Zgłoś uwagi
Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał

W nowoczesnym przemyśle rola surowców, zapotrzebowanie na pracowników oraz, co najważniejsze z geograficznego punktu widzenia, usytuowanie zakładów są inne niż w tradycyjnym. Przyjrzymy się tym zmianom. Wyjaśnimy, dlaczego firmy zajmujące się nowymi technologiami buduje się w miejscach często odległych od tradycyjnych ośrodków przemysłowych.

Izraelska „dolina krzemowa” – Matam (centrum naukowo-przemysłowe) została umiejscowiona na południowych przedmieściach Hajfy
Już wiesz
  • jak wygląda zróżnicowanie klimatyczne Ziemi;

  • czym są gałęzie produkcji przemysłowej;

  • jakie przyczyny powodują zmiany w przemyśle;

  • na czym polegają zmiany we współczesnym przemyśle.

Nauczysz się
  • wymieniać czynniki lokalizacji przemysłu;

  • wskazywać lokalizację najważniejszych ośrodków przemysłu zaawansowanych technologii (high‑tech);

  • opisywać gałęzie przemysłu, które należą do zaawansowanych technologii;

  • wymieniać nowe funkcje ośrodków przemysłowych;

  • rozróżniać technopolie, klastry i dystrykty przemysłowe.

1. Czynniki lokalizacji przemysłu

Przemysł jest częścią gospodarki. W gospodarce rynkowej poza pewnymi przypadkami (np. względy strategiczne i obronne, aktywizacja regionów, względy społeczne itp.) zakłady powstają, by przynosić zyski właścicielom. By tak się stało, trzeba wziąć pod uwagę szereg okoliczności noszących zbiorczą nazwę czynników lokalizacji.

  • Kto będzie odbiorcą produkowanych towarów i gdzie on się znajduje?

  • Ilu potrzeba pracowników i jakie muszą mieć kwalifikacje?

  • Jakie cechy ma ich kultura?

  • Skąd i w jakiej ilości będą brane surowce?

  • Ile potrzebnej będzie na przykład energii elektrycznej?

  • Jakie przepisy prawne będą obowiązywać?

  • Jaki jest system transportu?

  • Jakie cechy ma klimat?

To są przykłady pytań, na które trzeba odpowiedzieć, by dobrze wybrać miejsce pod fabrykę zarówno tradycyjnej, jak i nowoczesnej produkcji.
Niektóre z czynników są wymierne, jak np. podatki czy liczba potencjalnych pracowników, a inne niemierzalne, np. atrakcyjność kulturalna miasta czy nastawienie władz do inwestorów.

W rezultacie takiej analizy otrzymuje się obszar lub miejsce optymalne dla inwestycji. Ponieważ jednak często się zdarza, że jest już ono zajęte, lokalizacja nowej fabryki następuje w najlepszym możliwym miejscu.

Dla każdej gałęzi przemysłu znaczenie poszczególnych czynników jest inne

W tradycyjnym przemyśle największym ograniczeniem były wysokie koszty transportu surowców i produktów. Rozpowszechnienie elektryczności, wynalazek tworzyw sztucznych i elektroniki znacząco je zmniejszyły. Lokalizacja stała się w mniejszym stopniu ograniczona.

Polecenie 1

Wskaż szczególnie ważne czynniki lokalizacji dla zakładu cukierniczego, montowni telewizorów, wytwórni betonu.

2. Przemysł zaawansowanej technologii

Nowoczesne gałęzie przemysłu to np.:

  • elektronika,

  • przemysł komputerowy,

  • nanotechnologia,

  • technologia lotnicza i kosmiczna,

  • przemysł chemiczny,

  • inżynieria materiałowa,

  • przemysł farmaceutyczny i kosmetyczny,

  • biotechnologia,

  • optyka i branże je łączące, jak np. optoelektronika.

Firmy mogą być bardzo duże z oddziałami w wielu krajach, małe, kooperujące z gigantami albo samodzielnie wykorzystujące specyficzne luki na rynku.
Ich rozwój nie zależy bezpośrednio od dostępności surowców, ponieważ w wielu przypadkach nie potrzeba ich wielkich ilości. Niezbędna jest natomiast wiedza, wysoko wykwalifikowani, wykształceni, twórczy, a więc dobrze wynagradzani pracownicy. By ich potencjał mógł się rozwijać, potrzebują dobrze wyposażonych laboratoriów, nowoczesnych warsztatów, nowych materiałów, co oznacza kolejne koszty. Ponadto wiele pomysłów i wynalazków nie trafia do produkcji, choć poniesiono koszty ich opracowania, dlatego przemysł high‑tech jest bardzo kapitałochłonny.
Nieodzowna jest współpraca z ośrodkami naukowymi prowadzącymi badania podstawowe. Dzięki temu inżynierowie otrzymują wiedzę, a naukowcy dowiadują się, co jest inżynierom potrzebne.

