Zgłoś uwagi
Pokaż spis treści
Wróć do informacji o e-podręczniku Udostępnij materiał

Rozglądając się wokół, trudno nie zauważyć, że zarówno my, jak i nasze otoczenie znajdujemy się pod dużym wpływem zjawisk i procesów pochodzących z odległych miejsc i rejonów świata. Co więcej, wpływ ten nasila się i w zasadzie jest poza naszą kontrolą. W tej lekcji przyjrzymy się oddziaływaniu globalizacji na rozwój krajów i regionów świata oraz poznamy jej różne przejawy.

One Laptop per Child to akcja produkcji i dystrybucji laptopów o uproszczonej i wytrzymałej konstrukcji z możliwością połączenia z Internetem
Już wiesz
  • jak wygląda współczesna polityczna mapa świata;

  • gdzie położone są regiony słabo rozwinięte i wysoko rozwinięte;

  • czym są migracje;

  • którędy przebiegają główne szlaki transportowe świata;

  • jakie cechy ma współczesna turystyka zagraniczna.

Nauczysz się
  • wyjaśniać, czym jest globalizacja;

  • wymieniać przykłady procesów globalizacyjnych;

  • opisywać wpływ procesów globalizacyjnych na rozwój.

1. Czym jest globalizacja?

Globalizacja to wzrost współzależności i wzajemnego oddziaływania państw, firm oraz ludzi na świecie. Odbywa się to poprzez osobiste kontakty, wymianę towarową, dzielenie się informacjami i nie jest niczym nowym. Starożytni Grecy żeglowali do krańców znanego im świata, Rzymianie rozprzestrzenili swoje idee od obecnego Iraku po Wielką Brytanię, jedwabny szlak już w III wieku p.n.e. połączył handlowo Europę z Chinami, a dzięki monsunom umożliwiającym żeglugę przez stulecia na Oceanie Indyjskim kwitł handel między Indiami i wschodnią Afryką. Przykładem globalizacji są także wielkie odkrycia geograficzne Europejczyków i rozwój imperiów kolonialnych. Jeszcze pod koniec XIX wieku rejs żaglowcem z Wielkiej Brytanii do Australii trwał 2–3 miesiące, a przekazanie informacji przewodowym telegrafem kilka godzin.
Charakterystyczne dla czasów współczesnych jest ogromne przyspieszenie globalizacji.
Obecnie z Londynu do Sydney można dolecieć w niecałe 24 godziny, a informacja z jednego miasta do drugiego dociera w ułamku sekundy.

Polecenie 1

Korzystając z portalu Flightradar24 lub podobnego, opisz natężenie ruchu lotniczego nad Australią.

Jedwabny Szlak funkcjonował od III wieku p.n.e. do XVI wieku n.e.

2. Ekonomiczne i społeczne aspekty globalizacji

Globalizację można analizować z różnych punktów widzenia. Bardzo istotny jest aspekt ekonomiczny. W 2013 roku za granicą zainwestowano 1,45 biliona dolarów, z czego 39% w państwach wysoko rozwiniętych.

Państwa przekształcające gospodarki: Europa Środkowo-Wschodnia i państwa powstałe po rozpadzie ZSRR

Iinwestycje zagraniczne przyczyniają się do tworzenia miejsc pracy, wzrostu eksportu i płacenia podatków. Korporacje ponadnarodowe wytwarzają ok. 25% światowego PKB. Dzięki nim pojawia się wiele nowych technologii i rozwiązań organizacyjnych, nawiązywane są kontakty handlowe. Wskutek tego następuje rozwój nie tylko sfery produkcyjnej, ale też infrastruktury, edukacji czy opieki zdrowotnej.

Przykład międzynarodowej korporacji mającej na świecie 51 oddziałów produkcyjnych w 26 państwach oraz 9 oddziałów projektowych i badawczych
Największe korporacje ponadnarodowe w 2012 roku

Lp

Korporacja

Kraj pochodzenia

Własność za granicą
(mld $)

Przychody roczne
(mld $)

Zatrudnienie

za granicą

łącznie

1.

General Electric Co

Stany Zjednoczone

338,2

144,8

171000

305000

2.

Royal Dutch Shell plc

Wielka Brytania

307,9

467,2

73000

87000

3.

BP plc

Wielka Brytania

270,2

375,6

69853

85700

4.

Toyota Motor Corporation

Japonia

233,2

265,8

126536

333498

5.

Total SA

Francja

214,5

234,3

62123

97126

6.

