Zgłoś uwagi
Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Nowe ideologie: liberalizm i konserwatyzm

Podpisanie Konwencji Konstytucyjnej 1787
Junius Brutus Stearns, Podpisanie Konwencji Konstytucyjnej 1787, 1856, olej na płótnie, Virginia Museum of Fine Arts, domena publiczna

George Cruikshank, bardzo popularny brytyjski grafik i ilustrator początku XIX wieku, wielokrotnie odnosił się w swojej twórczości do rewolucji francuskiej. Wśród elit politycznych i społecznych Wielkiej Brytanii pamięć o niej była wciąż żywa, a poczynania demokratów francuskich spod znaku Robespierre’a — z królobójstwem na czele — odbierano jako skandaliczne i groźne dla ładu światowego.

Broń radykałów
George Cruikshank, Broń radykałów, 1819, kolorowa rycina, domena publiczna
Polecenie 1

Przyjrzyj się satyrycznej ilustracji Cruikshanka z 1819 roku i odpowiedz na poniższe pytania.

  • Jak Cruikshank przedstawił rewolucjonistów?

  • Co symbolizują deptane przez rewolucjonistów przedmioty?

  • Jak zinterpretujesz płonący glob? Do jakiej cechy rewolucji francuskiej nawiązuje autor rysunku?

Kiedy to było?

Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0

Ideologia wolności i jej obrońcy

Niespotykane wcześniej doświadczenia, jakie stały się udziałem ludzi u schyłku XVIII i w pierwszej połowie XIX wieku – rewolucja Francuzów i postępujące uprzemysłowienie – starano się zrozumieć, ocenić i nazwać. Zadaniu temu próbowały sprostać wielkie polityczne ideologie tej epoki: liberalizm, konserwatyzm i socjalizm. Liberalizm jako doktryna polityczna był wytworem ideowego przełomu doby Oświecenia. Konserwatyzm i socjalizm ukształtowały się już w epoce nowego ładu, jaka nastała po obradach kongresu wiedeńskiego. Ideologie te do dzisiaj wywierają wpływ na sposób myślenia i działania ludzi.

Liberalizm był wynalazkiem brytyjskim i zaznaczył swoje istnienie w wielu dziedzinach: w filozofii, polityce i w ekonomii. Stało się tak dlatego, że Anglia była krajem najbardziej zaawansowanym na drodze kapitalistycznego rozwoju i najszybciej ogarniętym rewolucją przemysłową. Zjawiska te budziły pragnienie przebudowy starych stosunków społecznych. Drogą ku temu miało być uszanowanie „naturalnych praw” jednostki przez państwo i społeczeństwo — prawa do wolności słowa i sumienia, przekonań, zrzeszania się - oraz likwidacja dziedzicznych przywilejów.

Kapsuła czasu

Paradoks liberalizmu

Liberałowie — których poglądy miały swój niezamierzony udział w sprowokowaniu wybuchu rewolucji francuskiej i obaleniu monarchii Ludwika XVI — równocześnie stworzyli oryginalne metody współpracy społeczeństwa z władzą w ramach monarchii konstytucyjnej i parlamentarnej. Ich teorie znalazły praktyczne zastosowanie w pierwszych nowożytnych konstytucjach: amerykańskiej z 1787 roku oraz polskiej i francuskiej z 1791 roku.

Polecenie 2

Przypomnij, jakie były okoliczności uchwalenia konstytucji amerykańskiej i francuskiej. Jakie zawierały prawa?

Polecenie 3

Przyjrzyj się ikonografii związanej z historią nadania pierwszych konstytucji. Porównaj francuski szkic z końca XVIII wieku z obrazem Matejki i Stearnsa z wieku XIX. Jakie widzisz różnice w sposobie przedstawiania tych przełomowych wydarzeń?

