Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku

Kiedy wczesną wiosną spoglądasz na pole, na którym jeszcze niczego nie zasiano, zobaczysz glebę będącą środowiskiem życia dla tysięcy organizmów. Szczątki roślin i martwe ciała zwierząt ulegają w niej rozkładowi, a kiełkujące ziarno zapowiada nowe życie. Tak przedstawia się niezwykły cykl życia i śmierci.

Już wiesz
  • że krajobraz tworzą składniki żywe i nieożywione;

  • jakie jest znaczenie wody i powietrza w przyrodzie;

  • że w środowisku występują różne skały.

Nauczysz się
  • wskazywać elementy wchodzące w skład gleby;

  • opisywać znaczenie organizmów glebowych;

  • rozróżniać typy gleb;

  • oceniać żyzność gleby.

1. Czym jest gleba?

Gleba to około dwumetrowa warstwa składająca się z okruchów skał, powietrza, wody, obumarłych szczątków organizmów, a także żywych roślin, zwierząt i grzybów. Trudno znaleźć granicę pomiędzy jej składnikami, gdyż wzajemnie się przenikają. Gleba zawiera wodę i pokarm dla różnorodnych organizmów glebowych, które w niej żyją, a jednocześnie uczestniczą w procesie jej tworzenia. Większość roślin jest ukorzeniona w glebie i korzysta z wody, powietrza i innych substancji, które w niej występują. Wiele zwierząt kopie w niej nory. Z gleby korzystają też ludzie, którzy uprawiają na niej rośliny dla własnych potrzeb.
W glebie można wyróżnić kilka warstw:

  • na powierzchni spoczywają nierozłożone szczątki roślin i zwierząt;

  • poniżej znajduje się próchnica powstająca z rozkładu szczątków roślin i zwierząt;

  • głębiej leży warstwa wymywania, z której wsiąkająca woda opadowa wymywa różne substancje;

  • jeszcze głębiej znajduje się warstwa, gdzie woda osadza to, co zabrała z wyższej warstwy – jest to warstwa wmywania;

  • najniżej leży warstwa skały macierzystej, czyli tej, z której powstała gleba.

Źródło: Andrzej Bogusz, licencja: CC BY 3.0. Warstwy gleby widoczne na jej przekroju

Żyzność gleby, czyli zawartość związków potrzebnych organizmom do wzrostu i rozwoju, zależy od wielu czynników. Najważniejsze z nich to:

  • zawartość próchnicy,

  • wilgotność, temperatura i ilość powietrza zawartego w glebie.

Żyzna gleba jest bogata w próchnicę. Zawarte w niej związki są potrzebne roślinom do rozwoju. Między jej grudkami istnieją przestrzenie, w których znajdują się powietrze i woda, również wykorzystywane przez rośliny i inne organizmy glebowe.

Obserwacja 1

Zbadanie żyzności gleby w okolicy miejsca zamieszkania.

Co będzie potrzebne
  • lupa,

  • mikroskop,

  • łopatka,

  • kartka papieru.

Instrukcja
  1. Korzystając z łopatki, pobierz garść gleby z trawnika, parku lub ogródka i połóż na kartce.

  2. Obejrzyj glebę pod lupą. Wymień składniki gleby, jakie udało ci się zaobserwować.

  3. Ustal, czy gleba jest wilgotna. Połóż ją na dłoni i zgnieć. Jeżeli po otwarciu dłoni gleba jest zlepiona, oznacza to, że zawiera wodę.

  4. Pozostaw próbkę na kartce papieru na kilka godzin, żeby wyschła.

  5. Rozdrobnij wysuszoną glebę i ponownie obejrzyj pod lupą. Czy dostrzegasz inne składniki niż wcześniej? Jeśli tak, to jakie to są składniki?

Podsumowanie

Żyzna gleba nie powinna być zbyt sucha. Nie powinna też zawierać zbyt dużej ilości skał, np. piasku.

Polecenie 1

Dowiedz się od osób dorosłych, jaka jest żyzność gleb w okolicy, w której mieszkasz.

Źródło: Olga Mikos, Aleksandra Ryczkowska, licencja: CC BY 3.0.

2. Organizmy glebowe

Dlaczego w ogrodzie wciąż trzeba wykonywać wiele prac (jak nawożenie czy spulchnianie gleby), a w lesie czy na łące wszystko dzieje się samo? W glebie żyją tysiące organizmów, które uczestniczą w nieustannym procesie jej tworzenia.
Do zwierząt glebowych należą na przykład dżdżownice. Na pewno znasz te zwierzęta: mają wąskie, długie ciało podzielone na pierścienie. Nie mają nóg – poruszają się, kurcząc i rozkurczając ciało. Żyją w glebie i żywią się szczątkami roślin. Drążąc w glebie korytarze, spulchniają ją i sprawiają, że dostają się do niej woda i powietrze (także do warstw położonych bardzo głęboko). Dżdżownice oraz inne organizmy glebowe biorą więc udział w tworzeniu gleb.

Źródło: David Perez (http://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY 3.0. Dżdżownica ziemna
Obserwacja 2

Wykazanie wpływu dżdżownic na glebę.