Exxon Mobil Corporation

Stany Zjednoczone

214,3

420,7

46361

76900

7.

Vodafone Group Plc

Wielka Brytania

199,0

70,2

78599

86373

8.

GDF Suez

Francja

175,1

124,7

110308

219330

9.

Chevron Corporation

Stany Zjednoczone

158,9

222,6

31508

62000

10.

Volkswagen Group

Niemcy

158,0

247,6

296000

533469

11.

Eni SpA

Włochy

133,4

163,6

51034

77838

Jest też ciemniejsza strona ponadnarodowej działalności korporacji. Inwestorzy zainteresowani są przede wszystkim swoimi zyskami. Dlatego starają się jak najefektywniej korzystać z miejscowych zasobów naturalnych i ludzkich. Stąd często pojawiają się uzasadnione zarzuty o ich bezwzględną eksploatację. Kapitał ponadnarodowy jest bardzo mobilny, wycofuje się i przenosi tam, gdzie dostrzeże lepsze perspektywy na większy zysk.

Praca dla międzynarodowej korporacji to przykład społecznego aspektu globalizacji. Pracownicy muszą dostosować swój sposób pracy najczęściej do stylu zachodniego. Wielonarodowość wymusza posługiwanie się wspólnym językiem, najczęściej angielskim. Przy okazji wytwarzania produktów dla innej części świata (np. ozdób bożonarodzeniowych w Chinach) następuje styk i poznanie, przynajmniej w niewielkim stopniu, odmiennych kultur.
Dzięki nowoczesnym technologiom uczestniczymy w wydarzeniach kulturalnych lub sportowych niezależnie od ich miejsca. Igrzyska olimpijskie, piłkarskie mistrzostwa świata, koncerty, ceremonie wręczania Oscarów itp. oglądają jednocześnie setki milionów różniących się od siebie ludzi z całego świata. Zmieniają się wzorce kulturowe, błyskawicznie upowszechnia się moda i muzyka. Premiery filmów odbywają się w wielu miejscach na świecie w tym samym czasie. Powyższe przykłady można nazwać globalizacją kulturową.

Jednocześnie obserwujemy także działania na rzecz utrzymania odrębności kulturowej. Nawet symbol globalizacji, jakim jest sieć restauracji McDonald's, dostosowuje swoje menu do lokalnych zwyczajów, np. w Japonii sprzedaje kanapki z krewetkami, a w Indiach bez wołowiny. W hinduskiej wersji Spider‑Mana główny bohater zmienił imię i nazwisko, ubiór oraz przeciwników. Wiele czasopism wychodzi w różnojęzycznych wersjach i odnosi się także do lokalnych problemów. Proces ten nazywa się glokalizacją – dostosowaniem globalnych zjawisk do lokalnych warunków głównie ekonomicznych i społecznych.
W tym przypadku zyskują obie strony – firmy zwiększają sprzedaż, a klienci nie muszą rezygnować ze swoich przyzwyczajeń i upodobań.

Wyznawcy hinduizmu nie jedzą wołowiny, a wyznawcy islamu, których także sporo mieszka w Indiach, nie jedzą wieprzowiny. Dlatego hinduski McDonald's serwuje zamiast haburgerów potrawy z kurczaka i ryb oraz dania wegetariańskie

Nie sposób pominąć demograficznego aspektu globalizacji. Szacunki mówią o ok. 200 mln ludzi mieszkających poza krajem urodzenia. Kraje imigracyjne zyskują nowych, zwykle młodych, zdeterminowanych, odważnych, przedsiębiorczych i często dobrze wykształconych mieszkańców. Ma to bardzo pozytywne znaczenie dla rozwoju tych państw. Natomiast kraje emigracyjne tracą swoich wartościowych mieszkańców, co niewątpliwie ma wpływ na spowolnienie rozwoju.

3. Polityczne aspekty globalizacji

Globalizacja w znacznym stopniu dotyczy spraw politycznych. Organizacja Narodów Zjednoczonych grupuje 193 państwa. Poprzez swoje organy, jak Zgromadzenie Ogólne czy Rada Bezpieczeństwa, oraz wyspecjalizowane organizacje typu Międzynarodowy Fundusz Walutowy wpływa na decyzje lub działania państw członkowskich. ONZ może wysłać wojskowe siły pokojowe do obszarów ogarniętych konfliktami. W lipcu 2014 roku takich misji było 16. Organizacja wprowadziła Milenijne Cele Rozwoju – wieloletni program poprawy warunków życia, zdrowia, edukacji, równouprawnienia, zrównoważonego gospodarowania w krajach rozwijających się poprzez szczepienia, budowę szkół, pomoc w zwiększeniu produkcji rolnej.

