Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał Wydrukuj
R9uKSdkVFKAox1
Rodzina George'a Berkleya Irlandzki filozof George Berkeley z rodziną Źródło: John Smibert, Rodzina George'a Berkleya, ok. 1730, olej na płótnie, Yale University Art Gallery, domena publiczna.
Irlandzki filozof George Berkeley z rodziną
John Smibert, Rodzina George'a Berkleya, ok. 1730, olej na płótnie, Yale University Art Gallery, domena publiczna

Nazwa epoki – oświecenie – wywodzi się z języka niemieckiego. Zanim została powszechnie przyjęta, pojawiały się inne określenia charakteryzujące ten okres w dziejach kultury, np. wiek rozumu albo wiek filozofów.

Już wiesz

Przypomnij sobie podstawowe informacje na temat filozofii barokowej.

j0000000D3B1v38_000EX001
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Wiek filozofów

JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow
Rg9Rh3xMVixJg
Karta tytułowa I tomu Wielkiej encyklopedii francuskiej
ok. 1751–1772, domena publiczna

Wiek XVII w Europie to stulecie baroku. Blaise Pascal stwierdził: „Nie wiem, kto mnie wydał na świat, czym jestem ja sam, żyję w okropnej niewiedzy wszystkich rzeczy…”. Wypowiedź Pascala uwypukliła poczucie bezradności człowieka w wielkim kosmosie.

JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow

Lista osiągnięć naukowych tego czasu udowadnia potęgę ludzkiego rozumu:

  • Johannes Kepler – odkrycie eliptycznego ruchu planet (1609),

  • Kartezjusz – geometria analityczna (1637),

  • Blaise Pascal – pierwsza maszyna do obliczeń (1642),

  • Ole Rømer – obliczenie prędkości ruchu światła (1676),

  • Isaac Newton – ogłoszenie prawa powszechnego przyciągania mas (1687).

W wieku XVIII w Europie dominuje przekonanie, że rozum pozwala rozwikłać wszystkie tajemnice. Potwierdzeniem siły ludzkiego umysłu są dokonane w tym stuleciu odkrycia.

Ćwiczenie 1
R19fcV7cBdSb71
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Myśliciele oświecenia byli przekonani, że szczęśliwy świat zbudują tylko ludzie rozumiejący go. Pogląd ten zachęcał do gromadzenia nowoczesnej wiedzy, ujętej w jednym dziele. W ten sposób powstała Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiersj0000000D3B1v38_000tp001Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, czyli Wielka encyklopedia francuska.

Encyklopedia powstawała w latach 1751–1766, a napisał ją zespół złożony z około 250 osób. Myśliciele stworzyli 35 tomów (z czego 11 zawiera ilustracje), na które składają się hasła odnoszące się do nauki, obyczajów, religii i sztuki. Cechy wspólne tego przedsięwzięcia to krytycyzm i dążenie do precyzji. Hasła miały dać rzetelny, wiarygodny i obiektywny obraz ówczesnego świata.

Encyklopedyści – Denis Diderotj0000000D3B1v38_000tp002Denis Diderot, Jean Le Rond d’Alembertj0000000D3B1v38_000tp003Jean Le Rond d’Alembert, Wolterj0000000D3B1v38_000tp004Wolter, Jean‑Jacques Rousseauj0000000D3B1v38_000tp005Jean‑Jacques Rousseau i inni – napisali dzieło, które kształtowało umysły intelektualistówj0000000D3B1v38_000tp006intelektualistów, a przez to wpływało na życie społeczne i polityczne.

Część autorów Encyklopedii stanowili filozofowie. Właśnie ta dziedzina wiedzy rozwijała się w oświeceniu w sposób bardzo widoczny. Różne filozoficzne propozycje można potraktować jako przejawy trzech głównych postaw. Są to racjonalizm, empiryzm, naturalizm.

R11l9DQCaFrE51
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
j0000000D3B1v38_000tp001
j0000000D3B1v38_000tp002
j0000000D3B1v38_000tp003
j0000000D3B1v38_000tp004
j0000000D3B1v38_000tp005
j0000000D3B1v38_000tp006
j0000000D3B1v38_00000020
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Gottfried Wilhelm Leibniz

Gottfried Wilhelm Leibniz
RE0fvD9HbAwlM
Gottfried Wilhelm Leibniz
Christoph Bernhard Francke, Gottfried Wilhelm Leibniz, ok. 1700, olej na płótnie, Herzog Anton Ulrich Museum, domena publiczna

Gottfried Wilhelm Leibniz

(czyt.: gotfrid wilhelm lajbnic) – niemiecki filozof, matematyk, prawnik, inżynier i historyk.

