Zgłoś uwagi
Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał

Europa, mimo że tworzy z Azją jeden blok kontynentalny, od wieków uznawana jest za odrębny ląd. Powierzchnia naszego kontynentu wynosi jedynie 10,5 mln km2, a więc jest 4 razy mniejsza od Azji, 3 razy od Afryki i 2 razy od każdej z Ameryk – Północnej i Południowej.
Warunki naturalne w Europie są niezwykle różnorodne. Połączenie form ukształtowania powierzchni, klimatu, gleb, świata organicznego stworzyło przychylne środowisko naturalne, które przyczyniło się do wczesnego zasiedlenia tego lądu, jego gospodarczego wykorzystania i stworzenia cywilizacji nazywanej europejską.

Źródło: Alexrk2 (http://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 3.0. Ukształtowanie powierzchni Europy sprzyjało jej zasiedlaniu

1. Położenie Europy. Charakterystyczne cechy rzeźby powierzchni

Europa leży na półkuli północnej, w większości w umiarkowanych szerokościach geograficznych. Podstawą wydzielenia Europy jako odrębnego kontynentu z bloku Eurazji jest odrębność historyczno‑kulturowa oraz specyficzny rozwój społeczno‑gospodarczy. Granica dzieląca Europę i Azję ma charakter umowny.
Europa dzieli się na 4 wielkie regiony fizycznogeograficzne (krajobrazowe): Europę Północną, Europę Wschodnią, Europę Zachodnią i Europę Południową.
W Europie Północnej, Zachodniej i Południowej występuje duże zróżnicowanie form ukształtowania powierzchni. Tereny nizinne sąsiadują ze starymi masywami i młodymi górami. Przebieg form jest zbliżony do równoleżnikowego. W Europie Wschodniej dominują rozległe, równinne niziny.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0.

2. Zróżnicowanie typów klimatu w Europie

Europa mimo niewielkiej powierzchni leży w trzech strefach klimatycznych: okołobiegunowej, umiarkowanej i podzwrotnikowej. Największy obszar zajmuje klimat strefy umiarkowanej. Prawie całą Europę Zachodnią i większą część Europy Północnej obejmuje klimat umiarkowany morski (oceaniczny). W Europie Wschodniej, poza północnymi skrawkami, występuje klimat umiarkowany lądowy (kontynentalny). Północne krańce Europy oraz wyspy na Oceanie Arktycznym są objęte klimatem okołobiegunowym subpolarnym i polarnym. W Europie Południowej występuje klimat podzwrotnikowy, nazywany śródziemnomorskim.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0. Typy klimatu występujące w Europie

3. Wody powierzchniowe w Europie

Klimat Europy i zróżnicowane ukształtowanie powierzchni umożliwiły powstanie gęstej sieci rzecznej. Rzeki Europy Wschodniej są długie, płyną na nizinach i tworzą dość duże dorzecza (Wołga ma 3688 km długości i 1,4 mln km2 powierzchni dorzecza). W Europie Północnej, Europie Zachodniej i Europie Południowej rzeki są krótsze i tworzą mniejsze dorzecza. Wyjątkiem jest Dunaj – druga co do długości rzeka w Europie. Rzeki uchodzące do Oceanu Atlantyckiego i mórz otwartych mają przeważnie ujścia lejkowate (estuaria), rzeki wpływające do mórz śródziemnych lub zbiorników bezodpływowych tworzą zwykle delty.
W Europie Północnej na obszarach ostatniego zlodowacenia występują duże pojezierza. W górach leżą liczne jeziora górskie.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0. Układ sieci wodnej na tle ukształtowania powierzchni w poszczególnych wielkich regionach Europy