Podpisanie Konwencji Konstytucyjnej 1787
Junius Brutus Stearns, Podpisanie Konwencji Konstytucyjnej 1787, 1856, olej na płótnie, Virginia Museum of Fine Arts, domena publiczna
Konstytucja 3 Maja
Jan Matejko, Konstytucja 3 Maja, 1891, domena publiczna
Przyjęcie konstytucji francuskiej z 1791 r.
autor nieznany, Przyjęcie konstytucji francuskiej z 1791 r., 1842, domena publiczna

Liberalizm jako ideologia przeszedł znamienną ewolucję. U schyłku XVIII wieku w tezach liberałów przejawiało się dążenie burżuazji do zwiększenia swobód i wzmocnienia swojej politycznej siły. Miał on też zwolenników wśród postępowej arystokracji i ludzi wolnych zawodów, przeciwnych absolutyzmowi monarszemu. Szybko znalazł sympatyków za kanałem La Manche, we Francji. W epoce porewolucyjnej liberalna filozofia zaczęła podejmować problemy, których wcześniej nie dostrzegała, na przykład to, że skutki radykalizmu mas (czyli ich dążenia do zmiany ustroju lub obalenia absolutyzmu) bywają zadziwiająco podobne do skutków despotyzmu (czyli nieograniczonej i bezwzględnej władzy opartej na terrorze oraz nieprzestrzeganiu praw i wolności obywatelskich). Niosą podobne niebezpieczeństwo braku wolności. Z rewolucji francuskiej liberałowie wyciągnęli dalekosiężne wnioski: pogoń za idealnym ustrojem społecznym przynosi skutki przeciwne do zamierzonych. Społeczne dobro osiągać można jedynie stopniowo, unikając utopijnych projektów, w których gustują rewolucjoniści.

Galeria ideologów liberalizmu

Jeremy Bentham
Henry William Pickersgill, Jeremy Bentham, 1829, olej na płótnie, National Portrait Gallery, domena publiczna

Jeremy Bentham (1748–1832) – filozof, prawnik i reformator. W testamencie zapisał, że przekazuje swoje ciało na potrzeby nauki, a jego zmumifikowany szkielet, ubrany w strój z epoki i ozdobiony woskową repliką jego głowy, do dziś można podziwiać w w Londynie, także przez Internet.

Benjamin Constant
Benjamin Constant , domena publiczna

Benjamin Constant (1767‑1830) – francuski pisarz, filozof i polityk szwajcarskiego pochodzenia.

Adam Smith
James Tassie, Adam Smith, 1787, domena publiczna

Adam Smith (1723–1790) — szkocki myśliciel i filozof, prekursor nowoczesnej ekonomii.

Alexis de Tocqueville
Théodore Chassériau, Alexis de Tocqueville, 1850, domena publiczna

Alexis de Tocqueville (1805‑1859) — francuski myśliciel i polityk, minister spraw zagranicznych w rządzie II Republiki Francuskiej.

John Stuart Mill
John Stuart Mill, 1835, domena publiczna

John Stuart Mill (1806‑1873), sportretowany na fotografii ze swoją wieloletnią współpracownicą Helen Taylor — to liberał z II połowy XIX stulecia, pozbawiony złudzeń swoich poprzedników bystry obserwator ówczesnych realiów, świadomy społecznych kosztów kapitalistycznych przemian.

Jeremy Bentham — czołowy ideolog liberalizmu — stworzył podstawy utylitaryzmu, czyli teorii głoszącej, że starania jednostki o własne szczęście są pożyteczne i służą pomnażaniu dobra wspólnego. Uważał, że jej celem powinno być największe szczęście największej liczby ludzi, gdyż wszystkich łączy ta sama egoistyczna potrzeba doznawania przyjemności i unikania cierpień. Prawo i instytucje państwowe powinny zatem ingerować w życie społeczne tylko tam, gdzie trzeba usunąć przeszkody na drodze do szczęścia jednostek.

Podobnie sądził prekursor liberalizmu ekonomicznego, Adam Smith. Badając przyczyny nędzy i bogactwa na świecie, wysnuł wniosek, że tylko swobodne działania jednostek przedsiębiorczych i kierujących się chęcią zysku mogą razem stworzyć harmonijną całość i powiększać bogactwo ogółu. Dlatego wysunął postulat wolności działalności gospodarczej. Rola państwa powinna ograniczać się do ochrony obywateli przed zewnętrznym i wewnętrznym zagrożeniem, rozstrzygania sporów między jednostkami oraz do ochrony wolnego rynku i swobody konkurencji. Tym samym państwo miało pełnić funkcję „nocnego stróża”, czyli w sposób niedostrzegany przez większość obywateli pilnować porządku publicznego.

