Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał

Rozmieszczenie jezior

Rozmieszczenie jezior na Ziemi jest bardzo nierównomierne. Nie licząc sztucznych zbiorników, zajmują one ok. 1,8% powierzchni lądów. Ich położenie związane jest z warunkami klimatycznymi. Od klimatu często zależy stopień wypełnienia wodą misy jeziornej, czyli np. występowanie jezior stałych, okresowych i epizodycznychjezioro epizodyczneepizodycznych. Na stopień wypełnienia wodą misy jeziornej szczególnie wpływa wielkość opadów atmosferycznych i ich częstotliwość, a także temperatura powietrza warunkująca parowanie. Najmniej jezior znajduje się w strefach zwrotnikowych i podzwrotnikowych oraz w klimatach suchych kontynentalnych i skrajnie kontynentalnych. W suchej strefie zwrotnikowej występują pustynie. Jeżeli znajdują się tam jeziora, to epizodyczne, rzadziej okresowe. Jeziora epizodyczne wypełniają się wodą na krótko po sporadycznych opadach. Jeziora okresowe to zbiorniki zanikające lub znacznie zmniejszające swoją powierzchnię w okresach suszy – występują głównie w klimacie podrównikowym okresowo suchym.

Najwięcej jezior znajduje się na obszarach polodowcowych strefy umiarkowanej oraz w górach i dolinach rzecznych. Geograficznie najwięcej z nich leży w północnych częściach Ameryki Północnej, Europy i Azji. Obszary o licznych zgrupowaniach jezior noszą nazwę pojezierzy, np. w Polsce występuje Pojezierze Mazurskie.

R1et5lHReGrP51
Zdjęcie satelitarne Morza Kaspijskiego. To bezodpływowe słone jezioro reliktowe, które uznawane jest za największe jezioro świata (jego powierzchnia wynosi ok. 370 tys. km²).
Źródło: Domena publiczna, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=55680.

Jeziora leżą na różnych wysokościach – liczne są jeziora wysokogórskie, np. Titicaca, które znajduje się w Andach na wysokości 3812 m n.p.m. Wyżej położone są jeziora w Himalajach i na Wyżynie Tybetańskiej. Niektóre leżą w depresji, jak np. Morze Martwe (-427 m p.p.m.). Dna niektórych jezior leżą poniżej poziomu morza, chociaż powierzchnia wody może być wysoko nad poziomem morza – tworzą one kryptodepresje. Największą kryptodepresją jest jezioro Bajkał będące również najgłębszym jeziorem świata. Tytuł największego jeziora przysługuje Morzu Kaspijskiemu, które w przeszłości geologicznej było prawdziwym morzem.

Powstawanie jezior zależy od procesów rzeźbotwórczych na powierzchni Ziemi, które tworzą zagłębienia, czyli misy jeziorne, a także od warunków klimatycznych, które regulują wypełnianie się zagłębień wodą. Powstawanie jezior jest też zależne od rodzaju podłoża i stopnia, w jakim przepuszcza wody w głąb skorupy ziemskiej, co warunkuje zatrzymanie jej w danym zagłębieniu.

Klasyfikacja genetyczna jezior

Klasyfikacja genetyczna jezior związana jest z ich podziałem ze względu na pochodzenie misy jeziornej. Ze względu na genezę misy jeziora dzielimy na endogeniczneegzogeniczne. Te pierwsze powstały w wyniku działalności procesów endogenicznych (wewnętrznych), takich jak wulkanizm i ruchy tektoniczne. Drugie zaś ukształtowały w wyniku działalności procesów egzogenicznych (zewnętrznych), takich jak erozyjna i akumulacyjna działalność lądolodu, lodowców górskich i wód lodowcowych, wytapianie brył martwego lodu lub marzłoci trwałej, zjawiska krasowe, sufozjasufozjasufozja, erozja rzeczna, działalność akumulacyjna fal morskich, akumulacja organiczna, a także działalność człowieka. Wyjątkowo mogą powstawać także jeziora egzogeniczne związane z działalnością wiatru, np. zagłębienia między wydmami, a także w kraterze po upadku meteorytu.