4. Zróżnicowanie ludnościowe i kulturowe współczesnej Europy

Ludność Europy jest zróżnicowana etnicznie, językowo i religijnie. Większość języków używanych w Europie należy do rodziny indoeuropejskiej. Współcześnie największy zasięg mają 3 grupy językowe: germańska, romańska i słowiańska.
W Europie dominują chrześcijanie. Jednak są oni podzieleni na kilka odłamów. Najliczniejsi to wyznawcy Kościoła rzymskokatolickiego, prawosławni i protestanci.
W Europie mieszka obecnie 742 mln ludzi (2013 r.), ale udział ludności Europy w ogólnej liczbie ludności świata systematycznie maleje. Struktura wieku jest niekorzystna – udział ludności w wieku do 14 lat jest niewielki, a w wieku powyżej 65 lat stosunkowo wysoki. To wynik niskiego przyrostu naturalnego i wydłużenia średniej długości życia.
Za podstawę cywilizacji europejskiej uznaje się elementy kultury starożytnej Grecji i cesarstwa rzymskiego oraz tradycję chrześcijańską.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0. Zasięg głównych rodzin językowych w Europie

5. Przegląd państw na mapie politycznej Europy

Współczesny podział polityczny Europy na państwa niepodległe i terytoria zależne wynika z ustaleń podjętych po II wojnie światowej oraz przemian społeczno‑politycznych, jakie nastąpiły w latach 70. i 90. XX wieku oraz na początku XXI wieku. Europa jest kontynentem najbardziej podzielonym politycznie. Największym państwem pod względem wielkości i powierzchni jest Federacja Rosyjska. Za duże państwa w Europie uznaje się m.in.: Ukrainę, Francję, Hiszpanię, Szwecję, Niemcy, a także Polskę. Nasz kraj zarówno pod względem powierzchni, jak i liczby ludności zajmuje w Europie miejsce pod koniec pierwszej dziesiątki.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0. Podział Europy na państwa i terytoria zależne

6. Europa Północna – państwa skandynawskie

Europa Północna to region o powierzchni ok. 1,6 mln km2 obejmujący Półwysep Skandynawski wraz z jego nasadą oraz wyspy i archipelagi wysp na Oceanie Arktycznym i Oceanie Atlantyckim. Region ten wyróżnia się charakterystycznymi cechami środowiska przyrodniczego wynikającymi z położenia geograficznego, ukształtowania powierzchni, oddziaływania oceanu i przeszłości geologicznej. Elementy środowiska przyrodniczego wpływają na gospodarkę państw skandynawskich – Finlandii, Szwecji, Norwegii, Danii i Islandii. Dania geograficznie należy do regionu Europy Zachodniej, ale kraj ten ma silne związki historyczne, kulturowe i gospodarcze ze Skandynawią. Wszystkie państwa regionu osiągnęły bardzo wysoki poziom rozwoju gospodarczego. Wykorzystywane są różnorodne zasoby naturalne – morze (ryby, transport), surowce mineralne (ropa, gaz, rudy metali), lasy (drewno), górskie rzeki (hydroenergetyka). Na bazie tych zasobów rozwinął się przemysł przetwórczy oraz usługi.
Region Europy Północnej jest słabo zaludniony – na obszarze 1,6 mln2 km mieszka ok. 25 mln ludzi.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0. Ukształtowanie powierzchni Europy Północnej

7. Europa Zachodnia – cechy środowiska przyrodniczego

Region Europy Zachodniej składa się z trzech równoleżnikowo ułożonych pasów o zróżnicowanych formach ukształtowania powierzchni. Są to: pas Niżu Środkowoeuropejskiego, pas starych gór i masywów, pas młodych gór fałdowych – Alp i Karpat wraz z przedgórskimi zapadliskami. Do Europy Zachodniej należy również leżący na szelfie atlantyckim archipelag Wysp Brytyjskich. W całej Europie Zachodniej występuje klimat umiarkowany ciepły morski przechodzący ku wschodowi w klimat umiarkowany ciepły przejściowy. Warunki środowiska przyrodniczego w Europie Zachodniej sprzyjają osadnictwu. Jest to najgęściej zaludniony obszar w Europie.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0. Podział Europy Zachodniej na główne obszary fizycznogeograficzne (prowincje)