One Laptop per Child to akcja produkcji i dystrybucji laptopów o uproszczonej i wytrzymałej konstrukcji z możliwością połączenia z Internetem

Inne mniejsze organizacje typu MERCOSUR (Wspólny Rynek Południa – obejmuje państwa z Ameryki Południowej), NAFTA (Północnoamerykański Układ Wolnego Handlu – umowa pomiędzy Stanami Zjednoczonymi, Kanadą i Meksykiem) lub Unia Europejska mają charakter polityczno‑gospodarczy i także wpływają znacząco na życie społeczeństw państw do nich należących.
Kraje będące członkami takich organizacji godzą się na pewne ograniczenia suwerenności (np. przyjmując zakaz kary śmierci – w UE), biorą na siebie obowiązki ochrony praw pojedynczych obywateli wynikające z Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ, ponadto starają się wspierać i chronić produkty regionalne i tradycyjne (np. „rogal świętomarciński” może pochodzić tylko z Poznania i kilku okolicznych powiatów, co wynika z przepisów unijnych).

Decyzje polityczne także wpływają na rozwój. Na przykład członkostwo w Światowej Organizacji Handlu (ang. World Trade Organization, WTO) otwiera rynek przed towarami z zagranicy, czasem lepszymi od miejscowych bądź niedostępnymi wcześniej, a z drugiej strony ułatwia eksport na światowe rynki towarów rodzimych.

4. Środowiskowe aspekty globalizacji

Różnego rodzaju procesy oddziałujące na środowisko, np. emisja dwutlenku węgla, również mają zasięg globalny. Wzrost temperatury powietrza na Ziemi w części wynikający z działalności człowieka prowadzi m.in. do podniesienia się poziomu morza. Państwa położone na niskich wyspach koralowych są zagrożone utratą terytorium, mimo że same się do tego nie przyczyniły, a główni emitenci CO2 są geograficznie odlegli.

Główni emitenci dwutlenku węgla w 2013 roku

Państwo/związek państw

Udział w światowej emisji (%)

Chiny

29

Stany Zjednoczone

16

Unia Europejska

11

Indie

6

Rosja

5

Japonia

4

Rozwój ekonomiczny Chin i Indii jest uwarunkowany dostępnymi tam technologiami, które często nie są przyjazne dla środowiska, przez to tamtejsze zakłady przemysłowe emitują wielkie ilości zanieczyszczeń. Priorytetem tych krajów jest rozbudowa gospodarki, a nie stan środowiska. Stany Zjednoczone nie zobowiązały się do obniżenia emisji, a troszcząca się o środowisko Unia Europejska ma zbyt mały udział w emisji, by wprowadzane w niej zmiany oddziaływały w skali całej planety. Przepisy Unii przekładają się przy okazji na rozwój technologii energo- i materiałooszczędnych, a więc mniej obciążających środowisko.

Wielkie ilości dymu zawierające m.in. siarkę i dwutlenek węgla emitowane do atmosfery (luty 2013 rok)

Innym przykładem globalnego niszczenia środowiska jest wyrąb wilgotnych lasów równikowych na wielką skalę. Sama eksploatacja przynosi korzyści krajom dokonującym wycinki, w ekosystemie Ziemi czyni natomiast olbrzymie straty. Również sprowadzanie produktów z państw rozwijających się pozwala im na zwiększenie dochodów, ale często dochodzi przy tej okazji do nadmiernej eksploatacji tamtejszych zasobów, w tym wody, gleby lub surowców mineralnych.

5. Powiązania aspektów globalizacji

Warto pamiętać, że wszystkie aspekty globalizacji przenikają się wzajemnie.
Koltan jest rudą niobu i tantalu – metali wykorzystywanych w produkcji części elektronicznych, w tym telefonów komórkowych. Około 70–80% koltanu pochodzi z targanej konfliktami wschodniej części Demokratycznej Republiki Konga. Pracujący za pomocą prymitywnych, ręcznych narzędzi górnik zarabia tam ok. 1$ dziennie, o ile nie jest niewolnikiem w kopalni kontrolowanej przez którąś z grup zbrojnych i nie zarabia nic. Uzyskane środki ze sprzedaży koltanu w dużej części są przeznaczane przez rebeliantów, którzy kopalnie mają pod kontrolą, na zakup broni. W ten sposób nabywca telefonu komórkowego na przykład w Europie finansuje konflikt zbrojny w Afryce. Podczas wydobycia koltanu dochodzi także do ogromnych zniszczeń w środowisku naturalnym. Opisana sytuacja świadczy o istnieniu globalnych więzi ekonomicznych, politycznych, społecznych i środowiskowych.
Innym przykładem związanym z obrotem i produkcją sprzętu elektronicznego jest eksport elektrośmieci z państw wysoko rozwiniętych do rozwijających się, głównie Chin, Indii, Ghany, Nigerii. Tam najczęściej w prymitywny sposób, narażając zdrowie, odzyskuje się metale. Pozostałości zanieczyszczają glebę i wodę.