Niektóre jeziora są poligenetyczne, czyli powstały na skutek działania procesów endogenicznych i egzogenicznych, np. misa jeziora wytworzyła się wskutek ruchów tektonicznych, została powiększona działaniem lądolodu i wypełniona wodami polodowcowymi. Powstanie misy jeziornej jest więc efektem działania więcej niż jednego czynnika. Do takich jezior należą np. największe jeziora Europy – Ładoga i Onega oraz jezioro Michigan na terenie USA.

W zależności od genezy jeziora różnią się wielkością, głębokością, kształtem lub zróżnicowaniem linii brzegowej. Cechy misy jeziornej najlepiej opisywać na podstawie planu batymetrycznegoplan batymetrycznyplanu batymetrycznego.

Polecenie 1

Zapoznaj się z różnymi typami jezior na terenie Polski. Zastanów się, jaki typ jeziora występuje w twojej okolicy. Spróbuj go scharakteryzować.

RE9iX1lj50gxX1
1. Śniardwy jezioro polodowcoweopis alternatywny, 2. Hańcza jezioro polodowcowe, rynnoweopis alternatywny, 3. Druzno jezioro deltoweopis alternatywny, 4. Uściwierz jezioro krasoweopis alternatywny, 5. Dąbie jezioro deltoweopis alternatywny, 6. Łebsko jezioro przybrzeżneopis alternatywny, 7. Czarny Staw pod Rysami jezioro polodowcowe, cyrkoweopis alternatywny, 8. Solińskie opis alternatywny jezioro sztuczne (antropogeniczne), 9. Włocławskie opis alternatywnyjezioro sztuczne (antropogeniczne)
Typy jezior w Polsce
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/
1. By Lesnydzban - Praca własna, CC BY-SA 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=72797295
2. By User Darwinek on en.wikipedia, CC BY-SA 1.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/1.0, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1182289
3. By Zielonooki - Own work, CC BY-SA 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=51157038
4. By Małgorzata Kosior - Own work, CC BY 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by/3.0, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=62942732
5. By Remigiusz Józefowicz (pl:dzoker) - Praca własna, CC BY-SA 2.5 pl, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5/pl/deed.en, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=2583426
6. By Tomasz "Nemo5576" Górny - Praca własna, CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0, , [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=10768684
7. By Stevage - Own work, CC BY-SA 2.5, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1332495
8. By 2007 - mow, CC BY 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by/3.0, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=2840991
9. By M. - M., CC BY 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by/3.0, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=6636860.

Słownik

deflacja
deflacja

wywiewanie, zwiewanie zwietrzeliny, unoszenie jej przez wiatr

jezioro epizodyczne
jezioro epizodyczne

jezioro chwilowe; pojawia się co pewien czas, np. po ulewnych deszczach na pustyni

limnologia
limnologia

[gr. limno – staw, jezioro słodkowodne oraz logos – nauka] dział hydrologii dotyczący jezior

meandry (zakola)
meandry (zakola)

łukowate wygięcie biegu rzeki, przechodzące w łuki wygięte w przeciwną stronę; rzeka meandrująca to rzeka kręta

plan batymetryczny
plan batymetryczny

jest to kartograficzne zobrazowanie misy jeziornej; za pomocą metody izolinii (izobaty – linie o jednakowych wartościach głębokości) ukazane jest ukształtowanie dna jeziora

sufozja
sufozja

zjawisko geologiczne i hydrodynamiczne polegające na mechanicznym wypłukiwaniu ziaren z osadu przez wody podziemne wsiąkające w skałę lub glebę; wypłukany materiał przemieszcza się w przestrzeniach porowych, szczelinach itp.; powoduje zapadanie się powierzchni ziemi