawa do urlopu, a w przypadku choroby lub kalectwa tracili pracę z dnia na dzień.

  5. Żyli w biedzie lub stale byli nią zagrożeni.

  6. W wielu fabrykach, a także na przykład w kopalniach węgla, oprócz dorosłych zatrudniano dzieci, którym płacono mniej niż dorosłym, choć równie ciężko pracowały.

RYjSaGnxX7fa5
Przędzalnia
Lewis Wickes Hine, Przędzalnia, 1908, fotografia, Biblioteka Kongresu USA, domena publiczna
Ćwiczenie 4
RCoTDaKfYjpHT1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Praca dzieci

Oto relacja Roberta Owena, Brytyjczyka, który już w XIX wieku upominał się o prawa robotnicze.

Robert Owen
Robert Owen

Utarło się w okręgach fabrycznych, że rodzice posyłają swych siedmio- czy ośmioletnich synów i córki – zimą i latem, o szóstej rano, czasem więc po ciemku, a niekiedy w mróz i śnieg – do fabryk, gdzie panuje często wysoka temperatura, szkodliwa dla zdrowia ludzkiego, i gdzie zatrudnieni pracują częstokroć do dwunastej w południe, po czym mają godzinę na obiad i znów powracają do pracy, która w większości wypadków trwa do ósmej wieczór.

j0000008N8B6v32_00000_BIB_002Robert Owen.
Ćwiczenie 5
R2vXvROhtldTt1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 4

Zastanów się i napisz, dlaczego robotnicy posyłali swoje dzieci do pracy od tak wczesnych lat?

Polecenie 5

Jak sądzisz, dlaczego pracodawcy chcieli zatrudniać młodocianych pracowników?

Przeczytaj opinię francuskiego dziennikarza z XIX wieku o przemyśle brytyjskim.

Przemysł jako taki poszukuje nowych, mniej wprawnych, ale za to tańszych robotników. Najmilej widziane są małe dzieci, których zarobki są w porównaniu z pensją wykwalifikowanego robotnika wręcz śmieszne. Niektóre fabryki obywają się bez pełnoletnich pracowników […]. Weźmy na przykład pod lupę przemysł włókienniczy. Tam, gdzie kiedyś pracował jeden mężczyzna, można znaleźć kilkoro dzieci i kobiet, które wykonują podobną pracę za głodową pensję.

Polecenie 6

Czy po przeczytaniu tekstu Twoja propozycja odpowiedzi byłaby inna?

Polecenie 7

Jakie jeszcze informacje chciałbyś uzyskać? Zapisz swoje pytanie do dziennikarza.

j0000008N8B6v32_0000002N

Fabryki i warsztaty

1
Ćwiczenie 6
RsaKttxOkDUeB1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
1
Ćwiczenie 7
R1QDV5Ygfaan51
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
j0000008N8B6v32_0000002T

Podsumowanie

Co wiem?

W XIX wieku fabryka z jednej strony była symbolem nowoczesności i postępu technicznego. Pozwalała produkować więcej, szybciej i taniej. Dawała ludziom pracę: zajęcie i możliwość zarobkowania. Z drugiej jednak strony zatrudnieni w niej robotnicy pracowali w bardzo ciężkich warunkach, często ponad siły. Zarabiali niewiele, a gdy pracę tracili, pozostawali bez środków do życia. Szczególnie przejmujący był los dzieci‑robotników.

Co potrafię?

Rozwiązać krzyżówkę z hasłami‑ilustracjami.

R13EHxKyTsDr91
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Zapamiętaj!

Które problemy robotników żyjących w XIX wieku są aktualne do dziś? Co można zrobić, by poprawić warunki pracy?