Benjamin Constant przekonywał natomiast, że istnieje różnica między „wolnością starożytną” a „wolnością nowoczesną”. Ta pierwsza oznaczała kiedyś możliwość uczestnictwa w sprawowaniu władzy. Jej nowoczesna odmiana to wolność od władzy, wynikająca z ograniczenia kompetencji państwa. Wychodząc z takiego założenia, stworzył uniwersalne podstawy teorii demokracji liberalnej. Jej kluczowe założenia to: równość wszystkich uczestników życia zbiorowego wobec prawa, konstytucja chroniąca różnorodną aktywność obywateli, odpowiedzialność władzy wykonawczej przed parlamentem, demokratycznie wybierany parlament jako źródło właściwie stanowionego prawa.

Alexis de Toqueville w latach 30. XIX wieku zbadał i szczegółowo opisał demokrację amerykańską. Dostrzegł w niej nie tylko instytucje polityczne w Europie nieznane, ale też nowy, egalitarny system społeczny kształtujący wszystkie obszary życia zbiorowego. Był przekonany, że demokratyzacja społeczeństw europejskich to proces nieuchronny.

John Stuart Mill, który podobnie jak Bentham był utylitarystą, dodał nowe elementy do myśli liberalnej. Uważał, że wolność pozwala egzystować człowiekowi w sposób godny, ale jako największe dobro wciąż jest zagrożona. Nie tylko absolutyzm monarchów mógł ją zniszczyć. W takim samym stopniu wolności zagraża despotyzm demagogów odwołujących się do emocji zrewoltowanych mas. Uważał, że lekarstwem na takie zagrożenie jest powszechna oświata, która powinna poprzedzić wprowadzenie powszechnego głosowania (czyli demokratyzację życia politycznego). Domagał się interwencji państwa w obronie słabszych. Był jednym z najważniejszym sprzymierzeńców emancypacyjnych dążeń kobiet w ówczesnej Europie.

J. Baszkiewicz Władza

Nowoczesna teoria demokracji powstała w XVIII‑wiecznej Francji. Jej fundamentem było żądanie powszechności i równości praw politycznych: każdy obywatel musi mieć prawo głosu w decydowaniu o sprawach publicznych i głos każdego musi mieć taką samą siłę. Dawni demokraci cenili wolność, z uznaniem postrzegali postęp, jaki systemy liberalne […] przyniosły po obaleniu absolutyzmu. Ale nie zadowalała ich równość w prawach Człowieka, którą niósł liberalizm, domagali się też równości praw Obywatela. Liberał uznawał taki postulat za niedorzeczny: ludzie są przecież tak różni w dziedzinach ważnych dla polityki. Różnią ich uzdolnienia, pracowitość, zamożność, wykształcenie… Oczywiście, ludzie są różni – odpowiadali demokraci; wszelkie różnice naturalne (siły fizycznej, temperamentów, płci, nawet uzdolnień) nie mają większego znaczenia, natomiast ogromne różnice społeczne (zamożności, wykształcenie, przywileju politycznego) są skandalicznym rezultatem niesprawiedliwych urządzeń społecznych: despotyzmu, niewolnictwa, poddaństwa, dyskryminacji kobiet, cenzusów wyborczych… Uzdolnienia, pracowitość, cnota nie są wszak monopolem tylko bogaczy lub tylko mężczyzn. Nie każdy natomiast może rozwijać swe talenty (także polityczne) wskutek blokowania dostępu do oświaty lub odmawiania uboższym praw wyborczych.

J. Baszkiewicz, Władza, Wrocław-Warszawa-Kraków 1999, s. 124–125.
Polecenie 4

Przeczytaj fragment tekstu popularnonaukowego autorstwa J. Baszkiewicza. Na jego podstawie i wiedzy własnej odpowiedz na poniższe pytania.

  • Jakie są różnice naturalne i różnice społeczne, dzielące ludzi?

  • W jaki sposób liberałowie odpowiadali na argument, że ludzie różnią się między sobą?

  • W jaki sposób czynili to demokraci?