8. Rolnictwo Francji

Francja jest trzecim co do wielkości państwem w Europie. Zróżnicowane warunki naturalne wpływają na regionalizację produkcji rolnej. We Francji blisko 53% powierzchni państwa jest użytkowana rolniczo. Francuskie rolnictwo ma charakter intensywny i wysokotowarowy. Oznacza to różnorodność upraw i chów wielu gatunków zwierząt, uzyskiwanie wysokich plonów i pozyskiwanie dużych ilości produktów z hodowli zwierząt oraz przeznaczanie ich na sprzedaż. Pod względem produkcji rolnej Francja zajmuje czołowe miejsce w Europie i na świecie.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0. Użytkowanie ziemi, główne uprawy i hodowle we Francji

9. Przemysł w Europie Zachodniej

Na przełomie XVIII i XIX wieku w Europie Zachodniej na obszarach występowania bogatych złóż węgla kamiennego i rud żelaza rozpoczęły się procesy uprzemysłowienia (industrializacji). Działalność przemysłowa rozwijała się skokowo. Co pewien czas pojawiały się innowacje technologiczne, zmiany w procesach produkcyjnych. Wówczas powstawały całkowicie nowe wytwory przemysłu. Takie zmiany nazywa się rewolucjami przemysłowymi. Pod koniec XX wieku gospodarczo rozwinięte państwa Europy Zachodniej przeszły od gospodarki przemysłowej do gospodarki opartej na wiedzy. W starych okręgach przemysłowych, w których dominował przemysł ciężki, przeprowadzono restrukturyzację. Rozwinięto nowe gałęzie przemysłu bądź wykorzystano dawne obiekty techniczne dla innych celów, np. wypoczynkowych lub rekreacyjnych. Przemysł Europy Zachodniej przestawił swój kierunek rozwoju na technologie wysokozaawansowane (high‑tech).

Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0. Struktura zatrudnienia w Wielkiej Brytanii, Francji i Niemczech w latach 1970 i 2013

10. Procesy urbanizacji w Europie Zachodniej. Paryż – światowa metropolia

Europa wyróżnia się wysokim stopniem urbanizacji. W miastach mieszka ponad 73% ogółu ludności. W 2015 roku było w Europie 55 miast liczących więcej niż 1 mln mieszkańców. Największe skupienie ludności i aglomeracji miejskich występuje w Europie Zachodniej. Leżą tam dwie światowe metropolie: Paryż i Londyn. Są one miastami skupiającymi rynki finansowe, które zarządzają globalną gospodarką. Wpływają one na wymianę handlową i przepływ usług na świecie.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0. Gęstość zaludnienia i największe miasta w Europie

11. Kraje alpejskie – wpływ środowiska przyrodniczego na gospodarkę

Austria, Szwajcaria i Liechtenstein są państwami alpejskimi. Występowanie w tych państwach wysokich gór wymusiło konieczność dostosowania działalności gospodarczej do cech środowiska przyrodniczego. Warunki środowiska wpłynęły na sposoby rolniczego wykorzystania ziemi. Przyczyniły się do szczególnego rozwoju niektórych rodzajów przemysłu oraz usług turystycznych. Austria i Szwajcaria wykorzystują swoje tranzytowe położenie i czerpią korzyści z silnie rozbudowanego transportu drogowego i kolejowego. Stabilność społeczna i polityczna neutralność wpływają na szeroki rozwój różnego rodzaju usług – szczególnie finansowych i ubezpieczeniowych. Państwa alpejskie osiągnęły bardzo wysoki poziom rozwoju gospodarczego.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0. Położenie i hipsometria państw alpejskich

12. Europa Południowa – cechy środowiska przyrodniczego

Europa Południowa to region obejmujący 3 wielkie półwyspy: Iberyjski, Apeniński i Bałkański, które leżą w otoczeniu Morza Śródziemnego, oraz europejskie wyspy tego morza. Europa Południowa różni się zdecydowanie od pozostałych regionów Europy. W ukształtowaniu powierzchni dominują młode łańcuchy górskie i duże obszary wyżynne. Jest to obszar sejsmiczny z czynnymi wulkanami. Cały region obejmuje klimat podzwrotnikowy śródziemnomorski. Roślinność naturalną tworzą wiecznie zielone zarośla – tzw. makia – dostosowane do długiego okresu letniej suszy.