Globalizacja umożliwia również udzielanie pomocy w kryzysowych sytuacjach. Gdy w listopadzie 2013 roku w Filipiny uderzył szczególnie silny tajfun, pomoc nadeszła kilka dni później. Zaginionego w marcu 2014 roku samolotu malezyjskich linii lotniczych poszukiwali eksperci i ochotnicy z całego świata. Z kolei sukces akcji robienia swetrów dla ratowanych z ropy naftowej pingwinów był tak wielki, że organizator z Australii poprosił, by ich już nie przysyłać.

Dystrybucja namiotów dostarczonych przez brytyjską agencję pomocową UKaid
Ciekawostka

W 2000 roku australijska fundacja chroniąca przyrodę ogłosiła apel o robienie i przysyłanie wełnianych sweterków dla pingwinów. Swetry miały pomóc utrzymać ciepłotę ciała podczas rehabilitacji ptaków ubrudzonych ropą naftową wyciekającą z tankowców. Odzew z całego świata był tak wielki, że organizacja musiała poprosić wolontariuszy o zaprzestanie nadsyłania ubranek. Kiedy w 2012 roku inna fundacja zorganizowała podobną akcję również spotkała się z „nadmiernym” odzewem, ale tym razem nadwyżkę sweterków wykorzystała do ubierania pingwinów‑maskotek i dochód z ich sprzedaży przeznaczyła na pomoc ptakom.

Film opowiada o tym, co to jest globalizacja i jaki jest jej wpływ na każdego z nas.
Polecenie 2

Przygotuj diagram w postaci osi liczbowej, na której wartości ujemne pokazywać będą negatywne strony globalizacji, a dodatnie – pozytywne. Umieść na osi w odpowiednich twoim zdaniem miejscach wybrane następstwa globalizacji. Porównaj swój wybór z innymi. Omówcie podobieństwa i różnice.

Podsumowanie

  • Globalizacja to wzrost współzależności państw, firm oraz ludzi w skali świata.

  • Współcześnie globalizacja jest szczególnie szybka i intensywna.

  • Globalizacja dotyczy procesów i zjawisk ekonomicznych, politycznych, społecznych, środowiskowych oraz demograficznych.

  • Wszystkie aspekty globalizacji są ze sobą powiązane i przenikają się.

  • Znacznej części aspektów globalizacji nie sposób jednoznacznie ocenić – na rozwój wpływają zarówno pozytywnie, jak i negatywnie.

  • Glokalizacja to dostosowanie zjawisk i procesów globalnych do lokalnych uwarunkowań.

Praca domowa
Polecenie 3.1

Wynotuj, jakie przedmioty stanowiące wyposażenie twojego pokoju albo mieszkania są przykładami globalizacji.

Polecenie 3.2

Jak sądzisz, czy na globalizację należy w jakiś sposób wpływać i starać się ją regulować, czy raczej trzeba się jej biernie poddać? Zbierz argumenty i przedstaw swoją opinię.

Dowiedz się więcej

Przeczytaj artykuł Koltan i inni. Surowcowa klątwa Afryki
Flightradar24
Konferencja Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju (UNCTAD, ang. United Nations Conference on Trade and Development)
Toyota

Słowniczek

globalizacja

wzrost współzależności i wzajemnego oddziaływania państw, firm oraz ludzi w skali całego świata

glokalizacja

dostosowanie globalnych zjawisk do lokalnych warunków

korporacja ponadnarodowa

duża firma działająca w co najmniej 2 państwach

Milenijne Cele Rozwoju

wieloletni program ONZ poprawy warunków życia, zdrowia, edukacji, równouprawnienia, zrównoważonego gospodarowania

Zadania

Ćwiczenie 1
Ćwiczenie 2
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie 4
Ćwiczenie 5