Gottfried Wilhelm Leibniz 1646–1716Leszek Kołakowski
Leszek Kołakowski Gottfried Wilhelm Leibniz 1646---1716

Jest, oczywiście, w świecie zło, grzech i cierpienie. Zło powstaje z samej niedoskonałości stworzeń, a Bóg nie mógł uczynić stworzeń doskonałymi, czyli równymi sobie samemu. Jest logicznie niemożliwe, by było więcej bogów niż jeden. Bóg […] nie sprawia zła, ale je dopuszcza. Jednakże – uważajmy – Bóg dopuszcza minimum zła, jakie jest w świecie stworzonym możliwe. Bóg jest nieskończenie dobry, bo jest doskonały, a dobroć z definicji zawiera się w doskonałości. Jest też nieskończenie mądry, a z obu tych Jego własności wynika, że stworzył świat najlepszy z możliwych, czyli taki, gdzie masa dobra jest maksymalnie wielka w zestawieniu z masą zła. Bóg zrobił przegląd wszystkich światów możliwych i rozwiązał zapewne jakieś nieskończone równanie, które dało ten właśnie wynik. Świat, gdzie by nie było w ogóle zła, był zapewne możliwy, lecz musiałby to być świat zaludniony przez pozbawione woli automaty, Bóg zaś wyliczył, że ten nasz świat, z całym jego złem i cierpieniem, wytwarza nieporównanie więcej dobra niż tamten możliwy, wyzuty z wolności. Żyjemy przeto w najlepszym z wszystkich możliwych światów, a ten wniosek […] wyłania się nieuchronnie z samego pojęcia Boga jako bytu doskonałego. Jest On nie tylko stworzycielem wszystkiego, ale królem i miłującym ojcem swoich ludzkich poddanych. Pytanie, czy może to przekonać człowieka, który właśnie z głodu lub tortur strasznych ginie, nie porusza Leibniza wiary: on nie przeczy obecności zła i cierpienia, przeczy tylko temu, by był to argument przeciw boskiej dobroci.

j0000000D3B1v38_00000_BIB_001Leszek Kołakowski, Gottfried Wilhelm Leibniz 1646–1716, [w:] tegoż, O co nas pytają wielcy filozofowie. Seria II, Kraków 2005, s. 68–69.
Ćwiczenie 2

Napisz rozprawkę problemową. Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie, odwołując się do podanego fragmentu tekstu Leszka Kołakowskiego oraz do innego tekstu kultury. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 250 słów.

Czy ten, co uznaje, że Bóg jest bezwzględnie dobry i wszechmocny, może odrzucić tylekroć wyszydzany wniosek Leibniza: a więc żyjemy w najlepszym z możliwych światów? Czy raczej powinien mówić jak epikurejczycy: skoro tyle jest zła i cierpienia, to Bóg jest albo zły, albo bezsilny, albo zły i bezsilny zarazem?

j0000000D3B1v38_0000002H
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

John Locke

John Locke
R1NWDPHqMWqVh
Portret Johna Locke’a
Godfrey Kneller, Portret Johna Locke’a, 1697, olej na płótnie, Ermitaż , domena publiczna

John Locke

(czyt.: dżon lok) – angielski filozof, polityk i ekonomista.

John Locke 1632–1704Leszek Kołakowski
Leszek Kołakowski John Locke 1632---1704

Wiara, że obecna jest w nas jakaś wiedza wrodzona, jest źródłem różnych przesądów i niemądrych dogmatów; każdy może bronić swoich fantazji na tej zasadzie, że są one jakoby z wrodzonej mądrości w nim zapisane. Pierwsze rozdziały głównego dzieła Locke’a poświęcone są wykazywaniu, że nie ma żadnych idei wrodzonych. […] Wszystko jednak, co wiemy, pochodzi z doświadczenia: gdy przychodzimy na świat, umysł nasz jest jak czysta, niezapisana kartka papieru. […]

Że nie mamy idei wrodzonych, nie znaczy to, wedle Locke’a, że wszystko, co wiemy, ogranicza się do treści naszych własnych spostrzeżeń i żadną miarą nie sięga rzeczy. Doświadczenie zmysłowe ukazuje nam wprawdzie nasz własny świat percepcyjny, ale mamy także niezachwianą intuicję istnienia rzeczy, chociaż istoty ich nie znamy i znać nie potrzebujemy. […]

Nie mamy także żadnych wrodzonych idei moralnych, rozum jednakowoż pozwala nam przekonać się, co jest dla nas, społeczności żyjących, korzystne lub niekorzystne, przyjemne albo przykre, czyli dobre lub złe. […]

Nie mamy wreszcie […] żadnej wrodzonej idei Boga; gdyby taka istniała, wszyscy ludzie byliby jej posiadaczami, widzimy jednak, że tak nie jest. O istnieniu Boga wiemy z pewnością, bo chociaż nie znamy Jego istoty, nie może być wątpliwości, że musi istnieć byt, który jest racją istnienia istot przygodnych, jakimi są ludzie […].