Nakłady na badania i rozwój w wybranych państwach w 2011 roku (% PKB, wg Banku Światowego i CIA Factbook)

Państwo

Nakłady na badania i rozwój
(% PKB)

Nakłady na badania i rozwój
(miliardy $)

Izrael

4,39

10,46

Finlandia

3,78

7,50

Szwecja

3,37

13,03

Niemcy

2,84

89,22

Stany Zjednoczone

2,77

423,47

Francja

2,25

50,53

Belgia

2,04

8,55

Czechy

1,84

5,31

Polska

0,77

5,99

Meksyk

0,46

7,68

Mongolia

0,27

0,04

Tabela pokazuje, że nakłady na badania i rozwój są wyraźnie powiązane z poziomem rozwoju ekonomicznego. Państwa już wysoko rozwinięte przeznaczają większy odsetek swojego PKB na działanie prorozwojowe niż te słabiej rozwinięte. To dlatego przemysł high‑tech istnieje przede wszystkim w krajach najbogatszych. Mniejszy odsetek na badania i rozwój od mniejszej wartości PKB powoduje pogłębianie się różnic między regionami słabiej i silniej rozwiniętymi.

3. Przemysł zaawansowanej technologii i czynniki lokalizacji

W skali świata jest kilkadziesiąt obszarów przemysłu zaawansowanych technologii. Najważniejsze to Dolina Krzemowa (Silicon Valley) koło San Francisco i Orange County w pobliżu Los Angeles w Kalifornii, Droga 128 koło Bostonu. W Europie ważne ośrodki to Silicon Fen koło Cambridge i Korytarz M4 między Londynem i Cardiff w Wielkiej Brytanii oraz Sophia Antipolis koło Nicei we Francji. W Japonii przykładem jest wyspa Kiusiu nazywana Silicon Island.

Ciekawostka

Krzem z nazwy Krzemowej Doliny jest głównym materiałem do produkcji półprzewodników – podstawy współczesnej elektroniki. Uzyskuje się go z jednego z najpowszechniej występujących minerałów – kwarcu (SiO2).

Wybrane ośrodki przemysłu zaawansowanych technologii

Zakłady nowoczesnego przemysłu lokalizowane są w pobliżu ważnych ośrodków naukowych i badawczych. Z jednej strony korzystają z badań i wdrażają ich rezultaty do produkcji, a z drugiej otrzymują wysoko kwalifikowanych pracowników.

Związki między przemysłem high‑tech i ośrodkami badawczymi

Obszar przemysłu high‑tech

Pobliskie ośrodki naukowe

Dolina Krzemowa

Berkeley University

Stanford University

Droga 128

Yale University

Massachusetts Institute of Technology (MIT)

Harvard University

Orange County

California Institute of Technology (Caltech)

University of California, Los Angeles (UCLA)

Silicon Fen

Cambridge University

Korytarz M4

Imperial College London

University College London (UCL)

Drugim czynnikiem jest infrastruktura komunikacyjna, w tym lotnicza. Pozwala ona na szybkie i bezpieczne przewożenie materiałów, komponentów i gotowych wyrobów oraz wygodne przemieszczanie się pracowników czy kontrahentów.
Ważnym elementem jest stan środowiska. Czysta woda, niezanieczyszczone powietrze są wymogiem procesów technologicznych na przykład podczas wytwarzania superczystych materiałów dla elektroniki lub przemysłu farmaceutycznego. Poza tym atrakcyjność krajobrazowa, która często wiąże się z czystym środowiskiem, sprzyja odpoczynkowi i regeneracji sił, zwiększając tym samym wydajność pracowników. Jest to o tyle ważne, że ich praca często nie odbywa się w regularnych godzinach i wymaga dużego wysiłku intelektualnego. Z tego samego powodu istotna jest bliskość i łatwy dostęp do centrów kulturalnych.

Polecenie 2

Oceń szanse rozwoju Wrocławskiego Centrum Badań EIT+, następnie zbierz informacje o centrum i dokonaj porównania swoich przewidywań ze stanem faktycznym.