Co będzie potrzebne
  • 2 duże słoiki lub 2 plastikowe butelki obcięte od góry i z małymi otworkami po bokach,

  • kubek o pojemności pół litra,

  • sito o dość dużych oczkach,

  • pół litra piasku,

  • pół litra ziemi ogrodowej,

  • 8‑12 zbutwiałych liści,

  • gotowane warzywa,

  • 5 dżdżownic,

  • folia z kilkoma otworami do zakrycia butelek.

Instrukcja
  1. W dwóch dużych słoikach umieść po jednej warstwie ziemi, gotowanych warzyw i piasku (każda po ok. 3 cm grubości), całość mocno nawilż i ubij. Na wierzch połóż kilka opadłych liści.

  2. Do jednego ze słoików włóż kilka dżdżownic.

  3. Oba słoiki przykryj, po czym odstaw w zacienione, spokojne miejsce, np. na szafę.

  4. Codziennie sprawdzaj wilgotność ziemi i w razie potrzeby dolewaj nieco wody. Obserwuj i notuj, jakie zaszły zmiany. Odpowiedz, czy po dwóch tygodniach w obu słoikach widoczne są jeszcze poszczególne warstwy ziemi i piasku.

Podsumowanie

Drążąc korytarze, dżdżownice wymieszały piasek z ziemią ogrodową. Dodatkowo ją spulchniły – gleba łatwo wysypywała się ze słoika. Liście całkowicie lub częściowo zniknęły, co oznacza, że zostały zjedzone przez dżdżownice.

Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.
Ciekawostka

Największym owadem żyjącym w glebie na terenie Polski jest turkuć podjadek. Owad ten osiąga nawet ponad 6 cm długości. Żyje pod ziemią, gdzie drąży korytarze. Turkuć podjadek uważany jest za szkodnika, ponieważ podgryza korzenie roślin (stąd nazwa). Jednak zjada on także wiele innych organizmów glebowych, które mogą szkodzić naszym uprawom.

Źródło: jaspis11 (https://pixabay.com/), .
Uwaga!

Jeżeli do gleby przedostanie się substancja trująca lub środek chemiczny, który normalnie w niej nie występuje, może dojść do zatrucia żyjących tam organizmów. Sama gleba może ulec poważnemu uszkodzeniu, a nawet zniszczeniu. Dlatego nie powinno się takich substancji wylewać na ziemię.

3. Gleby w Polsce

Wiemy już, jakie są warstwy gleby. Ich skład i grubość zależy m.in. od skały macierzystej, warunków powstawania i towarzyszącej im roślinności. Do najczęściej spotykanych należą:

  • gleby brunatne – występują niemal w całej Polsce poza górami; z punktu widzenia rolnictwa są to gleby średnie;

  • gleby bielicowe – są to gleby ubogie, dlatego przeznacza się je zwykle do zalesienia;

  • mady – powstają w dolinach rzecznych i przy ujściach największych rzek; z punktu widzenia rolników należą do najlepszych gleb;

  • czarnoziemy – najżyźniejsze gleby w Polsce, które powstają na pokładach skały zwanej lessem; spotykane są na niewielkich obszarach w południowej części Polski;

  • rędziny – powstają na skałach wapiennych, są dość żyzne, ale trudne w uprawie, gdyż znajduje się w nich wiele okruchów skalnych;

  • gleby górskie – występują w wyższych partiach gór, charakteryzują się cienką warstwą próchnicy; mogą na nich rosnąć tylko najmniej wymagające rośliny.

Przekrój przez glebę nazywa się profilem glebowym. Rysunki poniżej przedstawiają profile wybranych gleb występujących w Polsce.

Ważne!

Żyzność gleby można podnieść, stosując na przykład sztuczne nawozy. Jednak nadmierna ilość tych związków może zabić żyjące w niej organizmy.

Ciekawostka

W górach, na wydmach i na obszarach zdewastowanych przez człowieka gleby dopiero powstają. Nazywa się je glebami inicjalnymi. Często mają zaledwie kilka centymetrów grubości, a pod nimi znajduje się skała.

Podsumowanie

  • Gleba składa się z okruchów skał, powietrza, wody oraz roślin, zwierząt, grzybów i ich obumarłych szczątków.

  • Na powstawanie i rozwój gleb znaczny wpływ mają organizmy glebowe, w tym dżdżownice.

  • W Polsce występują różne rodzaje gleb, m.in. bielicowe, brunatne, lessowe, mady i czarnoziemy.

Praca domowa
Polecenie 2.1

Wytłumacz, dlaczego od grubości próchnicy na polu zależy wysokość zbiorów, np. zbóż.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:

Słowniczek

gleba

warstwa powierzchni ziemi o grubości do 2 m składająca się z okruchów skał, powietrza, wody oraz organizmów żywych i ich obumarłych szczątków

less

skała utworzona z pyłów mineralnych nawianych przez wiatr; gleby powstałe na lessach dają najwyższe plony

próchnica

warstwa gleby o ciemnej barwie powstająca z rozkładu szczątków organicznych

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5
Ćwiczenie 6