W ogólności zatem Locke, choć przyznawał, że czasem objawienie daje nam informacje, których skądinąd niepodobna zaczerpnąć, to jednak uporczywie głosił, że żadne objawienie nie może naturalnemu naszemu poznaniu przeczyć. To zaś jest zasada deistyczna, okrawanie tradycji religijnej do wyroków świeckiego rozumu. W tym sensie był racjonalistą; wierzył w powszechnie obowiązujące reguły rozumu, który jest zwierzchnim sędzią w sprawach prawdy i fałszu.

j0000000D3B1v38_00000_BIB_002Leszek Kołakowski, John Locke 1632–1704, [w:] tegoż, O co nas pytają wielcy filozofowie. Seria II, Kraków 2005, s. 86–89.
Ćwiczenie 3.1

Przeprowadźcie w klasie dyskusję, której celem będzie rozważenie odpowiedzi na poniższe pytanie:

Locke ma sporo do nas pytań […].

Ćwiczenie 3.2

Czy powszechnie obowiązują wszystkich reguły rozumu, który jest zwierzchnim sędzią w sprawach prawdy i fałszu? Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie, odwołując się do podanego fragmentu tekstu Leszka Kołakowskiego oraz do innego tekstu kultury. Napisz rozprawkę problemową. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 250 słów.

Ważne!

John Locke wprowadził pojęcie tabula rasa – „czysta tablica”. Taką niezapisaną tablicą jest człowiek, który poprzez zdobywanie doświadczeń stopniowo „zapisuje” na niej zdobywaną wiedzę o świecie.

j0000000D3B1v38_0000003B
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Jean‑Jacques Rousseau

Jean Jacques Rousseau
RJ5x0otsPEtzi
Portret Jeana Jacquesa Rousseau
Maurice Quentin de La Tour , Portret Jeana Jacquesa Rousseau, brak daty powstania, pastele na papierze, Musée Antoine-Lécuyer, Francja , domena publiczna

Jean Jacques Rousseau

(czyt.: żą‑żak ruso) – genewski pisarz, filozof i pedagog, autor m.in. Nowej Heloizy.

Świat ZofiiJostein Gaarder
Jostein Gaarder Świat Zofii

Filozofowie oświecenia uznali, że gdy rozum i wiedza zwyciężą, ludzkość uczyni wielki krok naprzód. […] Dziś nie jesteśmy już tak przekonani, że każdy rozwój ma tylko dobre strony. Ale krytyka cywilizacji została przedstawiona już przez francuskich filozofów oświecenia. […] Dla niektórych hasłem stał się powrót do natury. Za „naturę” filozofowie oświecenia uważali niemal to samo co „rozum”. Ludzki rozum jest bowiem dany przez naturę, w przeciwieństwie do Kościoła i cywilizacji. Podkreślano, że „ludzie natury” często są zdrowsi i szczęśliwsi od Europejczyków, właśnie dlatego, że nie są cywilizowani. Rousseau sformułował hasło „powrotu do natury”. Natura jest bowiem dobra i człowiek „z natury” jest dobry. Zło tkwi w społeczeństwie. Rousseau uważał także, że dziecko powinno żyć w „naturalnym” stanie niewinności tak długo, jak to możliwe. Można powiedzieć, że myśl, iż dzieciństwo jest samoistną wartością, wywodzi się z oświecenia. Wcześniej traktowano je tylko jako przygotowanie do dorosłego życia. Ale jesteśmy przecież ludźmi i przeżywamy swoje życie na Ziemi, również kiedy jesteśmy mali.

j0000000D3B1v38_00000_BIB_003Jostein Gaarder, Świat Zofii, tłum. Iwona Zimnicka, Warszawa 1995, s. 339.
Ćwiczenie 4.1

Omów, jakie znaczenia Rousseau nadawał słowu natura.

Ćwiczenie 4.2

Wyjaśnij, co oznacza postulat powrotu do natury. Wykorzystaj różne źródła informacji.

Ćwiczenie 4.3

„Jeden dzień na bezludnej wyspie” – napisz opowiadanie, które tak zatytułujesz. Opisz w nim ludzi i zdarzenia.