Ćwiczenie 1

Liberalizm i polityka

Ciekawostka
Masakra w Peterloo
George Cruikshank, Masakra w Peterloo, 1819, domena publiczna

W I połowie XIX wieku w całej Europie liberałów zwalczano za pomocą policji, cenzury i aresztowań. Jedynie w Wielkiej Brytanii udało się liberałom dojść do władzy, a także zapoczątkować proces stopniowej demokratyzacji prawa wyborczego w ramach monarchii konstytucyjnej. Nie nastąpiło to jednak od razu. Impulsem, który wyzwolił liberalizację brytyjskiego systemu politycznego była… krwawa masakra w Peterloo 16 sierpnia 1819. Tego dnia brytyjska kawaleria dowodzona przez księcia Wellingtona brutalnie rozpędziła ponad 50‑tysięczny pokojowy wiec robotników, domagających się reformy prawa wyborczego i zniesienia ceł na zboże. Na Polach św. Piotra (St. Peter’s Fields) w Manchesterze zabito wówczas 11 osób, a ok. 500 raniono. Rozkaz pacyfikacji bezbronnego tłumu wydał nikt inny, jak Wellington, pogromca Napoleona w bitwie pod Waterloo. Wydarzenie to zszokowało opinię publiczną i zostało okrzyknięte mianem Peterloo. Po tym niechlubnym wydarzeniu rząd brytyjski wybrał drogę liberalnych reform. Prawdopodobnie właśnie w ten sposób uniknięto losu rewolucyjnej Francji.

Dziewiętnastowieczny liberalizm miał wiele odmian, nie tylko ze względu na różne dziedziny życia społecznego, do których się odnosił. W przeciwieństwie do filozofii amerykańskiej, w Europie bardziej od praw gospodarczych akcentowano prawa społeczne, polityczne i obyczajowe człowieka. Chętniej też niż w Stanach Zjednoczonych akceptowano pewne ograniczanie prawa własności. Z kolei rozwinięty na podstawie doktryny liberalnej ruch polityczny w Niemczech i we Włoszech łączył hasła walki o swobody polityczne z hasłami narodowymi i walką o zjednoczenie. Także w Polsce liberalizm polityczny znalazł zwolenników. Pierwszym ugrupowaniem odwołującym się do idei liberalizmu byli tzw. kaliszanie, czyli opozycja parlamentarna, skupiona w Królestwie Kongresowym wokół Bonawentury i Wincentego Niemojowskich. W latach 70. i 80. XIX wieku idee liberalizmu popularyzowała część pozytywistów, wśród których wymienić można Aleksandra Świętochowskiego.

Konserwatyzm

Konserwatyzm był próbą znalezienia praktycznych środków zapobieżenia rewolucji lub przywrócenia starych zasad rządzenia w miejscach przez nią odmienionych. W sensie moralnym pojęcie to oznacza wrogość wobec zmian, przywiązanie do istniejącego stanu rzeczy i opowiadanie się za tradycyjnym systemem wartości. W XIX wieku nie akceptowano ani procesów uprzemysłowienia, demokratyzacji, emancypacji jednostki, procesów sekularyzacji, ani tworzenia się nowoczesnych państw. Jako doktryna filozoficzna i społeczna konserwatyzm ukształtował się w efekcie sporu z filozofią liberalną i dziedzictwem Oświecenia.

U podstaw niechęci do zmian leżał pesymistyczny pogląd na naturę człowieka. Jej negatywne skłonności i pociąg do zła, zdaniem konserwatystów, najlepiej hamuje religia i wychowanie. Stąd wyciągano wniosek, że obalanie tradycyjnych instytucji i praw, krępujących wolność człowieka, nie umożliwi wcale stworzenia lepszego ładu społecznego. Nierówności są bowiem nieodłączną cechą każdego społeczeństwa, gdyż ludzie różnią się zdolnościami i wykształceniem, a także poziomem zamożności. Konserwatyzm opowiadał się za systemem społecznym, który chroni tradycję (czyli Kościół, wychowanie religijne, prawo własności) i daje większe wpływy elitom (ze względu na pochodzenie, wykształcenie i posiadany majątek). Negował potrzebę wprowadzania powszechnego prawa wyborczego i zasady politycznej równości obywateli jako szkodliwych dla państwa.