13. Europa Południowa – kultura śródziemnomorska, turystyka

W obszarze Morza Śródziemnego powstały społeczności, które z czasem wytworzyły wysoką kulturę i stały się podwalinami kultury europejskiej. Nad Morzem Egejskim rozwinęła się kultura helleńska starożytnej Grecji. Na Półwyspie Apenińskim powstała kultura cesarstwa rzymskiego. Na wschodnich wybrzeżach Morza Śródziemnego (w Azji) uformowała się religia chrześcijańska, która rozprzestrzeniła się najpierw na Europę Południową, a potem na resztę kontynentu, gdzie od VII wieku n.e. zaczęła dominować.
Basen Morza Śródziemnego jest regionem przyciągającym największą liczbę turystów w Europie. Głównym walorem turystycznym tego obszaru jest ciepły, stabilny klimat sprzyjający wypoczynkowi. Wielką atrakcją turystyczną są liczne obiekty kulturowe związane z historią naszego kontynentu.

Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0.

14. Wycieczka po Europie

Europa jest kontynentem o różnorodnych walorach umożliwiających uprawianie wielu form turystyki. Do Europy dociera ponad 50% wszystkich turystów na świecie. Czynnikami sprzyjającymi ruchowi turystycznemu w Europie są ułatwienia związane z ruchem bezwizowym na obszarze państw Unii Europejskiej i niektórych spoza niej, a także wspólna waluta euro obowiązująca w większości krajów Unii.
Planując podróż turystyczną po Europie, korzystaj z różnorodnych źródeł informacji. W każdej sytuacji w czasie podróży przestrzegaj podstawowych zasad bezpieczeństwa.

Źródło: Airin (https://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 1.0. Turyści w Wenecji

15. Zadania

Pamiętam i rozumiem

  1. Podaj wielkość powierzchni Europy.

  2. Określ, które miejsce pod względem powierzchni Europa zajmuje wśród kontynentów na Ziemi.

  3. Wymień 3 grupy językowe, które są najsilniej rozprzestrzenione w Europie.

  4. Wymień 3 cechy wysokogórskiego krajobrazu alpejskiego.

  5. Podaj 3 elementy kultury śródziemnomorskiej, które kształtowały cywilizację europejską.

  6. Wymień 2 miasta w Europie Południowej znane już w starożytności, a dzisiaj będące wielkimi centrami turystycznymi.

  7. Wymień 2 największe pod względem powierzchni państwa w Europie.

  8. Wymień nazwy 2 państw o największej liczbie ludności w Europie.

  9. Wymień 7 cudów świata starożytnego. Które z nich znajdowały się w Europie?

  10. Wyjaśnij przyczyny zróżnicowania cech środowiska przyrodniczego między regionem Europy Północnej a regionem Europy Południowej.

  11. Wyjaśnij, co oznacza termin wzrost kontynentalizmu klimatu. Posłuż się przykładami z Europy Zachodniej i Europy Wschodniej.

  12. Wyjaśnij termin rolnictwo towarowe. Przedstaw czynniki, które umożliwiają rozwój rolnictwa towarowego.

  13. Wyjaśnij, dlaczego nazwą państwa skandynawskie obejmuje się 5 państw, skoro tylko 2 z nich – Norwegia i Szwecja – leżą na Półwyspie Skandynawskim.

  14. Poniżej wymieniono nazwy obiektów geograficznych leżących w Europie. Należą one do kategorii – najwyższy, największy, najdłuższy, skrajny, jedyny itp. Do każdego obiektu podaj krótkie wyjaśnienie oraz wskaż, w którym z regionów Europy on leży.
    Mont Blanc, Wołga, Dunaj, Wezuwiusz, Ładoga, Płw. Skandynawski, Wielka Brytania, Ural, Moskwa, Londyn, Paryż, Nizina Nadkaspijska, Federacja Rosyjska.

Czytam i interpretuję

  1. Odczytaj na mapie hipsometrycznej Europy nazwy skrajnych przylądków i ich współrzędne geograficzne. Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że wszystkie punkty leżące w Europie mają szerokość geograficzną północną?

  2. Posłuż się mapą hipsometryczną Europy i dokonaj charakterystyki ukształtowania powierzchni w wybranym regionie Europy.