Ćwiczenie 4.4

Stwórz listę 10 przedmiotów, które powinien zabrać ze sobą wykształcony człowiek na bezludną wyspę. Uzasadnij swój wybór.

Ćwiczenie 4.5

Wyjaśnij, co może symbolizować dziś wyspa oddalona od cywilizacji.

j0000000D3B1v38_00000046
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Immanuel Kant

Immanuel Kant
RuSch87sd1TXG
Immanuel Kant
Hans Schnorr, 1791, domena publiczna

Immanuel Kant

(czyt.: imanuel kant) – niemiecki filozof, matematyk i logik, profesor na uniwersytecie w Królewcu. Autor Krytyki czystego rozumu.

Świat ZofiiJostein Gaarder
Jostein Gaarder Świat Zofii

Jak pamiętamy, racjonaliści uważali, że podstawa wszelkiego ludzkiego poznania tkwi w ludzkiej świadomości. Pamiętamy także twierdzenie empirystów, że wszelka wiedza o świecie pochodzi ze zmysłów. […] W punkcie wyjścia Kant zgadza się z […] empirystami, że cała nasza wiedza o świecie pochodzi z doświadczeń uzyskanych za pomocą zmysłów. Ale – i tu podaje rękę racjonalistom – również w naszym rozumie tkwią istotne właściwości, mające wpływ na sposób, w jaki pojmujemy otaczający nas świat. […] Świadomość człowieka nie jest więc bierną „tablicą”, która jedynie przyjmuje wrażenia zmysłowe z zewnątrz. Ona je od razu formuje. […] Kant twierdził, że nie tylko świadomość dopasowuje się do rzeczy, lecz także rzeczy dopasowują się do świadomości. […] Kant wprowadził istotny podział między „rzeczą w sobie” a „rzeczą dla mnie”. Nigdy nie możemy osiągnąć pewnej wiedzy o rzeczy samej w sobie. Wiemy tylko, jak rzeczy „nam się ukazują”. […] Filozofowie przed Kantem zastanawiali się nad prawdziwie wielkimi problemami filozoficznymi – na przykład: czy człowiek ma nieśmiertelną duszę, czy istnieje jakiś bóg […]. Kant uważał, że człowiek nie może w tych sprawach osiągnąć pełnej wiedzy. Nie oznacza to wcale, że odrzucał ten rodzaj problemów. […] Gdy chodzi o takie wielkie pytania filozoficzne, rozum operuje, według Kanta, poza granicami tego, co my, ludzie, możemy poznać. A jednocześnie w naturze człowieka […] tkwi podstawowa potrzeba zadawania sobie takich właśnie pytań. Kiedy jednak pytamy o to, czy wszechświat jest skończony czy nieskończony, zadajemy pytanie o całość, której sami jesteśmy częścią. Dlatego właśnie tej całości nie możemy poznać.

j0000000D3B1v38_00000_BIB_003Jostein Gaarder, Świat Zofii, tłum. Iwona Zimnicka, Warszawa 1995, s. 339.
Ważne!

Immanuel Kant sformułował teorię imperatywu. Imperatyw to nakaz niepodlegający dyskusji. Może on mieć np. charakter moralny. Kant sformułował go tak: „Postępuj tylko wedle takiej zasady, co do której mógłbyś jednocześnie chcieć, aby stała się ona prawem powszechnym”.

Ćwiczenie 5

Odpowiedz na pytanie zawarte we fragmencie tekstu.

Oto, o co nas Kant pyta. […] pytanie dotyczy imperatywu moralnego. Przypuśćmy, że wcale tego imperatywu nie słucham, że więc chcę na przykład, by wszyscy inni ludzie zawsze mówili prawdę i dotrzymywali obietnic, ja jednak będę kłamał i łamał swoje przyrzeczenia, kiedy mi wygodnie. Czy tak czyniąc, grzeszę przeciwko rozumowi i popadam w sprzeczność wewnętrzną?

W swojej wypowiedzi sformułuj tezę, wykorzystaj co najmniej dwa argumenty i dwa przykłady je ilustrujące.

R1Hlko2qhipa41
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
j0000000D3B1v38_0000004T
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

Ćwiczenie 6

Uporządkuj informacje na temat filozofii oświecenia i wypełnij pola w dzienniku. Wykorzystaj cytaty z fragmentów dzieł zamieszczonych w lekcji i dopasuj je do zaproponowanych kategorii tematycznych.

Rt2DvlyufZv6K1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 7
R7n4g2ES1LIax1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 8

Poglądy którego z oświeceniowych filozofów są ci najbliższe? Uzasadnij swój wybór.

R54nWaEzHa7Xz1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.