4. Nowe formy przestrzenne i ich funkcje

Ze względu na złożoność procesów produkcyjnych oraz wielość komponentów składających się na finalny produkt zakłady przemysłu zaawansowanych technologii często lokalizowane są blisko siebie. Korzystają z tej samej infrastruktury, tych samych uczelni; pracownicy mogą zmieniać miejsce zatrudnienia, nie zmieniając branży. Produkt finalny jednego zakładu staje się komponentem dla innej firmy. Istnieje więc dynamiczna równowaga między konkurowaniem i współpracą. W taki sposób powstają klastry przemysłowe.

Przemysł lotniczy w Polsce południowo-wschodniej ma ponad 70-letnią tradycję

Zbliżony znaczeniowo do klastra jest dystrykt przemysłowy. W tym przypadku jednak bardzo istotną rolę odgrywają małe i średnie przedsiębiorstwa, które często powiązane rodzinnie lub sąsiedzko, a przynajmniej kulturowo, tworzą specyficzną strukturę poprzez kapitał społeczny i więzy kooperacyjne.

Z kolei biegun technologiczny to jednostka przestrzenna, w której instytucje badawcze i zakłady produkcyjne mają prawie takie samo znaczenie. Zbiór biegunów technologicznych to technopolia.

Ośrodki i obszary nowoczesnych technologii pełnią więcej funkcji niż tylko ekonomiczną. Poprzez budowę zakładów i koniecznej infrastruktury organizują przestrzeń. Wysokie wymogi ochrony środowiska i poczucie estetyki inwestorów powodują, że zyskuje ona na jakości. Potrzeba kwalifikowanych pracowników również na niższych szczeblach wymusza wysoką jakość kształcenia ogólnego i zawodowego – jest to przykład funkcji społecznej. Innym przykładem tego typu funkcji jest wzajemne poszerzanie wiedzy o kulturach świata pomiędzy pracownikami pochodzącymi z wielu krajów i lokalnymi mieszkańcami.

Ciekawostka

Uczelnie związane z dużymi centrami przemysłu high‑tech zajmują czołowe miejsca w światowych rankingach.

Miejsca ośrodków naukowych związanych z obszarami nowoczesnego przemysłu w światowym rankingu uczelni wg tygodnika The Times w roku 2013/2014

Lp.

Ośrodki naukowe

Miejsce
w światowym rankingu

1.

Berkeley University

8

Stanford University

4

2.

Yale University

11

Massachusetts Institute of Technology (MIT)

5

Harvard University

2

3.

California Institute of Technology (Caltech)

1

University of California, Los Angeles (UCLA)

12

4.

Cambridge University

7

5.

Imperial College London

10

University College London (UCL)

21

Podsumowanie

  • Czynniki lokalizacji to przesłanki pozwalające wybrać optymalną lokalizację zakładu przemysłowego.

  • Czynniki lokalizacji nowoczesnego przemysłu to nowoczesna infrastruktura, zaplecze naukowo‑badawcze, czyste i przyjazne człowiekowi środowisko.

  • Wysoka kapitałochłonność przemysłu high‑tech powoduje, że rozwija się on przede wszystkim w państwach wysoko rozwiniętych.

  • Zakłady przemysłu zaawansowanych technologii grupują się w klastry i dystrykty przemysłowe, tworząc bieguny technologiczne, które z kolei skupiają się w technopolie.

  • Obszary przemysłu wysokiej technologii pełnią funkcje ekonomiczne, przestrzenne i społeczne.

Praca domowa
Polecenie 3.1

Zbierz informacje charakteryzujące wybrany obszar przemysłu wysokiej technologii i przedstaw je w punktach.

Słowniczek

badania podstawowe

oryginalne prace badawcze (eksperymentalne lub teoretyczne) podejmowane przede wszystkim w celu zdobywania nowej wiedzy o podstawach zjawisk i obserwowalnych faktów bez nastawienia na bezpośrednie praktyczne zastosowanie lub użytkowanie (definicja zawarta w ustawie z 30 kwietnia 2010 r o zasadach finansowania nauki)

biegun technologiczny

jednostka przestrzenna, w której instytucje badawcze i zakłady produkcyjne zaawansowanych technologii mają prawie takie samo znaczenie

dystrykt przemysłowy

zespół małych lub średnich zakładów podobnych lub takich samych branż innowacyjnych silnie powiązanych nie tylko ekonomicznie, ale także rodzinnie lub kulturowo

klaster przemysłowy

zespół zakładów podobnych lub takich samych branż silnie powiązanych poprzez kooperację lub miejsce w cyklu produkcji

technopolia

zbiór biegunów technologicznych, czyli nowoczesny okręg przemysłowy najnowszej generacji, gdzie główną gałęzią przemysłu jest przemysł wysokich technologii – high‑tech

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5