  3. Wykorzystaj mapy tematyczne i określ, jakie czynniki klimatyczne wpływają na zróżnicowanie typów klimatu w Europie.

  4. Wykaż, posługując się mapą hipsometryczną, mapami klimatycznymi i mapą rolnictwa, że rozmieszczenie upraw we Francji zależy od ukształtowania powierzchni i typu klimatu.

  5. Odczytaj na mapie politycznej Europy nazwy państw, które w całości lub w większej części leżą w Europie Południowej.

  6. Odszukaj na mapie politycznej Europy państwa: Węgry, Słowację, Republikę Czeską, Austrię, Szwajcarię, Macedonię, Białoruś, Mołdawię, Kosowo. Nazwij wspólną cechę związaną z położeniem tych państw.

  7. Odczytaj na mapie politycznej Europy nazwy 3 państw, które leżą na 2 kontynentach – w Europie i w Azji.

  8. Wyjaśnij, dlaczego największa część światowego ruchu turystycznego przypada na Europę.

  9. Wyjaśnij, dlaczego większość turystów, będąc już w Europie, kieruje się na południe kontynentu. Posłuż się mapami tematycznymi oraz poniższą mapą.

    Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0.

Rozwiązuję problemy

  1. Posługując się różnymi mapami tematycznymi, porównaj sieć wodną w Europie Zachodniej z siecią wodną w Europie Wschodniej. Wyjaśnij, jakie czynniki wpływają na wielkie różnice w długości rzek, wielkości dorzeczy, sposobie zasilania rzek w wodę i typie ujść.

  2. Wykaż, jak państwo, którego terytorium znajduje się na obszarze wysokich gór, dostosowuje swoją gospodarkę do cech środowiska przyrodniczego. Posłuż się wiedzą z lekcji o państwach alpejskich.

  3. Na mapie Europy odszukaj 4 punkty o podanych niżej współrzędnych geograficznych:

    1. punkt X – 59°N, 23°E,

    2. punkt Y – 52°N, 1°E,

    3. punkt W – 57°N, 38°E,

    4. punkt Z – 45°N, 12°E.
      Wszystkie 4 punkty leżą na wysokości 70 m n.p.m. Określ, w którym z nich:

  4. średnia roczna temperatura powietrza jest najwyższa.

  5. suma opadu rocznego jest najwyższa.

  6. lato klimatyczne trwa najdłużej.
    Korzystając z map klimatycznych Europy, sprawdź i zweryfikuj swoje odpowiedzi. Przeprowadź podobne wnioskowanie, biorąc pod uwagę 4 stolice europejskie: Helsinki, Paryż, Kijów, Ateny.

  7. Europa Zachodnia wyróżnia się na tle pozostałych wielkich regionów naszego kontynentu:

    1. największą liczbą ludności,

    2. najwyższą średnią gęstością zaludnienia na 1 km2,

    3. najwyższym poziomem urbanizacji.
      Wyjaśnij, jakie czynniki o tym zadecydowały.

  8. Na podstawie danych z tabeli przedstaw, jak zmieni się liczba ludności w Europie i na świecie (na innych kontynentach) w ciągu najbliższych 25 lat.

    Prognozowane zmiany liczby ludności na świecie do 2040 roku
     

    2015

    2030

    2040

    Świat

    7 mld 347 mln

    8 mld 321 mln

    8 mld 874 mln

    Europa

    738 mln

    741 mln

    732 mln

    Azja

    4 mld 393 mln

    4 mld 868 mln

    5 mld 061 mln

    Afryka

    1 mld 186 mln

    1 mld 562 mln

    1 mld 870 mln

    Ameryka Północna (USA i Kanada)

    345 mln

    399 mln

    425 mln

    Ameryka Południowa i Środkowa

    646 mln

    702 mln

    735 mln

    Australia i Oceania

    39 mln

    47 mln

    51 mln

    Źródło: GEOHIVE, Rocznik Statystyki Międzynarodowej 2012, GUS, Warszawa 2012

Test sprawdzający do działu I. Europa – przyroda – człowiek – gospodarka

Test sprawdzający

Klucz testu