Edmund Burke
Joshua Reynolds, Edmund Burke, ok. 1767-69, National Portrait Gallery, domena publiczna

Edmund Burke (1729‑1797) – irlandzki filozof i polityk, twórca nowoczesnego konserwatyzmu.

Joseph de Maistre
Karl Vogel von Vogelstein, Joseph de Maistre, ok. 1810, domena publiczna

Joseph de Maistre (1753‑1821) – pochodzący z Sabaudii (obecnie obszar Francji) filozof polityczny, urzędnik i dyplomata, jeden z najwybitniejszych teoretyków konserwatyzmu o odcieniu katolickim i tradycjonalistycznym (ultramontanizmu).

Dla zainteresowanych

Ideowe podstawy konserwatyzmu powstały u schyłku XVIII wieku, a stworzyli je ludzie sędziwi, krytycznie odnoszący się do wydarzeń rewolucji francuskiej. Byli to irlandzki filozof Edmund Burke oraz francuski filozof Joseph de Maistre. Burke uważał, że w polityce (a za wzór stawiał Wielką Brytanię) powinien obowiązywać ostrożny umiar, wynikający z ograniczonej wiary w siłę ludzkiego rozumu. Lepiej zdać się na „zbiorowy rozum wieków” i na rytm pokoleń, na którym wspiera się życie społeczne. De Maistre twierdził natomiast, że prawdziwy ład społeczny może się wspierać tylko na autorytecie władcy. Jego zdaniem wydarzenia rewolucji francuskiej były karą nałożoną przez Opatrzność na grzeszne społeczeństwo. Pochwalał karę śmierci jako najlepsze lekarstwo na rewolucyjne wstrząsy i gwarancję jego właściwego funkcjonowania.

Ciekawostka

Joseph de Maistre nie wypowiadał się o ludziach zbyt pochlebnie i dość przewrotnie kwestionował pojęcie „praw człowieka”. Miał powiedzieć Konstytucja 1795 roku, tak jak wszystkie poprzednie, została zrobiona dla człowieka. Otóż, nie ma wcale człowieka na świecie. Widziałem w swoim życiu Francuzów, Włochów, Rosjan, etc. Wiem nawet, dzięki Montesquieu, że można być Persem; ale co do człowieka, oświadczam, że nie spotkałem go w życiu; jeśli istnieje, to nic o tym nie wiem.

Ćwiczenie 2
Dla zainteresowanych

W Wielkiej Brytanii konserwatyści (zwani torysami) reprezentowali interesy ziemiaństwa, dworu i Kościoła anglikańskiego, i rywalizowali z liberałami (wigami). Pod wpływem haseł ekspansji kolonialnej dołączyła do nich część burżuazji. W całej Europie konserwatyści stopniowo zdobywali wpływy w parlamentach. W II połowie XIX wieku większość ugrupowań konserwatywnych zaakceptowała demokrację parlamentarną i w jej ramach broniła swoich przekonań. Godziła się na reformy społeczne i polityczne, aby ograniczyć wpływ radykalnych ruchów masowych na ład społeczny.

Na ziemiach polskich konserwatyzm rozwijał się od lat 30. XIX wieku. Objawiał się on staraniem o poszerzenie autonomii ziem polskich w granicach państw zaborczych. Do koncepcji powstańczej odnoszono się jednak z niechęcią, w obawie przed rozbudzeniem świadomości politycznej mas plebejskich, co miało grozić rozbiciem tradycyjnych struktur społecznych, a także z troski o stan polskiej własności, zagrożonej wskutek represji. Na emigracji ogniskiem polskiego konserwatyzmu był Hotel Lambert Adama Jerzego Czartoryskiego. W zaborze austriackim ważną rolę polityczną odgrywali konserwatyści krakowscy, którzy po utworzeniu autonomii rządzili Galicją i współuczestniczyli w sprawowaniu władzy w Austro‑Węgrzech.

Ćwiczenie 3

Zamiast podsumowania

Polecenie 5

Przestudiuj wybrane twierdzenia czołowych myślicieli liberalizmu i przygotuj jednozdaniowe hasła objaśniające następujące terminy:

  • nowoczesna wolność,

  • państwo –”nocny stróż”,

  • utylitaryzm.

Ćwiczenie 4